Кіріспе
14 ғасырдағы Византиялық грек дін қызметкері және теологы Грегорий Паламас (Γρηγόριος Παλαμᾶς; шамамен 1296 – 1359) – Византиялық грек теологы және кеш Византия кезеңіндегі Шығыс православие дін қызметкері. Афон тауының (қазіргі Грекия) монахы және кейін Салоники архиепископы болған ол, эсихасттық руханиятты, Мәсіхтің бейнесінің өзгеруінің жарығының жаратылмағандығын және Құдайдың мәні мен энергиясы арасындағы айырмашылықты (яғни, құдайлық ерік, құдайлық инаят, т.б.) қорғауымен танымал. Оның ілімі үш маңызды дау-жанжал барысында қалыптасты: 1) 1336 және 1341 жылдар аралығында итало-грек Барлааммен, 2) 1341 және 1347 жылдар аралығында монах Григорий Акиндиноспен және 3) 1348 және 1355 жылдар аралығында философ Грегораспен. Оның теологиялық еңбектері кейде паламизм деп аталады, ал оның ізбасарлары паламиттер деп аталады. Грегорий 1368 жылдан бері Шығыс православие шіркеуінде қасиетті кісі ретінде құрметтеледі. Католик шіркеуінде де ол әулие деп есептеледі; Папа Иоанн Павел II Григорийді үлкен теологиялық жазушы деп бірнеше рет атады. 1971 жылдан бері мелькиттік грек-католик шіркеуі де Григорийді қасиетті кісі ретінде құрметтейді. Оның жазбаларының бір бөлігі «Филокалия» жинағында сақталған, ал Османдық кезеңнен бастап Ұлы оразаның екінші жексенбісі Православие шіркеуінде және Украина грек-католик шіркеуінде Грегорий Паламасқа арналды. Византиялық православие синодиконы да оның есімін және теологиясын құрметтейді, сонымен қатар оның қарсыластарын, Григорийдің өлімінен кейін пайда болған антипаламиттердің кейбіреулерін айыптайды.
Gregory Palamas (Γρηγόριος Παλαμᾶς; c. 1296 – 1359) was a Byzantine Greek theologian and Eastern Orthodox cleric of the late Byzantine period. A monk of Mount Athos (modern Greece) and later archbishop of Thessaloniki, he is famous for his defense of hesychast spirituality, the uncreated character of the light of the Transfiguration, and the distinction between God's essence and energies (i. e., the divine will, divine grace, etc.). His teaching unfolded over the course of three major controversies, (1) with the Italo Greek Barlaam between 1336 and 1341, (2) with the monk Gregory Akindynos between 1341 and 1347, and (3) with the philosopher Gregoras, from 1348 to 1355. His theological contributions are sometimes referred to as Palamism, and his followers as Palamites. Gregory has been venerated as a saint in the Eastern Orthodox Church since 1368. Within the Catholic Church, he has also been called a saint; Pope John Paul II repeatedly called Gregory a great theological writer. Since 1971, the Melkite Greek Catholic Church has venerated Gregory as a saint. Some of his writings are collected in the Philokalia, and since the Ottoman period, the second Sunday of Great Lent is dedicated to the memory of Gregory Palamas in the Orthodox Church and Ukrainian Greek Catholic Church. The Byzantine Synodikon of Orthodoxy also celebrates his memory and theology while condemning his opponents, including some anti Palamites who flourished after Gregory's death.
Ерте өмір
Григорий 1296 жылы Константинопольде дүниеге келді. Оның әкесі Константин Византия императоры Андроник II Палеологтың (1282–1328 жж.) сарайында қызмет еткен, бірақ Григорий әлі кішкентай болғанда қайтыс болды. Императордың өзі жетім қалған баланың тәрбиесіне қатысып, оған білім берді және дарынды Григорий мемлекеттік қызметке өмірін арнайды деп үміттенеді, бірақ Палама Афон тауындағы монастырь өмірін таңдады. Григорийдің анасы (Каллони) мен туыстары (Теодосий, Макарий, Эпихарис және Теодоти) де монастырьға кешіп, бүкіл отбасы 2009 жылы Константинопольдің Экуменикалық Патриархатымен қасиетті деп жарияланды. Афонға аттанғанға дейін Григорий Константинополь университетінде жан-жақты білім алды, соның ішінде Аристотельді оқыды, оны Теодор Метохит пен императордың алдында көрсетті.
