Кіріспе
Сан-Хосе-Моготе – Запотектерден бұрынғы Колумбия археологиялық ескертігі, қазіргі Мексиканың Оахака штатында гүлденген мезоамерикандық мәдениет. Монте-Альбанның, одан жақсы танымал Запотек ескертігінің алға басушысы болған Сан-Хосе-Моготе, мезоамерикандық мәдениеттің дамуының алғашқы және орта формативтік кезеңдерінде (шамамен б.з.б. 1500-500 жж.) Оахака алқабындағы ең ірі және маңызды елді мекен болды. Оахака алқабындағы Этла саласының құнарлы жерінде орналасқан бұл ескертік, қазіргі Сан-Хосе-Моготе ауылымен қоршалған, Оахака қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 шақырым жерде жатыр (Эванс 2004:122). Сан-Хосе-Моготе Оахака алқабындағы ең көне тұрақты ауыл шаруашылығы елді мекені саналады және бұл аймақта керамиканы қолданған алғашқы қоныс болуы мүмкін. Бұдан басқа, ол Мексикадағы ең көне қорғаныс қоршаулары мен салтанатты ғимараттарды (б.з.б. 1300 ж.), кірпіштің ерте қолданылуын (б.з.б. 850 ж.), Запотек иероглифтерінің алғашқы дәлелдерін (б.з.б. 600 ж.), сондай-ақ архитектуралық террасалар, қолөнерге мамандану және суарудың алғашқы мысалдарын (б.з.б. 1150-850 жж.) өндірді. 20 ғасырдың соңында екі онжылдық бойы жүргізілген археологиялық зерттеулер (мысалы, Кент Фланнери және Джойс Маркус жүргізген) Сан-Хосе-Моготені Запотек мәдениетінің алғашқы орталығы ретінде көрсетті; кейіннен Монте-Альбан оны ығыстырды немесе басып алды. Отбасылық тұрғын үйлер жиынтығы ретінде басталып, Сан-Хосе-Моготе үлкен және күрделі саяси орталықты көрсететін монументальді қоғамдық құрылыстарды қосу үшін дамыды; ол Оахака алқабындағы бірнеше бағынышты елді мекендерге билік етіп, аймақтан салықтар мен қызметтер алды. Әлі анықталмаған себептерге байланысты оның мәртебесі төмендеді және ол жаңа Запотек саяси орталығы мен астанасы Монте-Альбанға бағынышты болды.
San José Mogote is a pre Columbian archaeological site of the Zapotec, a Mesoamerican culture that flourished in the region of what is now the Mexican state of Oaxaca. A forerunner to the better known Zapotec site of Monte Albán, San José Mogote was the largest and most important settlement in the Valley of Oaxaca during the Early and Middle Formative periods (ca. 1500 500 BCE) of Mesoamerican cultural development. Situated in the fertile bottomlands of the Etla arm of the Valley of Oaxaca, the site is surrounded by the present day village of San José Mogote, about 7.5 mile (12 km) northwest of the city of Oaxaca (Evans 2004:122). San José Mogote is considered to be the oldest permanent agricultural village in the Oaxaca Valley and probably the first settlement in the area to use pottery. It has also " produced Mexico's oldest known defensive palisades and ceremonial buildings (1300 B. C.), early use of adobe (850 B. C.), the first evidence of Zapotec hieroglyphic writing (600 B. C.), and early examples of architectural terracing, craft specialization, and irrigation (1150 850 B. C.)." Archaeological investigations conducted during the late 20th century over two decades (e. g., by Kent Flannery and Joyce Marcus) have built an emerging picture of San José Mogote as an early center of Zapotec culture; it was later supplanted or overtaken by Monte Albán. From its beginnings as a cluster of family dwellings, San José Mogote developed to incorporate monumental public structures indicative of a larger and complex political center; it ruled over a number of subsidiary settlements in the Valley of Oaxaca, receiving tribute and services from the region. For as yet unclear reasons, its status diminished and it became a tributary to the new Zapotec political center and capital, Monte Albán.
