Кіріспе

Белградтағы биік ғимарат, Сербия. «Албан сарайы» (Palata Albanija, сөзбе-сөз – «Албан сарайы») – Сербияның Белград қаласындағы биік ғимарат. Жобаға маңызды құрылыс және сәулеттік жаңалықтар енгізілді, бұл «Албан сарайын» Балқан аймағындағы ерекше құрылыс жобасы етті. 1984 жылы «Албан сарайы» мәдени ескерткіш деп жарияланды. Белград үшін маңыздылығы тұрғысынан, ол Теразие алаңының кеңістіктік-қалалық акцентін қалыптастыратын сәулеттік орында салынды, осы арқылы Белградтың ең танымал нышандарының біріне айналды. Ғимараттың ресми түрде екі көшеде үш мекенжайы бар: Кнез Михайлова көшесі, 2; Кнез Михайлова көшесі, 4; Коларчева көшесі, 12. Бұл шағын, көріксіз, жарамсыз үй болғанмен, ол өте танымал орынға айналды. Кафена шығыс, түрік стилінде салынды, сары фасадымен ерекшеленді, ал алғашқы клиенттері Осман әскерлері, саудагерлер, жалдамалы жұмысшылар, серб күзетшілері және т.б. болды. Кафена алдындағы сағат Белградтағы алғашқы қоғамдық сағат болды. Осылайша, ол қаладағы ең танымал кездесу орнына айналды. Белградтың 1924 жылғы алғашқы бас жоспарына сәйкес, бұл жерде Белград тауар биржасының ғимараты салынуы жоспарланған. 1936 жылы Саудагерлер қорының ипотекалық банкі бұл жерге 8,5 миллион динар төледі, бұл сома қаланың жақсы ауданы Крунски Венацтағы 7 бір қабатты вилланы сатып алуға жеткілікті болды. Бұл мәміле банк ресурстарын соншалықты сарқып жіберді, ол қалпына келу үшін екі жылға жуық уақыт жұмсады және 1938 жылдың 14 қаңтарында архитектуралық жобалар конкурсын жариялады, мерзімі сол жылдың 28 ақпанына белгіленді. Шағын болуына және санитарлық-гигиеналық және қауіпсіздік талаптарына сай келмеуіне қарамастан, ол бұл жерде 80 жылға жуық уақыт бойы тұрды. Жазушы Бранислав Нушич, кафена туралы жазған, оның тұрақты клиенттерінің бірі болды. Наразылықтың тағы бір себебі – жаңа ғимараттың дизайны германдық стильде жасалған. Халықтың бір бөлігі кафенаны бұзудан басқа да себептермен жобаға қарсы болды. Кейбір хабарламалар мұндай үлкен ғимаратты, темір бетоннан салынған, төмендегі тұрақсыз топырақ көтере алмайды деп мәлімдеді, сондықтан ғимараттың және көршілес ғимараттардың құлайтынын болжады. Басқалары жаңа, өте прогрессивті құрылыс техникаларын жоққа шығарды. Құлаудан қорқып, көршілес ғимараттардың тұрғындары пәтерлерін сатқан жағдайлар тіркелді. Газеттерде қайта-қайта өткізілген жобалау конкурсы «барлық нәрсе рұқсат» деп сипатталды. 1938 жылы қазба жұмыстары кезінде, ескі есіктің астында мамонттың жақсы сақталған қаңқасы табылды. Оның жасы 2 миллион жылға жуық деп есептелді, ол кезде Белград аймағы төртіншілік көлдің шетінде болған. Скелеттің, әсіресе тістері бар жақ сүйегі, жақсы сақталған. Қабырғалар мен сан сүйектері де жақсы күйде болды. Сүйектер Сербия жері мұражайына жеткізілді. Статика бойынша сарапшы инженер Дьордже Лазаревич сол кездегі ең озық техникаларды қолданды. Бетон тіреу колонналарында ол сол кездегі Белградтағы стандарттардан жоғары болат арматураны орнатты. Стандарттан жоғары басқа шешімдерге жоғары беріктікті бетон кірді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Ғимарат 1944 жылғы 16 сәуірде одақтастардың Бельградты ауыр бомбалауы кезінде зардап шекті ("Шығыс бомбалауы" деп те аталады). 1944 жылғы Белград шабуылында немiс әскерлерi қызыл әскер мен югослав партизандарына қарсы оны қатал қорғады. 1944 жылғы 19 қазанда 22 жастағы партизан Младен Петрович Албания сарайының шатырына қызыл жұлдызды Югославия туын орнатты. Петрович туды ғимараттың шатырына көтеріп бара жатқанда жараланды, бірақ Сирмия майданына қатысуға жететіндей қалпына келді, онда ол ағасымен бірге қаза тапты. Ғимаратты басып алу партизан әскеріне Белград бекінісіне жол ашты және Белградтың бас теміржол вокзалының маңындағы кең аумақты азат етуге мүмкіндік берді, сол себепті бір күннен кейін бүкіл Белград азат болды. Соғыстан кейін инженер Лазаревич ғимаратты қайта жаңартуға қатысты. Қала ғимараттың меншiгiнде болмағандықтан, толық қайта құру мүмкiн емес, бірақ 2019 жылғы желтоқсанда қала фасадты жөндеу жұмыстарын жариялады, олардың 2021 жылы аяқталуы күтiлуде.

