Кіріспе
Мезоамериканың үйретілген өсімдіктері, Колумбтан бұрынғы мыңдаған жылдар бойындағы ауыл шаруашылығының дамуы мен тәжірибесінің нәтижесінде қалыптасқан, жүгері мен перецті қамтиды. Мезоамерикалық сорттар мен негізгі азық-түліктердің тізімі:
Жүгері
Жүгері Мексиканың батысында отандық дақыл ретінде пайда болды және оны өсірген жерлерде мезоамерикалық мәдениеттер кеңінен тарады. Ол Архаикалық кезеңнің соңында кеңінен өсіріліп, жағдайларға қарай барлық жерде таралды. Жүгерінің алғашқы қолданылуы піспеген дәндерді тұтынуға бағытталған. Адамдар ауылға қоныстанбай, егіншілікпен айналысқанға дейін, жүгеріге жұмсалатын уақыт тым көп болды. Жұмсалатын еңбек пен уақыт жабайы жүгерінің өнімділігін ақтамайтын еді. Дегенмен, жүгері кептіріліп сақтауға болатын, бұл ерте мезоамерикалықтар үшін маңызды болды, себебі оны жыл бойы қолдануға мүмкіндік берді. Кептіру арқасында оны тасымалдау да оңай болды. Көбінесе жүгерімен бірге бұршақ (Phaseolus vulgaris) өсірілді. Бұл екі өсімдік бір-бірін толықтыратын қажетті аминқышқылдармен қамтамасыз етеді. Әкта суын қолдану арқылы жүгерінің сіңірілу қабілеті жақсартылғаны және кальций қосылғаны анықталды. Жүгері мерекелік және тойлық тағамдармен де байланысты. Отандық дақылға айналып, негізгі өнімге дейін, жүгері сыра жасау үшін қолданылды. Сыра безендірілген ыдыстар мен керамикалық құмыраларда тасымалданды. Мұндай ыдыстар әлеуметтік және діни шараларға алып жүрілді. Рәсімдер мен мерекелерде, мысалы, доп ойындары, тойлар мен күнтізбелік өзгерістерде патшалық тұлғалар қатысып, жылдың өнімі үшін құдайларға құрбандық ретінде қан төгу және дене тесу рәсімдерін жасады. Мезоамерикада жүгерінің қаншалықты маңызды рөл атқарғанының тағы бір мысалы – құдайлардың жүгерімен бейнеленуі. Кетцалькоатль Мезоамерикада адамдарды жаратқан құдай ретінде танылады. Ол сонымен қатар, жер астынан жүгері алып, оны қазіргі әлемдегі адамдарға сыйлаған деп есептеледі.
Қаңқа
Капсикум – мезоамерикалық өсімдік – чили бұрышының жалпы атауы. Капсаицин бактериялық жүктемені азайтады, егер өнімді тоңазыту мүмкін болмаса. Мезоамерикада капсаицин дәмдеуіші буын ауруларын жеңілдету үшін, сондай-ақ ішек қызметін күшейту үшін қолданылған, сондықтан капсикум медициналық өсімдік ретінде де танымал. Капсикум өсімдігінен алынған бұрыштарды жаңа немесе кептірілген күйінде пайдалануға болады. Кептірілген чили бұрышы жаңа бұрыштан күштірек және тиімдірек. Орта архаикалық кезеңде немесе Кокскатлан фазасында, б.з.д. 5700-3825 жылдар аралығында чили сияқты өсімдіктердің егістігі басталды деп есептеледі. Мезоамериканың чили егістері, сондай-ақ көптеген басқа да азық-түлік дақылдары, кеш қалыптасу кезеңіне дейін отандыққа айналды. Егіншілік басталған кезде, адамдардың көп бөлігі егістіктерді және чили сияқты дақылдарды өңдеумен айналысты. Чили мезоамерикалық дәуірде маңызды тағам көзі болды. Чили егістері жүгері, бұршақ және қабақ егістерімен біріктірілді. Чили сауданың және сыйлық берудің бір бөлігі болды. Басшылар немесе жоғары топ өкілдері тойларда чилимен дәмделген тағамдар мен сорпаларды пайдаланды. Мұндай күшті дәмді тағамдарды пайдалану – тағамды алғандарға стильді және күшті көзқарас таныту болды. Чили өсімдігі әртүрлі сорпаларда, көкөністер, түйеқұс және иттің етімен, сондай-ақ чилимен дәмделген томат салсасымен және тортильямен бірге қолданылды. Кейде какао сусын түрінде болғанда, оған чили қосылды. Мезоамерикада чилилер ритуалдық мақсаттарда қолданылған, сондықтан чили егістігі Солтүстік және Оңтүстік Америкаға жүгері, бұршақ және қабақ сияқты кеңірек таралмады. Мезоамериканың ерекше асханасы – жүгері және чили бұрышы негізіндегі тағамдар.
Скуаш
Қабақтар, кабачоктар, аққабақ, басқалары.
Томат
Түнгі көлеңке тұқымдасына немесе картоп тұқымдасына жататын өсімдік. Бұл сөз өсімдікті де, оның жемісін де білдіреді.
Картоп
Түнгі көлеңкелер тұқымдасының мүшесі. Бұл сөз өсімдікті де, оның түйнегін де білдіреді. Ол томат және баклажанмен туыс.
Авокадо
Лавр, корица және камфор өсімдіктерімен байланысты. Испан тілінде "агуакат" деп те аталады.