Монастырь өмірі
Императордың оған деген үміттеріне қарамастан, Грегори, ол кезде жиырма бірге жуық жаста, 1316 жылы Афон тауына шегініп, Ватопед монастырында Ватопедтік ақсақал Никодимнің басшылығымен жаңадан келген (жаңаша монах) болды. Көп ұзамай, ол монахқа тоғытылып, аскетизм өмірін жалғастырды. Ақсақал Никодимнің қайтысынан кейін Григорий жаңа ақсақал Никифордың басшылығымен сегіз жыл бойы рухани күресте өтті. Осы соңғы ақсақалдың дүниеден озғаннан кейін Григорий Афон тауындағы Афондық Әулие Афанасийдің Ұлы лаврасына көшті, онда ол трапезада (дастарқанда) және шіркеуде бауырластарға әнші ретінде қызмет етті. Дұға мен аскетизмге толыққанды берілуді қалаған ол Глоссия деп аталатын скитке кірді, онда ол "жүрек дұғасы" немесе хисихазм деп белгілі милық дұғаның ежелгі тәжірибесін үйретті. 1326 жылы түрік шапқыншылығының қаупінен қорқып, ол бауырластарымен бірге қорғалған Салоники қаласына қайтырды, онда ол дін қызметкеріне (қасиетті рухқа) ие болды. Халыққа қызмет ету мен рухани кемелдікке ұмтылысын бөлісе отырып, ол Салоники маңындағы Верия деген жерде шағын шөлгеушілер қауымын құрды. Ол қысқа мерзімге Эсфигмену монастырының игумены болды, бірақ 1335 жылы монастырь басқаруының қатаңдығына наразылық туып, отставкаға кете алды.
Есихасттар туралы дау
Есихазм православиеге өткен немесе православиелік болып шомылдырылған Барлаамның назарын аударды. Ол Афон тауына сапар жасағанда есихастармен кездесіп, олардың тәжірибелері туралы айтылғандарды естіді; сондай-ақ, өзі афондық монах Паламаның еңбектерін оқыды. Батыстық схоластикалық теологияда білім алған Барлаам есихазмға қарсы шығып, оны ауызша да, жазбаларында да сынады. Батыстық схоластикалық дәстүрдегі жеке теолог ретінде Барлаам Құдайды тануда есихастардан гөрі көбірек зияткерлік және ұғымдық көзқарас ұсынды. Есихастар тарапынан бұл дауға Палама араласты, оған Афон тауындағы монахтар Барлаамның шабуылдарынан есихазмды қорғауды сұрады. Палама грек философиясын жақсы білген. Григорий оны қорғау үшін бірнеше еңбек жазды және Константинопольде өткен алты синодта есихазмды қорғады, нәтижеде 1351 жылғы синодта қарсыластарын жеңді.
Барлаам мен Паламаның арасындағы алғашқы қақтығыстар
Барлаам Италияның оңтүстігінен болса да, оның түбі гректерге жететін және ол Шығыс православиесін өзінің христиан діні деп санайтын. 1330 жылдары Константинопольге келген Барлаам, Иоанн VI Кантакузеннің қолдауымен Псевдо-Дионисий Ареопагиттің еңбектеріне түсіндірмелер жазып жүрді. 1336 жыл шамасында Григорий Барлаамның латындықтарға қарсы жазған трактаттарының көшірмелерін алды, онда Никеялық дінге Filioque қосылуы айыпталды. Бұл айыптама берік православие теологиясы болғанымен, Палама Барлаамның оны қолдау үшін келтірген аргументімен келіспеді, атап айтқанда, Құдайдың мәнін (әсіресе, Киелі Рухтың мәнін) көрсетуге жасалған әрекеттерді тоқтату керек, себебі Құдай соңында адамдарға белгісіз және дәлелдеуге келмейтін. Осылайша, Барлаам Киелі Рухтың кімнен шыққанын анықтау мүмкін емес деп мәлімдеді. Сара Дэннинг Боллдің сөзіне қарағанда, Палама Барлаамның аргументін "қауіпті агностицизм" деп қарады. Өзінің "Аподиктикалық еңбектер" деп аталатын жауабында Палама Киелі Рухтың Әкеден шыққанын, бірақ Ұлдан емес екенін дәлелдеуге болатынын айтты. Екеуі бірнеше хат алмасты, бірақ дауды бейбіт жолмен шеше алмады.
