Кіріспе

1075 - 1089 жылдар аралығында Хорватия мен Далмация патшасы Деметрий Звонимир (,) 1075 немесе 1076 жылдан 1089 жылы қайтыс болғанға дейін Хорватия мен Далмация патшасы болды. Звонимир сонымен қатар Хорватия бані (1064–1074) қызметін атқарды және шамамен 1075 жылы Хорватия герцогы аталды. Оның туған есімі Звонимир, бірақ тәж киген кезде Димитрий деген есімді қабылдады. Алғашқыда ол король Петр Крешимир IV-нің қызметінде болды. Кейін Петр Крешимир IV оны герцог етіп тағайындап, өзінің мұрагері деп жариялады. 1075 немесе 1076 жылы Деметрий Звонимир папалық дипломатия арқылы Хорватия тағына мұрагер болды. Оның билеуі салыстырмалы түрде бейбіт болды, кең ауқымды соғыс жорықтары болған жоқ, керісінше Хорватияның экономикалық және мәдени дамуына баса назар аударды. Ол Хорватия мемлекетін өркендеген шағында мұраға алды және Книн қаласынан билік жүргізді. Орта ғасырлық аңыздарда оның қастандықпен өлтірілгені айтылады, бірақ оның өлімі мен мұрагерлік мәселесі тарихшылар арасында пікір тудырады. Оның билеуінен кейін анархия кезеңі басталды, ол Венгрияның Арпад әулетінің билікке келуімен және Венгриямен одақ құрумен аяқталды.

