Кіріспе
Тіс: Жоғарғы жақ сүйегінің алдыңғы бөлігінде орналасқан тіс – адамның тісі. Әдетте, ол ауыздың ең көрінетін тісі болып табылады. Ол жоғарғы жақ жақтық кескіш тісіне (беттің орта сызығына жақын) қарай орналасқан. Барлық кескіш тістер сияқты, олардың функциясы – шайнау кезінде тамақты кесу немесе бөлу. Әдетте, әрбір тісте бір шығыршық болады, ол кескіш жиек немесе кескіш қыр деп аталады. Бұл тістердің қалыптасуы ана құрсағындағы жапырақты (сүт) тістер үшін 14 аптада, ал тұрақты тістер үшін 3-4 айлық шақта басталады. Жапырақты жоғарғы жақ орталық кескіш тісі мен тұрақты жоғарғы жақ орталық кескіш тісі арасында шағын айырмашылықтар бар. Жапырақты тіс 8-12 айлық шақта ауызда пайда болады және 6-7 жасында түседі, ал 7-8 жасында тұрақты тіспен ауыстырылады. Тұрақты тіс үлкен және енінен ұзын болады. Жоғарғы жақ орталық кескіш тістері беттің орта сызығында бір-бірімен жанасады. Осылай істейтін тістердің жалғыз түрі – төменгі жақ орталық кескіш тістері. Бұл тістердің орналасуы ашық тістеу немесе диастеманың болуын анықтауы мүмкін. Барлық тістер сияқты, адамдар арасында олардың мөлшері, пішіні және түсі әртүрлі болуы мүмкін. Сифилис сияқты жүйелік аурулар тістердің сыртқы түріне әсер етуі мүмкін.
The maxillary central incisor is a human tooth in the front upper jaw, or maxilla, and is usually the most visible of all teeth in the mouth. It is located mesial (closer to the midline of the face) to the maxillary lateral incisor. As with all incisors, their function is for shearing or cutting food during mastication (chewing). There is typically a single cusp on each tooth, called an incisal ridge or incisal edge. Formation of these teeth begins at 14 weeks in utero for the deciduous (baby) set and 3–4 months of age for the permanent set. There are some minor differences between the deciduous maxillary central incisor and that of the permanent maxillary central incisor. The deciduous tooth appears in the mouth at 8–12 months of age and shed at 6–7 years, and is replaced by the permanent tooth around 7–8 years of age. The permanent tooth is larger and is longer than it is wide. The maxillary central incisors contact each other at the midline of the face. The mandibular central incisors are the only other type of teeth to do so. The position of these teeth may determine the existence of an open bite or diastema. As with all teeth, variations of size, shape, and color exist among people. Systemic disease, such as syphilis, may affect the appearance of teeth.
Нөмірлік
Тіс дәрігерлігінде тістерді анықтау үшін бірнеше белгі жүйесі бар. Универсалды белгілеу жүйесінде жапырақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тістері үлкен әріппен жазылған әріппен белгіленеді. Оң жақ жапырақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісі "E" деп, ал сол жақ тісі "F" деп аталады. Тұрақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тістері санмен белгіленеді. Оң жақ тұрақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісі "8" деп, ал сол жақ тісі "9" деп аталады. Палмер белгісінде тіс қай квадрантта орналасқанын көрсететін символмен бірге әріп қолданылады. Жапырақты тістер үшін сол және оң орталық кескіш тістер "A" әрпімен белгіленеді, бірақ оң жақтағысы астынан "┘" символымен, ал сол жақтағысы "└" символымен көрсетіледі. Тұрақты тістер үшін сол және оң орталық кескіш тістерде бірдей сан "1" болады, бірақ оң жақтағысы астынан "┘" символымен, ал сол жақтағысы "└" символымен көрсетіледі. FDI World Dental Federation белгісі бұрынғы екеуінен өзгеше нөмірлеу жүйесін қолданады. Осылайша, оң жапырақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісі "51", ал сол жақ тісі "61" деп аталады. Тұрақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісі үшін оң жақ тісі "11", ал сол жақ тісі "21" деп аталады.
