Кіріспе

Теотиуакандағы пирамида, Мексика

Қауырсынды жылан ғибадатханасы – Мексиканың орталық бөлігіндегі Колумбқа дейінгі Теотиуакан археологиялық ескерткішіндегі үшінші ірі пирамида (Теотиуакан немесе Теотиуакано термині бүкіл өркениет және осы ескерткішпен байланысты мәдени кешенді де білдіреді). Бұл құрылым 1980 жылдары құрылыстың астынан табылған, мүмкін құрбандық болған жүзден астам адамның қабірінің арқасында танымал. Қабірлер де, құрылым да біздің эрамыздың 150-200 жылдары аралығында салынған. Пирамида өз атын оның қабырғаларын безенген Мезоамериканың "қауырсынды жылан" құдайының бейнелерінен алған. Бұл қауырсынды жыланның ең ерте белгілі бейнелерінің бірі, кейіннен ацтектердің Кетцалькоатль құдайымен теңестірілген. "Қауырсынды жылан ғибадатханасы" – бұл құрылымның қазіргі заманғы атауы; ол Кетцалькоатль ғибадатханасы және Қауырсынды жылан пирамидасы деп те аталады.

Орналасқан жері

Қауырсынды жылан ғибадатханасы Теотиуаканның басты жолы – Өлілер даңғылының оңтүстік шетінде, Сиудедела кешенінде орналасқан. Сиудедела (испанша, "цитадель") – ғибадатхананы қоршап тұрған биік қабырғалары мен үлкен ауласы бар құрылыс. Сиудеделаның ауласы соншалықты үлкен болған, Теотиуаканның ең гүлденген кезеңіндегі жүз мыңдай ересек тұрғынының бәрі оның қабырғалары ішінде сыйып қалар еді. Сиудедела ішінде ғибадатхана, ғибадатхананың солтүстігінде және оңтүстігінде екі сарай, сондай-ақ Адосада платформасы сияқты бірнеше монументалды құрылыстар бар. 4-ші ғасырда салынған Адосада платформасы Қауырсынды жылан ғибадатханасының тікелей алдында (батысында) орналасқан және оның көрінісін кедергілейді.

Сәулет

Қауырсынды жылан пирамидасы – алты деңгейлі сатылы пирамида, ол талуд-таблеро стилінде салынған. Әр деңгейдің сыртқы жиектері қауырсынды жылан бастарымен және басқа жылан тәрізді жаратылыстардың бастарымен кезектесіп безендірілген, олар көбінесе Тлалок деп аталады. Дегенмен, Мэри Эллен Миллер мен Карл Тауб бұл бастар «соғыс жыланының» бейнесі болуы мүмкін деп санайды, ал Майкл Д. Коу оларға ұқсас, «өрт жыланының» бейнесі болуы мүмкін екенін, оның басында Теотиуаканның соғыс символы бар екенін айтады. Бұл фигуралардың көздеріне обсидиан шынысын орнатуға арналған ойықтар бар, сондықтан күн сәулесі түскенде көздері жарқырайтын болған. Көне заманда пирамиданың бүкіл беті боялған – фон көк түсті, ал оюлы теңіз қабықшалары әшекейлеу үшін қолданылған. Бүгінде пирамиданың көп бөлігі Адосада платформасымен жасырылған, бұл Теотиуаканның төртінші ғасырдағы саяси құрылымының өзгеруін көрсетеді, мүмкін «автократиялық биліктен бас тарту» және ұжымдық басшылыққа ұмтылыс болған. 20 ғасырдың басында жүргізілген қазба жұмыстары барысында ескерткіштің батыс жағындағы қасбеттің бір бөлігі табылды. Бұл бөлімнің 3 ғасырдың соңында салынғаны болжанып отыр. Оның бетіндегі таңғажайып және сирек кездесетін ою-өрнектерде перделі жылан құдайының, басқа да құдайлардың және баспалдақтардың екі жағындағы теңіз қабықшаларының бейнелері салынған.

Қалыптылығы мен сақталуы

Құрылыс тарихының барлық кезеңінде ауа райының әсеріне ұшырағандықтан, жаңбыр және жер асты сулары, беткі қабаттағы ерігіш тұздардың кристалдануы, эрозия және биологиялық өсім тастың бұзылуына және жоғалуына себеп болды. Туристердің көптеп келуі де бұл процесті жылдамдатты. 2004 жылы Кетцалькоатль ғибадатханасы Дүниежүзілік ескерткіштер қорының 2004 жылғы Дүниежүзілік ескерткіштерді сақтау тізіміне енгізілді. Ұйым Антропология және тарих жөніндегі ұлттық институтпен және American Express компаниясының көмегімен сақтау жұмыстарын жүргізуге көмек көрсетті.