Қиыршық
Сонымен қатар, шайнама жеміш деп те аталады.
Ваниль
Ваниль – Мексикада өсетін ваниль туысына жататын орхидеялардан алынатын хоштандырғыш. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, ваниль испан тіліндегі "vainilla" сөзінен шыққан, ол "кішкентай қауынша" деген мағынаны білдіреді. Алғашқыда Колумбтан бұрынғы Мезоамерика халықтары өсірген, испан конкистадоры Эрнан Кортес 1520 жылдары Еуропаға ваниль мен шоколадты әкелгенімен танымал. Ваниль өсімдігін Мексика мен Орталық Америкадан тыс жерлерде өсіруге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, себебі ваниль орхидеясын өндіретін тлилхочитль жүзімі мен жергілікті Мелипона арасы арасындағы симбиоздық қарым-қатынасқа байланысты нәтиже бермеді. 1837 жылға дейін бельгиялық ботаник Шарль Франсуа Антуан Моррен осы фактіні анықтап, өсімдікті жасанды түрде тозаңдату әдісін тапқан жоқ. Бұл әдіс экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып шықты және коммерциялық мақсатта қолданылмады. 1841 жылы Бурбон аралында тұратын, француз иесіндегі 12 жасар құл Эдмонд Альбиус өсімдікті қолмен тозаңдатуға болатынын ашты, бұл ванильді бүкіл әлемде өсіруге мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта әлемде өсірілетін ванильдің үш негізгі түрі бар, олардың барлығы Мезоамерикада, соның ішінде қазіргі Мексиканың аймақтарында табылған түрлерден шыққан. Әртүрлі түрлері: Ваниль планифолия (син. V. fragrans), Мадагаскар, Реюньон және Үнді мұхитының бойындағы басқа тропикалық аймақтарда өсіріледі; V. × tahitensis, Оңтүстік Тынық мұхитында өсіріледі; және V. pompona, Батыс Үндістанда, Орталық және Оңтүстік Америкада кездеседі. Әлемдегі ванильдің көп бөлігі – V. planifolia түрі, көбінесе "Мадагаскар Бурбоны" ванилі деп аталады, ол Мадагаскардың шағын аймағында және Индонезияда өндіріледі. Ваниль – шафраннан кейін ең қымбат дәмдеуіш, себебі ваниль дәндерін өсіру үшін көп еңбек жұмсалады. Қымбатқа түскеніне қарамастан, оның таңғажайып дәмі үшін жоғары бағаланады. Автор Фредерик Розенгартен кіші "Дәмдеуіштер кітабында" оны "таза, хош иісті және нәзік" деп сипаттаған, ал оның күрделі гүлдік иісі "ерекше гүл шоғыры" деп бейнеленген. Қымбат бағасына қарамастан, ваниль коммерциялық және үй шаруашылығында нан пісіру, парфюмерия және ароматерапияда кеңінен қолданылады.
Ананас
Кеңінен өңделген.
Нопалдар
Опунтия кактусының тікенді жемісінің сабақ сегменттері.
Туналар
Егілген Opuntia кактусының көптеген түрлерінің жемістері.
Жікама
Jícama (науатль тілінен xicamatl, сонымен қатар Ям және Мексикалық репасы) – Мексиканың туған жерінен шыққан жүзімді өсімдік, бірақ бұл атау көбінесе өсімдіктің жеуге жарамды түйіртүбіне қатысты қолданылады. Jícama – Pachyrhizus туысының бір түрі. Осы туыстағы өсімдіктерді көбінесе ям бұршағы деп атайды, бірақ "ям бұршағы" термині джикаманың тағы бір атауы болуы мүмкін. Ям бұршағының басқа маңызды түрлері де Америка құрлырында өседі.
Папайя
Бастапқыда Оңтүстік Мексикадан, әсіресе Чиапас және Веракрус штаттарынан, Орталық Америка мен Оңтүстік Американың солтүстігінен шыққан папайя қазір Бразилия, Бангладеш, Пәкістан, Үндістан, Индонезия, Оңтүстік Африка, Шри-Ланка, Вьетнам, Филиппин және Ямайка сияқты көптеген тропикалық елдерде өсіріледі. Оны өсіргенде тез өседі және 3 жылдың ішінде жеміс бере бастайды. Дегенмен, ол қырауға өте сезімтал.
Гуаяба
Гуава жемісі.
Хуаутли
Амарант дәні; басқа континенттерде өсетін басқа түрлер.
Шеримоя
Жеміс.
Мами
Жемістер мен өсімдіктердің басқа бөліктерінің де пайдалы қолданыстары бар.
Күнбағыс тұқымы
Мексика мен Перуде мыңдаған жылдар бойы өсіріліп келеді, сондай-ақ эфир майларының да көзі болып табылады.
Кассава
Жеуге жарамды крахмалға толы тамыр, манока (кассава) деп те аталады; сонымен қатар тапиока жасау үшін де қолданылады.
Шая
Сонымен қатар, ағаш шпинаты деп те аталады.
Тепари бұршағы
Аризонадан Коста-Рикаға дейін өсіріледі. Сонымен қатар, ыстық, құрғақ және жартылай шөлейтті климат аймақтарынан табиғатта өсетіндері де жиналады.
Темекі
Ескерту: темекі өсімдігі Орталық Америка, Кариб теңізі аймағы және Солтүстік Американың барлық жерінде өсірілген.