Даму
Тіс түзілетін жасушалар жиынтығы бірінші жең қақтың эктодермасынан және нейроқыртыстың эктомезенхимасынан пайда болады. Барлық тіс даму жағдайларындағыдай, алғаш қалыптасатын қатты тіні – дентин, ал одан кейін тіс эмалі пайда болады. Сүт тісінің жоғарғы жақ орталық кескіші ана ішінде 14 аптада минералдана бастайды, ал туған кезде эмалінің 5/6 бөлігі қалыптасқан болады. Тіс тажы туғаннан кейін 1,5 ай өткен соң толыққанды қалыптасады және шамамен 10 айлық шақта ауызға шығады, осылайша бұл тістер әдетте екінші болып көрінетін тістер болып табылады. Тіс тамыры бала 1,5 жасқа келгенде толық қалыптасады. Тұрақты жоғарғы жақ орталық кескіші бала 3-4 айлық болғанда минералданудан өтеді. Тіс тажы шамамен 4-5 жаста толыққанды қалыптасып, 7-8 жаста ауызға шығады. Тіс тамыры бала 10 жасқа келгенде толық қалыптасады.
Жапырақты тістер
Жапырақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісінің жалпы ұзындығы орташа есеппен 16 мм, оның тәжі 6 мм, ал тамыры 10 мм. Тұрақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісімен салыстырғанда, жапырақты тістің тамыр ұзындығының тәж ұзындығына қатынасы жоғары. Тәждің мезиодистальді диаметрі цервикоинцизальді ұзындығынан үлкен, бұл тісті лабиальді көзқарас бойынша биік емес, кеңірек етіп көрсетеді. Тістің шеттік қырлары мен цингулумы жақсы дамыған. Цингулум инцизальды жаққа қарай ұзынға созылады және оның екі жағында кішкентай ойыстарды қалыптастыруға жеткілікті. Цемент-эмаль шекарасымен көрсетілген мойын сызығы – тістің тамыры мен тәжі арасындағы шекара. Мезиальді және дистальді беттерінде мойын сызығы инцизальды бағытта иіледі, бұл тұрақты жоғарғы жақтың орталық кескіш тісінде де байқалады. Бұл тістің тамыры конус тәрізді, ұшы дөңгелек. Көптеген беттері тегіс, бірақ тамырдың мезиальді бетінде даму ойығы немесе ойыс болуы мүмкін.
Тұрақты тістер
Тұрақты жоғарғы ортаңғы қисайғыш тіс – алдыңғы тістердің арасында мезиодистальды бағытта ең кең тіс. Ол көршілес бүйірлік қисайғыштан үлкен және әдетте лабиалдық бетіндегі қисықтығы аз болады. Осының нәтижесінде орталық қисайғыш тіс көбінесе тікбұрышты немесе шаршы тәрізді болып көрінеді. Мезиалдық кескіш бұрышы дистальдық кескіш бұрышынан өткірлеу. Бұл тіс жаңадан атқанда, кескіш жиектерінде үш дөңгелек пішіндес түзілімдер болады, олар мамелондар деп аталады. Мамелондар уақыт өте келе эмальдің тозуынан жоғалады. Жалпы, бұл тістің сыртқы түрінде жыныстық ерекшеліктер байқалады. Ер адамдарда жоғарғы жақ ортаңғы қисайғыш тісінің мөлшері әйелдерге қарағанда көбінесе ірі болады. Эмаль қалыңдығы мен дентин енінің жыныстық айырмашылықтары шамалы. Жасқа байланысты жоғарғы жақ ортаңғы қисайғыш тістердің тіс етінен кескіш жиекке дейінгі ұзындығында өзгерістер байқалады, бұл өмір бойы жүретін қалыпты тозумен байланысты. Сондықтан, жас адамдарда тістердің тіс етінен кескіш жиекке дейінгі ұзындығы егде жастағы адамдарға қарағанда ұзын болады.