Өңірлік орналасуы
Сан-Пабло-Уитсо, Санта-Марта-Этла, Асьенда-Бланка, Томалтепек, Саачила, Абасоло, Митла, Тилькаджете, Сегаче және Санта-Ана-Тлапакоян – Оахака аңғарының ең дамыған, солтүстік-орталық аймағында орналасқан Сан-Хосе-Моготені қолдаған көптеген шағын елді мекендердің тек бір бөлігі ғана.
Оахака аңғарында өркениеттің дамуы
1500 және 1150 жылдары аралығында Сан-Хосе-Моготе бірнеше үй құрылысынан басталып, 2000 м2 жерді алып жатқан ауылға дейін өсті. Оахака алқабындағы 25 ауылдың ішіндегі ең ірісі және аймақтағы жалғыз қоғамдық ғимараттары бар қауым (Price and Feinman 2005:320–321). Екі суару әдісін енгізу ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Оларға өзендерден суару арналарын жүргізу және «құдықпен суару» кірді, ол бірнеше саяз құдықтардан су алып, егістерге құюды қамтыды (Evans 2004, 145 б.). Бұл жердегі қоныс Сан-Хосе-Моготедегі негізгі әлеуметтік бірліктерді құрайтын бірнеше жеке үй шаруашылықтарынан тұрады. Сан-Хосе-Моготедегі үй шаруашылығының әдеттегі бірлігінде пісіруге арналған ошақтар, топырақ пештері және/немесе оттықтар, ұнтақтауға арналған тас үймелер мен діңгектер, сондай-ақ қаралаған керамикалық ыдыстар болды. Тағам, соның ішінде жүгері, үйдің қабырғаларынан тыс жерде орналасқан қоңыр тәрізді шұңқырларда сақталды. Кейіннен осы шұңқырларға қоқыс төгіліп, қорымдық жиынтықтар пайда болды. Жерлеу орындары мен басқа да іс-әрекет аймақтары үй құрылыстарына жақын жерлерде орналасқан. Рәсімдерге қатысты дәлелдерге жерлеумен байланысты адам және жануар мүсіндері жатады. Алқашқы сауда көрсеткіштеріне обсидианнан жасалған жаңылған тас артефакттар кіреді. Обсидиан – Оахака алқабында жергілікті түрде табылмайтын материал. 1150 жылдан кейін аймақтағы басқа елді мекендер кішкентай болып қалды, бірақ Сан-Хосе-Моготе ауылының халқы мен қоғамдық құрылымдарының дамуы артып, ол басқа ауылдарға бақылау жасаушы орталық ретіндегі рөлін көрсетті. 900 және 600 жылдары аралығында алқаптағы халық саны үш есеге өсіп, 40 қауымда 2000 адамға жетті, олардың жартысы Сан-Хосе-Моготеде тұрды, ол көлемі бойынша өсті (Evans 2004, 145 б.). «Ерлер үйі» деп аталатын қоғамдық ғимарат ауыл ерлері азаматтық және рәсімдік мақсаттарда жиналатын орын болған деп есептеледі. Ғимараттың рәсімдік маңызы солтүстікке қарай сегіз градусқа бұрылуымен көрсетілген. Маңызды ольмек орталығы Ла-Вента да осы бағытқа ие, бұл астрономия және күнтізбе жүйесін түсінуді көрсетеді (Evans 2004, 122–123 бб.). Жылтыратылған магниттен жасалған айналар тек Сан-Хосе-Моготеде ғана жасалып, шамамен 250 шақырым қашықтықтағы Ольмек шығанағының жағалауына саудаға жіберілді. Басқа аймақтармен сауда жасауды обсидианның көп мөлшері және барабандар (тасбақа қабығынан жасалған), соқпақтар (конус қабығынан жасалған), тікенектер (шағаланың тікендерінен жасалған) және ольмектер тобымен байланысты керамикалық өрнектер де көрсетеді, әсіресе Сан-Хосе-де-Моготе орнында (Price and Feinman 2005, 321 б.). 700 жылға қарай Сан-Хосе-Моготе халқының саны артуын жалғастырды. 700 және 500 жылдары аралығында 3500 адам Оахака алқабын мекендеді, олардың шамамен 1000-ы Сан-Хосе-Моготеде тұрды, ол шамамен (Evans 2004, 187 б.) аумақты қамтыды. Адобе кірпіштерінен және ірі тас блоктарынан салынған ірі қоғамдық ғимараттар топырақ үйінділерінің үстіне салынды. 500 жылға дейінгі аймақтағы ең ірі кешен Сан-Хосе-Моготедегі 1-құрым болды, ол биіктігі 500 м-ге дейін жеткізілген төбеге салынды.