Үштік
Барлаамның шабуылдарына жауап ретінде Палама «Киелі тыныштықпен айналысатындарды қорғау үшін триадалар» деген атпен тоғыз трактат жазды. Трактаттар «триада» деп аталады, себебі олар үш трактаттан тұратын үш жиынтық ретінде ұйымдастырылған. Триадалар үш кезеңде жазылды. Бірінші триада 1330 жылдардың екінші жартысында жазылды және Палама мен Барлаам арасындағы жеке талқылауларға негізделген, бірақ Барлаамның аты есіммен аталмайды. Жауап ретінде Барлаам «Мессалиялықтарға қарсы» деген трактат жазды, онда Грегориді атымен атап, алғаш рет шабуыл жасады. Барлаам есихасттарды омфалопсихой (жандары құрсақтарында) деп қысым көрсетіп, оларды Мессалиандық ереске кінәлады, ол Шығыста богомилизм деп те белгілі. Мейендорфтың сөзінше, Барлаам «Құдайды нақты және саналы түрде сезінуді Мессалиандық деп қарастырды». Барлаам сондай-ақ есихасттардың жарықтың жаратылмаған табиғаты туралы доктринасына қарсы болды, оны есихасттық тәжірибенің мақсаты деп есептеді, оны еретик және құдайға қарсы деп санады. Есихасттар бұл жарықтың құдайдан келгенін және Исаның шәкірттеріне Табор тауында көрінген жарықпен бірдей екенін айтты. Барлаам бұл «жаратылмаған жарық» доктринасын көпқұдайлылық деп қарастырды, себебі ол екі мәңгілік субстанцияны, көрінетін және көрінбейтін Құдайды қабылдады. Барлаам Иса дұғасын Богомилизмнің бір түрі деп айыптайды. Екінші триада Барлаамның жазбаларынан тікелей цитаталар келтіреді. Осы екінші триадаға жауап ретінде Барлаам «Мессалиялықтарға қарсы» трактатын жазды, есихасттарды Мессалиялықтармен байланыстырып, оларды ереске айыптап отыр. Үшінші триадада Палама Барлаамның Мессалиандыққа қатысты айыптауларын жоққа шығарды, есихасттар Мессалиялықтардың антисакраментализмімен ортақ емес екенін және олар Құдайдың мәнін өз көздерімен көрді деп мәлімдемегенін көрсетті.
Византиялық азаматтық соғыстағы рөлі
Иоанн VI Кантакузеннің жақтастары мен Иоанн V Палеологтың регенттері арасындағы азаматтық соғыс негізінен діни қақтығыс болмағанымен, Паламаның жақтастары мен қарсыластары арасындағы теологиялық дау осы қақтығыста белгілі бір рөл атқарды. Стивен Рансиман «теологиялық дау қақтығысты шиеленістіргенімен, діни және саяси топтар толықтай сәйкес келмегенін» айтады. Аристократтар Паламаны көбінесе консервативтік көзқарастары мен Батысқа қарсы ұстанымдарының, сондай-ақ қатаң православиелік монастырлармен байланыстарының нәтижесінде қолдады. Бірнеше маңызды ерекшеліктер осы мәселені толыққанды шешуге мүмкіндік бермесе де, халықтың санасында (және дәстүрлі тарихнамада) «Паламизм» мен «Кантакузенизм» жақтастары көбінесе біріккен деп есептеледі. Осылайша, 1347 жылы Кантакузеннің жеңісі паламистердің антипаламистер үстінен толық жеңісін де әкелді.
Константинопольдің бесінші кеңесі
Барлаам мен Палама арасындағы даудың шешілмейтіні және епископтар кеңесінің үкімі қажет екені анық болды. Бұл мәселелерді қарастыру үшін 1341 жылдың 10 маусымында, 1341 жылдың 4 қарашасында, 1344 жылдың 1 ақпанында, 1347 жылдың 8 ақпанында және 1351 жылдың 28 мамырында Константинопольде алты патриархалық кеңес өтті. Православ христиандар осы кеңестерді экуменикалық мәртебелі деп мойындайды, ал кейбіреулері оларды Константинопольдің бесінші және тоғызыншы экуменикалық кеңесі деп атайды. Есихазм туралы дау 1341 жылдың мамырында Константинопольде император Андроник III төрағалық еткен синодта қарастырылды. Шығыс шіркеуінде Псевдо-Дионисийдің еңбектеріне деген құрметтің ықпалымен жиын Барлаамды кінәлі деп тапты, ол өз пікірінен бас тартты. Экуменикалық патриарх Барлаамның барлық жазбаларын жоюды талап етті, сондықтан Барлаамның "Мессализмге қарсы" атты еңбегінің толық түпнұсқасы сақталған жоқ. Паламизмнің белгілі қарсыласы – Никефор Грегора болды, ол синодтың талаптарына бағынудан бас тарды және екі жылға монастырда қамауға алынды.