Тіл көрінісі
Бұл тістің лабиалдық көрінісі, ерін жағынан көрінетін тістің бөлігін қарастырады. Тістің мезиалдық контуры тура немесе сәл дөңгелек, ал дистальдық контуры одан әлдеқайда дөңгелек. Осының салдарынан, қисықтықтың биіктігі (тістің орталық осінен ең алыс нүкте) мезиалдық жағында мезиоинцизивалдық бұрышқа жақын, ал дистальдық жағында көбірек апикалды болады. Тістің дистальдық контуры мезиалдық контурдан дөңгелек, ал дистоинцизивалдық бұрыш мезоинцизивалдық бұрыштай өткір емес. Маммелон тозығынан кейін, жоғарғы жақ орталық кескіш тісінің кескіш жиегі мезиодистальді бағытта тура болады. Кескіш жиектің ортасы тістің ортасына қарай сәл төмен қарай иіледі. Тіс тамыры мен тіс түбінің арасындағы шекара ретінде көрінетін мойын сызығы, тістің ортасындағы тамырдың төбесіне жақын орналасқан. Бұл мойын сызығын жартышеңбер пішінде көрсетіп тұрады. Осы көзқарас бойынша, тамырдың пішіні жуан және конус тәрізді. Адамдар арасында үлкен айырмашылықтар болғанымен, тамырдың ұзындығы әдетте тістің ұзындығынан 2-3 мм артық болады. Бұл тісте тамырдың үлкен қисықтары көрінбейді.
Жақсы көрініс
Бұл тістің тілдік көрінісі тіл жағынан көрінетін бөлігін қарастырады. Жоғарғы орталық кескіш тістің тілдік жағында мойын сызығының жанында кішкентай дөңес бөлік, цингулум және үлкен ойыс, тілдік фосса бар. Мезиалдық және дистальдық жақтарында сәл көтерілген шеттік қырлар орналасқан. Тілдік кескіш шеті де шеттік қырлар деңгейіне дейін сәл көтерілген. Тілдік фосса тілдік кескіш шетімен, мезиалдық шеттік қырмен, дистальдық шеттік қырмен және цингулуммен шектеледі. Даму жоғарылықтары цингулумда және тілдік фоссаға еніп жатыр. Тістің бұл жағы тістің ерін жағынан кішірейе түседі. Сәйкесінше, тістің мезиалдық және дистальдық жақтары тілдік жағына қарағанда ерін жағында алыс орналасқан. Бұған қоса, тісті мойын сызығынан қиып қарағанда, жалпы үшбұрыш тәрізді көрінеді. Үшбұрыштың бір жағы беттік жақ, ал қалған екі жағы – жаңқалық жақ және сәл қысқа дистальдық жақ болып табылады.
Мезиалдық көрініс
Бұл тістің мезиалды көрінісі беттің орта сызығына ең жақын жағынан көрінетін тістің бөлігін қарастырады. Мезиалды ось орта сызыққа параллель болуы керек. Жоғарғы орталық кескіш тістің мезиалды жағы тістің шығырының үшбұрыш тәрізді болуын көрсетеді, мұнда үшбұрыштың ұшы кескіш шетінде, ал негізі мойын аймағында орналасқан. Тамыр каналдық терапия кезінде, пульпаға кіру жиі тіл бетінде, кескіш шеті мен жіңішкесі арасында орналасқан. Желқа сызығы деңгейінде каналдың пішіні үшбұрышты, бірақ тамырдың орта деңгейінде дөңгелек болады. Екінші жағынан, орталық және бүйірлік кескіш тістер арасындағы жанасу тіс етіне жақын, тістің кескіш және ортаңғы үштен бір бөлігінің арасында орналасқан.