Кішігірім Албания

"Бала Албания" (Mala Albanija) деп аталатын Альбания ғимаратының егіздігі Поп Лукина және Косанчичев Венац көшелерінің қиылысында орналасқан. Оның дизайнын Миладин Прлевич жасаған. Алғашқыда бір ғана көкжай салу жоспарланған, бірақ кейіннен үш ғимаратты салу туралы шешім қабылданды, олардың сыртқы түрі мен сипаттамалары бірдей немесе ұқсас болады. "Бала Албанияның" архитектуралық дизайны "Альбания сарайынан" үлгі алған және оның кіші нұсқасы болып табылады. Ғимарат ресми түрде "Синиша Здравкович үйі" немесе "Здравкович ағайындыларының үйі" деп танылады. Ол 1940 жылы, "Альбания сарайынан" кейін аяқталды. Ол жеке қорғауға алынбаған, бірақ заңмен қорғалатын Косанчичев Венац тарихи-кеңістіктік бірлігінің құрамына кіреді.

Митич мұнарасы

Үшінші егіз ғимарат Славия алаңында салынуы жоспарланған. Ол 1935 жылы сол кездегі Белградтың ең бай адамдарының бірі, ірі саудагер Влада Митич сатып алған жерге салынуға тиіс болды және Балқандағы ең үлкен универмаг – «Митич қоймасы» немесе «Митич мұнарасы» деп жарияланды. Митич өзінің идеясын 1940 жылы жариялады, ал жұмыстар екі жылда аяқталуы керек еді. 14 қабаттан тұратын және биіктігі көрсетілмеген жоспарланған ғимараттың биіктігі «Албания сарайынан» жоғары болуы тиіс еді. Неміс универмагтарының үлгісімен жасалған бұл ғимарат «вертикальді сауда қаласы» ретінде көзделген. Бұрын «Албанияда» жұмыс істеген Прлевич пен Лазаревич неміс сәулетшісі Шефермен бірлесіп, «Албанияның» дизайнын дамытты. Тек бір айырмашылық – ғимараттың үстінде галереясы бар арнайы мұнараның болуы. Бұл жобада Сербияда бұрын-соңды көрілмеген жаңалықтар бар еді, мысалы, автоматтандырылған тұрақ алаңдары, эскалаторлар және заманауи өрттен қорғау жүйесі. Белградтың сол кездегі мэрі Богдан Богданович 1980 жылдардың бірінші жартысында бұл жерге үлкен күн сағатын орнатуға шешім қабылдады. 1990 жылдардың басында Милошевич режимі кезіндегі ірі Понци схемаларының бірі болған «Dafiment banka» бұл жерді сатып алып, монументалды сауда орталығын салуды жариялады, бірақ схема толығымен сәтсіз аяқталғаннан кейін жер қоршалып, қоқыс полигонына айналды. 2000 жылы режим өзгергеннен кейін бұл аумақ тазартылып, балалар ойын алаңымен уақытша саябақ салынды. Жобалар сәтсіздікке ұшырады, соның ішінде Израиль инвесторларының ультра заманауи, алып сауда орталығы, ол толыққанды алдас екені анықталды.