Пирамидаға жерлеу

Пирамидада ғибадатхананы қадірлеу рәсіміне байланысты жасалған деп саналатын екі жүзден астам құрбандық жерлеулер табылды. Жерлеулер әртүрлі аймақтарда топтасқан, олардың маңызы әлі анықталған жоқ. Ерлер мен әйелдердің екеуі де жерленген, бірақ еркектер әйелдерден көп. Еркектермен бірге қару-жарақ және жабдықтардың қалдықтары, мысалы, адам тістерінен жасалған әшекейлер табылған, бұл зерттеушілерді олардың Теотиуаканға қызмет ететін жауынгерлер болғаны, жау әскерлерінен алынған тұтқындар емес деген қорытындыға жеткізді. Жерлеу заттарының құндылығы пирамида орталығына қарай артады. Кем дегенде үш әлеуметтік топ анықталды, бірақ өлген билеушінің немесе басқа да назар орталығының белгісі жоқ.

Кейінгі ашылулары

2003 жылдың соңында Ұлттық антропология және тарих институтының (INAH) археологтары Серхио Гомес Чавес пен Джули Газола қауырсынды жылан ғибадатханасының астындағы туннельді кездейсоқ тапты. Бірнеше күн бойы қатты жаңбыр жауғаннан кейін Гомес Чавес ғибадатхана пирамидасының табанына жақын жерде шамамен бір метр ені бар шұңқыр пайда болғанын байқады. Алдымен, ол тесікті жоғарыдан қарауға тырысқанда, тек қараңғылықты көре алды, сондықтан беліне ауыр арқан байлап, бірнеше әріптесі оны төмен түсірді. Қараңғылыққа түскенде, ол цилиндр пішіндес шахта екенін түсінді. Төмен жеткенде ол екі жағынан үлкен тастармен жабылып, адамдар жасаған ежелгі құрылыста болды. Гомес археологтардың бұрын Күн пирамидасының астында тар туннель тапқанын білген және ол қазір сол сияқты, айна туннельді қарап отырғанын, ол қауырсынды жылан ғибадатханасының астындағы жер асты камерасына жететінін болжады. Ол алдымен нақты гипотеза жасап, оны мақұлдауды шешті. Осы уақытта ол Теотиуаканға келетін жүздеген мың туристерден сақтау үшін шұңқырдың үстіне шатыр тікті. Зерттеушілер бұл туннельдің 200 жылға дейін жабылып қалғанын есептейді. Барлауды жоспарлау және қаржы жинау алты жылдан астам уақыт алды. 2009 жылы үкімет Гомеске қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат берді. 2009 жылдың соңында INAH археологтары пирамиданың астындағы галереяларға апаратын туннельдің кіреберісін тапты. 2010 жылдың тамызында «Тлалокан жобасы: Жер асты жолы» директоры Гомес Чавес INAH жүргізіп жатқан зерттеулердің нәтижесін, 1800 жыл бұрын Теотиуакан тұрғындарымен жабылған туннельдегі жұмыстардың алға басуын жариялады. INAH тобының құрамында 30-ға жуық адам болды, оларға ең жоғары ғылыми деңгейдегі ұлттық және халықаралық кеңесшілер көмектесті. Бұл қазба жұмысы Колумбтан бұрынғы ескерткіштердегі ең терең қазба жұмысы болды. Бұл Теотиуакан археологиялық қазбаларының 100 жылдығы мен оның көпшілікке ашылуына арналған мерекелердің бір бөлігі еді. Жер астына оңай кіру үшін арнайы құрылыстар орнатылды. Жұмыстар баяу және мұқият жүргізілді. Қазба жұмыстары қолмен, қазықтармен жасалды. Туннельден шамамен 1000 тонна топырақ пен қиқым шығарылды. Қазбадан табылған заттардың ішінде үлкен спиральді қабықшалар, яғуар сүйектері, сондай-ақ киім мен әшекейлер киген төрт жасыл тас мүсіндер болды, олардың ашық көздері қымбат минералдармен жарқырады. Екі мүсін бастапқы орнында, артқа еңкейіп, ғаламның үш жазықтығы кездесетін оське қарап тұрды. Бұл, мүмкін, Теотиуаканның негізін қалаушы шамандар, ғибадатханаға келушілерге жол көрсетіп, салтанатты рәсімдерде қолданылатын қасиетті заттардың жиынтығын, соның ішінде ілгектер мен пирит айналарын алып жүрген.