Алғашқы жылдар

Звонимирдің нақты шығу тегі мен түбі белгісіз. Ол туған жергілікті Трпимирович әулетінің мүшесі болған деп есептеледі, ал кейбір тарихшылар оның Светслав Суроняның ұлы Стьепан Светославичтің ұрпағы екенін айтады, бұл оның мансабын Славония баны қызметінен бастағанын жорамалдауға мүмкіндік береді. Басқалары оның Трпимирович тегіне қарсы шығып, ол басқа белгілі хорват ақсүйек отбасының мүшесі болған деседі, мүмкін Сидрага жупаниясынан шыққан, бірақ оның Арпад ханзадаларымен ерте некесі оның ерекше тектен шыққан болуын көрсетеді. "Славония" (Sclavonia) термині сол кезде қазіргі Славония және Солтүстік-Батыс Хорватияны білдірген, бірақ мұндай тезисті растайтын дәлелдер жоқ. Хроника Пиктумда айтылғандай, 1063 жылы Хорватияға "Далмация маршы" деп аталатын Кварнердің бір бөлігін және Истрияның шығыс жағалауын басып алған Ульрих І-нің Карантания әскері шабуыл жасады. Хорват патшасы Далмациядағы көтеріліске алаңдағандықтан, сонымен қатар славян тіліндегі діни қызметке тыйым салынғандықтан, олар Карантаниялықтарды Хорватиядан бірлесіп қуғаннан кейін Звонимир Сүлеймен мен Гезаға алғыс ретінде көптеген алтын, күміс және басқа да құнды заттар жіберді. 1074 жылдың наурыз айында Оңтүстік Италиядан келген нормандықтар, Джовиньяццо графы Амиконың басшылығымен, Далмация қалалары мен Византияның шақыруымен Далмацияға шабуыл жасады. Олар Сплит, Трогир, Биоград-на-Мору және Задар қалаларын басып алды, сонымен қатар есімі аталмаған, бірақ 1074 жылдың қарашасында қайтыс болған Петр Крешимир патшаны білдірген белгілі бір хорват патшасын ұстап алды. Звонимир патшалық мұрагер ретінде Петр Крешимирдің өмірінің соңғы кезеңінде таңдалған сияқты. Тарихшылар арасында оның 1075 жылы немесе 1076 жылы таққа отырғаны туралы пікірталас бар, себебі таққа отырғызу шартындағы кейбір күндізгі белгісіздіктер. Күні нақты көрсетілмеген, бірақ 8 немесе 9 қазан деп есептеледі, өйткені 9 қазан – Звонимир таққа отырғанда алған киелі Димитрийдің мерекесі. Осылайша ол Киелі Тақтың вассалы болды. Осы оқиғада ол шіркеулер мен монахтарды, кедейлер мен жетімдерді қорғауға және оларға қамқорлық жасауға, туысқандардың арасындағы заңсыз некелерді қудалауға, шағару және діни қызметкердің батасымен заңды некелерді орнатуға және мұндай некелерді бұзушылықтан қорғауға, сондай-ақ адам саудасына қарсы күресуге уәде берді. Звонимир Рим папасына адалдық ант беріп, Хорватиядағы шіркеу реформаларын жүзеге асыруға қолдау көрсетуге уәде берді. Сондай-ақ ол Вранадағы Бенедикттік қасиетті Григорий монастырын (византиялықтардан бұрынғы хорват тәждері болуы мүмкін, асыл тастармен әшекейленген екі алтын тәж) Киелі Таққа адалдық белгісі ретінде және Хорватияға келген папалық легаттардың тұру орны ретінде берді. Звонимирдің атағы "Хорватия мен Далмация патшасы" (Rex Chroatie atque Dalmatie) болып қала берді, ал оның аты мен атағы хорват тілінде, Башка тақташасында табылғандай, "Звонимир, kral hrvatski" болды, глаголит әрпімен zvъnъmirъ, kralъ xrъvatъskъ. Бұл сонымен қатар толық тәуелсіздіктің соңы болды, өйткені патшалық іс жүзінде Киелі Тақтың меншігіне айналды. Таққа отырғызылғаннан кейін папаның легаттары Сплитте шіркеу кеңесін шақырды, онда патшаға славян тілінің діни қызметтерде қолданылуы және 1060 жылғы кеңес ересі деп атаған глаголиттік немесе кириллица әрпін айыптау туралы қайтадан еске салды. Патша Грегориандық реформаны енгізді; ол сондай-ақ құлдықты жоюға уәде берді, бірақ үлкен табысқа жете алмады (Супетар картасына қараңыз). Ол Далмациядағы билігін сақтап қалды, бұл Крес аралындағы алыс Осор қаласына дейін сезілді, онда ол 1082 жылғы лаудада еске алынған. Димитрий Звонимир өзінің патшалығын нығайту үшін жергілікті ақсүйектерді (жекешелік провинциялық басшылар мен жер иелерін) жергілікті басқарудан шығарып, оларды өзінің жақтастарымен, сарай ақсүйектерімен және папамен тығыз байланысын көрсететін жоғары дін қызметкерлерімен алмастыруға тырысты. Облыстық ақсүйектер өз провинцияларын (жупаниялар) ішкі тәуелсіздік деңгейімен басқарды. 1080 жылы ол қызы Клаудияны Лапчан тайпасының асыл азаматы Внихаға берді, сонымен қатар оған Далмациядағы Карин жупаниясын қалыңдық ретінде берді. Annales Carinthiæ және Chronica Hungarorum жазбаларында Звонимир 1079 және 1083 жылдар аралығында Венгрияға соғыста көмек көрсету үшін Каринтияға шабуыл жасады деп айтылған, бірақ бұл мәселе даулы. Димитрий Звонимир Византияға да қатал қарым-қатынас жасады. Роберт Гискард Апулия герцогы Рим папасымен келісімге келгеннен кейін, жаңа византиялық император Алексей I Комненге қарсы әскери одақ құрылды. Звонимир, Киелі Таққа берген уәдесіне және византиялықтармен одақтас Венециялықтарға байланысты, 1080 жылдары нормандықтардың шабуылына көмек көрсету үшін теңіз күштерін жіберді. Осы жылдары Звонимирдің Далмация қалаларындағы викарийі және орынбасары Прибимир болды. 13 ғасырдың шежірешісі Томас Архидекон өзінің Historia Salonitana еңбегінде, сондай-ақ 8 қыркүйекте 1089 жылғы король Степан II-нің жарлығында (Звонимир патшаның қайтысынан кейін жарық көргені айтылады) Звонимир табиғи себептерден қайтыс болғаны көрсетілген. Бұл көзқарас 16 ғасырдан бері тарихнамада қабылданды, бірақ Фердо Шишич және археолог Степан Гуняча сияқты кейбір тарихшылар құжатталған зорлықпен қайтыс болғанын жақтады. Оның мәйіті Канин қасындағы Әйіс-Бартоломей соборында және бүгінгі Солиндегі (бұрынғы Салона) Әйіс-Стефан шіркеуінде, хорват патшаларының мавзолейінде сақталғаны айтылады. Димитрий Звонимир Венгрия королі Ладислав I-нің қарындасы Еленамен туысқандық қарым-қатынаста болды. Елена арқылы ол Венгрия ғана емес, Польша, Дания, Болгария және Византияның патшалық отбасыларымен байланысты болды. Олардың Радован есімді ұлы болған, ол Звонимирден бұрын қайтыс болды, және Виница мен Клаудия есімді екі қызы болды, соңғысы Лапчан воеводасы Внихаға үйленді. Шежірелер мен тарихи құжаттарға сәйкес, Хорватия Звонимирден кейін 10 жылдық тәртіпсіздікке ұшырады, әртүрлі тараптар мен ақсүйектер патшалықта үстемдік үшін күресті. Шежірелер кейін екі бөлек оқиғаны баяндайды, я болмаса Славониялық Ақ Хорват ақсүйектері (кейде Петр Гусич және Петр де генере Какаутонем/Чучанорум, Кукаримен теңестірілген) Венгрияға барып, Ладиславты Хорват патшалығын басып алуға шақырды, немесе жесір Елена өзінің бауыры Ладиславтан араласуын және патшалықты жаулап алуын сұрады. Шындығында, екі сценарий де болған болуы мүмкін, жесір Елена біраз билікке ие болып, Хорватия ақсүйектерінің (Лапчани, Гусичи және Кукарилердің ішінде) қолдауын алып, Ладиславтың араласуын жеңілдетті. Тарихи құжаттар Ладиславтың 1091 жылдың соңына қарай Славонияның көп бөлігін, яғни Хорватияны басып алғанын, өзінің жүйесі Алмос патшазадесін "Хорватия герцогы" етіп тағайындағанын көрсетеді, бірақ Хорватия ақсүйектері де қарсылық көрсетті. Біріншісі – дукс Симеон, сондай-ақ Сплиттен келген Славец, патшалық атағын өзгертіп алды, оның бауырлары Сплит пен Омиш арасындағы жерлерге ие болды, бауыры Русин тіпті Звонимирдің тұсында дукс Марианорум және Морстикус болды, ал Русиннің ұлы Петр Хорватия баны болды. Ладислав пен Алмос Хорватияның барлық аймақтарын бағындыра алмағанының, тек Сава өзенінің солтүстігіндегі аймақтарды және мүмкін Далмациядағы Крка өзенінің батысындағы Равни Котариға дейінгі аймақтарды, сондай-ақ патшалықтың батыс бөлігіндегі Кварнерді бағындырмағанының дәлелі – олар тек Загреб пен Шығыс Славониядағы діни ұйымға ғана әсер еткені. 1096 жылдың соңындағы Бірінші крестшілердің тәжірибелері көрсеткендей, Sclavonia және Далмация деп аталатын елде өту шарттары мен адамдармен қарым-қатынас туралы келісімге келе алмады, ал Башка тақташасындағы венгр патшасы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1095 жылы Ладислав қайтыс болғаннан кейін, бұрынғы бан, енді "патша" Петр, Книннен билік еткен, Петр Сначич ретінде танылған, және венгр патшасы Коломан, 1097 жылы Гвозд тауындағы шайқаста шайқасқан, содан кейін Коломанның Pacta Conventaға қол қойғаны және 1102 жылы Биоград-на-Моруде таққа отырғаны туралы мәлімделді. Бұрын...