Паламистік ілімнің біртіндеп қабылдануы
Калист I және одан кейінгі экуменикалық патриархтар Паламистік ілімдерді басқа Шығыс патриархаттарымен және олардың юрисдикциясындағы барлық митрополиттік округтермен қабылдау үшін күшті науқан ұйымдастырды. Дегенмен, оның іліміне алғашқы қарсылықты жеңуге біраз уақыт кетті. Мысалы, Киев митрополиті Каллисттан Паламистік ілімді баяндайтын томдарды алғаннан кейін, оны мүжілді қабылдамады және оны жоққа шығарып, жауап хат жазды. Сол сияқты, Антиохия патриархаты оны жаңашылдық деп қарастырғандықтан, оған берік қарсы болды; алайда, он төртінші ғасырдың соңына қарай Паламизм онда қабылданды. Латындықтар басқаратын митрополиттік округтерде де, Кипр шіркеуі сияқты тәуелсіз шіркеулік аймақтарда да осындай қарсылық әрекеттері байқалды. Паламистік ілімнің ортодоксалдығын нығайту науқанының айқын мысалы – Патриарх Филофей I-нің Паламистерге қарсы шыққан Афон тауының монахы және дін қызметкері Прохор Кидонға қарсы шаралар қолдануы. Кидон Паламизмге қарсы бірнеше трактаттар жазды және патриархтың алдына келгенде де, ортодоксалды ілімді ұстануға бұйрылған күйінде Паламизмге қарсы пікір білдіре берді. Ақырында, Филофей ашуланып, 1368 жылдың сәуірінде Кидонға қарсы синод шақырды. Бірақ тіпті бұл қатаң шара да Кидонды мойынсұнуға мәжбүрлемеді, соңында ол шіркеуден шығарылып, мәңгілікке дін қызметкерлігінен шеттетілді. Синод үшін дайындалған ұзақ том 1357/59 жылдары қайтыс болған Паламаны қасиетті деп жариялау туралы жарлықпен аяқталады. Кейбір патриархаттар мен округтердің бастапқы қарсылығына қарамастан, уақыт өте қарсылық азайды және ақырында Паламистік ілім бүкіл Шығыс Православ шіркеуінде қабылданды. Осы кезеңде экуменикалық патриархтар өз орындықтарына отырғанда Паламистік ілімді мойындау қалыпты жағдайға айналды.
Кейінгі жылдар
Паламаның есихасттар таласындағы қарсыластары оған артық айыптар тағып, 1344 жылы патриарх Иоанн XIV оны төрт жылға түрмеге қамады. Бірақ 1347 жылы патриарх Исидор Әлемдік Төрелікке келген кезде Григорий түрмеден босатылып, Салоника митрополиті қызметіне бекітілді. Дегенмен, Барлааммен болған жанжал сол кезде шешілмегендіктен, Салоника халқы оны қабылдамады, сондықтан ол көптеген жерлерде өмір сүруге мәжбүр болды. 1350 жылға дейін ғана ол епископтық таққа отыра алды. 1354 жылы Константинопольға барып қайтқан жолында, ол түрік қарақшыларына түсті; тұтқындалып, қинақталды. Ол Осман султандығының сотында бір жыл қамауда болып, жақсы күтім көрді. Соңында ол үшін құны төленіп, Салоникаға оралды, онда өмірінің соңғы үш жылы архиепископ болып қызмет етті.
Өлім және қасиетті деп жариялау
Палама 1357 немесе 1359 жылы қайтыс болды. Оның соңғы сөздері: "Жоғарыға! Жоғарыға!" болды. 1368 жылы Константинополь патриархы Филофей оны Шығыс православие шіркеуінің қасиеттісі деп жариялады, сонымен қатар оның өмірбаянын жазып, оның құрметіне арналған қасиеттік әндерді жасады. Оның мерекесі жылына екі рет аталады: 14 қарашада, оның қайтыс болған күні және Ұлы оразаның екінші жексенбісінде. Григорийдің Барлаамға қарсы жеңісі Православие жеңісінің, яғни шіркеудің адал доктринаға қарсы күресте жеңісінің жалғасы деп есептеледі, бұл жеңіс алдыңғы жексенбіде тойланды. Григорийдің қасиетті қалдықтары Салоникадағы Әйетті Григорий Палама шіркеуінде сақталған.