Саяси ұйым
Осы салыстырмалы түрде қысқа уақыт ішінде аймақтың жаңадан пайда болған сапотек цивилизациясы әлеуметтік жағдайда өзгеріске ұшырады – автономиялы, теңдікке негізделген тайпалық қауымдастықтан әлеуметтік жағынан жіктелген қоғамға айналу. Бұл тарихтың "шешуші сәті" болды, және бұл өзгеріс Мезоамериканың басқа да аймақтарында, мысалы, Пасо-де-ла-Амада және Сан-Лоренсо-Теночтитлан сияқты жерлерде де байқалды. Джон Э. Кларктың айтуынша, "Сан-Хосе фазасының соңында Сан-Хосе Моготе анық басшылыққа ие болды". Сан-Хосе Моготеде (немесе Мезоамериканың басқа жерінде) мұрагерлік теңсіздіктер қашан және қалай пайда болғаны нақты белгісіз, бірақ бұл трансформация қалай жүргенін және Сан-Хосе Моготеде қалай пайдаланылғанын көрсететін маңызды көрсеткіштер бар. Автономиялы қауымдастықтардың басшылыққа айналуы туралы қабылданған теориялардың бірі – жеке адам немесе адамдар тобы өз қауымдастығындағы басқаларды бақылау үшін күш қолданған болуы керек. Күшті топтар әлсіз топтарды өздерінің қалауларына бағындыру үшін мәжбүрлеуді пайдаланған болуы мүмкін, ал мұны істеу үшін олар өз күшін әртүрлі жолдармен алған болуы мүмкін. Біріншіден, ең жақсы жерлерді таңдау арқылы жеке адам немесе адамдар тобы егін өнімділігінде үстемдікке ие бола алды. Екіншіден, қарсыластардың шабуылдарын болдырмау үшін одақ құрудың тиімді тактикасын қолданған болуы мүмкін. Соңында, сау ұрпақтар адамның әулетінің ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз етіп, күшті мұрагерлік байланыстардың династияның тағдырын бақылауына мүмкіндік берді. Өзара қарым-қатынас теориясы қоғамның бір мүшесі тарапынан басқаларды бақылау үшін қолданылған болуы мүмкін. Мысалы, егер бір фермерде бір маусымда өте көп өнім болса, ол фермер артық тамақты қоғамдық тойға жұмсап, оның арқасында басқаларды өзара қарым-қатынас теориясын пайдаланып, еңбек немесе тауар алуға көндіре алатын. Бұл тауарларды фермер өзінің әріптестерінен экономикалық үстемдікке ие болу үшін пайдалана алатын. Сондай-ақ, бұл ерте Мезоамерикалық қауымдастықтардың бірінің мүшесі рухани және/немесе табиғаттан тыс күштерге ие екенін мәлімдеген болуы мүмкін. Бұл адамның әлеуметтік жағдайында жоғары орын алуына мүмкіндік береді, өйткені ол қоғамның қарапайым мүшелерінің рухтар әлемімен байланысуының жалғыз тікелей жолы болар еді. Руханилық ежелгі Мезоамерикада маңызды рөл атқарғандықтан, шындыққа сәйкес немесе жоқ, табиғаттан тыс күшке ие болу туралы мәлімдемелер қоғамдағы жоғары әлеуметтік жағдайға жетудің маңызды факторы болар еді. Осы факторлардың бірі немесе барлығы Сан-Хосе Моготедегі әлеуметтік жіктелуге тікелей әсер еткен деп саналады. Бұл оқиғалардың қашан болғаны нақты белгісіз, бірақ олар бірден емес, бірте-бірте дамыған деп есептеледі. Сан-Хосе Моготе басшылыққа ие болғаннан кейін, ол жергілікті қауымдастықтарды бақылау үшін өз билігін пайдалана бастады. Тиеррас-Ларгас сияқты кішірек ауылдардың қолдауымен, оңтүстік-шығысқа қарай 16 шақырым жерде орналасқан шағын шаруашылық ауыл, Сан-Хосе Моготе ондаған айналасындағы елді мекендер үшін "астана" немесе сауда және басқару орталығы ретінде танымал болды. Сан-Хосе Моготе осы аймақтық, экономикалық және саяси үстемдікке жету үшін, ең болмағанда, Сан-Хосе Моготе өзі аймақтық көшбасшы болу үшін, Сан-Хосе Моготе халқы алдымен жергілікті ауылдарда тұратын адамдарға ықпал ететін және оларды ынтымақтастыққа көндіретін жеткілікті күшті адамды сайлаған болуы керек. Ғимараттардың көлемі және оларды салу үшін импортталған материалдар Сан-Хосе Моготе басшыларының айналасындағы ауыл тұрғындарын бақылай алатындығын нақты көрсетеді.