Жасырау
Барлық алдыңғы тістердегідей, ауыз жабық болған кезде орталық қиыршықтар әдетте төменгі жақ тістеріне бет жағынан орналасады. Егер жоғарғы жақ алдыңғы тістері төменгі жақ тістеріне тіл жағынан орналасса, онда бұл жағдай алдыңғы қиылысқан тіс деп аталады. Кейбір жағдайларда, тістердің осы орналасуы төменгі жақтың жоғарғы жаққа қатысты ығысуын көрсетуі мүмкін және ол III сынып немесе Псевдо III сыныпты бұзылыс деп аталады. Қалыпты тіс жабылуы I сыныпты тіс жабылуы болып табылады. Тістер тістегенде, жоғарғы жақ орталық қиыршық тістері төменгі жақ орталық және бүйірлік қиыршық тістерімен жанасады. Төменгі жақ тістерінің жанасу нүктесі жоғарғы жақ орталық қиыршығының тілдік ойығында, кесу жиегінен шамамен 4 мм қашықтықта орналасқан. Бұл жағдайда жоғарғы жақ қиыршықтары төменгі жақ қиыршықтарының шамамен жартысын жабады. Егер ауыз толық жабылғанда да жоғарғы және төменгі жақ қиыршықтары жанаспаса, алдыңғы ашық тістеу пайда болады. Мұндай тістердің дұрыс емес орналасуы бас бармақты сору сияқты кейбір әдеттерден туындауы мүмкін. Ал, егер төменгі жақ қиыршықтары жоғарғы жақ қиыршықтарымен жақын немесе толыққанды түрде тіс етімен жанасса, терең тістеу пайда болады.
Түрлілігі
Синодонти – Американың түпкі тұрғындары мен кейбір Шығыс Азия халықтарында кездесетін генетикалық өзгеріс. Бұл қасиет, мүмкін, Шығыс Азияның ежелгі адам түрі – Гомо Эректус Пекиненсистен сақталған белгі болуы мүмкін. Оның ерекшеліктері – қалыптыдан терең тілдік ойысы мен тістің шетіндегі айқын тістік жиектері бар кепшұқ тәрізді кескіш тістер. Тілден қарағанда тіс кепшұққа ұқсайды және сәл ішке қарай бұрылған болады. Сонымен қатар, тістердің бір-бірімен жанасуынан уақыт өте келе пайда болатын тозу белгілері жиі кездеседі. Тозудың ең көп кездесетін жерлері – жоғарғы жақ кескіш тістерінің тілдік беті және төменгі жақ кескіш тістерінің сыртқы беті. Егер жоғарғы жақ орталық кескіш тістері арасында кеңістік болса, ол диастема немесе "жіңішке тіс" деп аталады. Мұндай кеңістіктің жиі себебі – жоғары жақ ерінден тістерге жақын орналасқан үлкен ерін тізгінінің болуы. Емдеу кеңістіктің себебіне және мөлшеріне байланысты. Тізгінді қысқарту үшін периодонтальды хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Кішкентай кеңістіктерді пломба, қаптама немесе тіс тақиясымен түзетуге болады. Үлкен кеңістіктерге ортодонтиялық ем қажет болуы мүмкін. Жоғарғы жақ кескіш тістерінің (орталық және бүйірлік) тілдік бетінде қосымша тік тұғыр – талондық шығыр болуы мүмкін. Талондық шығырлар халықтың 1%-дан 6%-на дейін кездеседі, ал 33% жағдайлар тұрақты жоғарғы жақ орталық кескіш тісінде болады. Сүт тістерінде талондық шығыр кездесуі сирек. Сонымен қатар, тұрақты жоғарғы жақ кескіш тістерінде тістің өткір қисыққа иілуі – дилацерация болуы мүмкін. Барлық кескіш тістер туа біткен сифилис салдарынан зардап шегуі мүмкін, бұл тістердің кескіш жиегінде ойыс пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұранда тәрізді сипатталатын бұл тістер "Хатчинсон тістері" деп аталады. Олар Хатчинсон үштігінің бір бөлігі болып табылады, оған сонымен қатар интерстициалды кератит және сегізінші жұлын саңырауы да кіреді.