Құрылымы, көлемі және халқы
Сан-Хосе-Моготеде 20 гектар (шамамен 50 акр) аумақты мекендеген көптеген шағын тұрғын үйлер болды, оларда Сан-Хосе кезеңінде шамамен 1000 адам, яғни Оахака аңғарының халқының жартысы тұрды. Сан-Хосе-Моготе шекарасы ішінде ерлердің арнайы жиналыс залы табылды, ол жылдар бойы бірнеше рет қайта салынған. Сан-Хосе-Моготедегі 1 және 2 құрылыстары бірігіп, этностық құрамы әртүрлі қауымның сол кездегі маңызды мәселелерді талқылау үшін жиналатын әсерлі, көп қабатты қоғамдық ғимаратты құрайды.
Инновациялар мен өнер
Оахака аңғарындағы темір кендері жергілікті өнім болды. Сан-Хосе-Моготе осы аймақтағы сауданың орталық орталығы болғандықтан, ол темір кенінің мол ресурсын жылтыратылған тас көздер жасау үшін пайдаланды, олардың көптеген түрлері Ольмек шығанағының жағалауындағы негізгі аймақта табылған. Оахака алқабындағы қыш ыдыстарда екі негізгі мотив кездеседі: жер сілкінісі және найзағай арқылы символдық бейнеленген жер мен аспан күштері. Кішкентай ауылдарда көбінесе найзағай немесе аспан мотивтері бар қыш ыдыстар болған. Террас-Ларгас қаласындағы қыш бұйымдары жер сілкінісі немесе жер мотивтерін басымдықпен көрсеткен. Ал Сан-Хосе-Моготеде екі мотивтің қосымшасы кездесетін. Сан-Хосе-Моготеде егін өнімділігі екі қарапайым суару тәсілінің енгізілуінен кейін арта білуі мүмкін: құмырамен суару және суару каналдары. Құмырамен суаруға су жинау үшін көптеген шағын ұңғымалар қазылып, содан кейін жиналған су қоршаған өсімдіктерді суару үшін қолданылған. Суару каналдары – бұл өсімдіктерге су жеткізу үшін өзендерден тартылған шағын жүйелер.
3-ші ескерткіш
3-ші ескерткіш деп аталатын жалпақ, оюлы тас салтанатты құрылыстың есік тасы ретінде қойылған (Прайс және Фейнман 2005, 321 б.). Оюда "көзі ісінген, тірідей қабақтанып, еріндері кері тартылған, жалпы осал күйде, кеудесі мен ішіндегі дөңгелек элементтер ішек-қарнының жарылып шығуын көрсететін" жалаңаш адам бейнеленген. Глифтерде қан тамшылары және "1 Жер сілкінісі" болуы мүмкін күнтізбелік атау көрсетілген. Бұл – белгілі ең ерте запотек глифтері. Жеке қанды суаруды шағатайдың тікендері және обсидиан немесе жадеден жасалған ұқсас заттар арқылы болжағанмен, 3-ші ескерткіште бейнеленген сурет қоғамдық деңгейде, мүмкін тұтқынды құрбан етуді көрсетеді. Кейіннен 1-ші үйіндідегі қоғамдық құрылыстар жоғары лауазымды отбасының тұруына арналған резиденция ретінде қайта салынды.