Мұра

Димитрий Звонимир қазіргі Хорватияда нақты билікке ие болған соңғы туған жер патшасы ретінде қарастырылады және орта ғасырлық дәуірден шыққан ұлттық қаһармандардың бірі саналады. Оның ұлы Радованның осыдан бұрын қайтыс болуы және Степан II-нің аз ғана билік құруы Хорватияның 1918 жылға дейін Венгриямен бірігуіне әкеп соқты. Мәдени және тарихи маңызы зор Башка тақташасы оның қайтыс болғаннан кейін жақын уақытта жазылған және онда оған, сондай-ақ 11 ғасырдың бірнеше ақсүйектеріне сілтемелер бар. Башка тақташасында хорват патшаларының атағы алғаш рет хорват тілінде: kral (қазіргі хорват тілінде краль) деп көрсетілген. Оның есімі сондай-ақ 11 немесе 12 ғасырлардағы Крк аралындағы Башкадағы сол шіркеуден табылған Юрандвор сынықтарында да кездеседі.

Қазіргі заманғы

"Звонимир" – бүгінде дәстүрлі және кең таралған хорват аты, "дыбыс, қоңырау" (zvoni) және "бейбітшілік, құрмет" (mir) мағыналарын білдіреді. Патша Звонимир осы атты тарихқа алғаш рет енгізген. Оның құрметіне 1940 жылдардағы Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде (Патша Звонимирдің Тажы ордені, Патша Звонимирдің Тажы медалі) және 1990 жылдардан бері Хорватия Республикасында (Патша Дмитрий Звонимирдің Ұлы ордені) жоғары лауазымды шенеуніктерге арналған марапаттар берілді. Хорватия теңіз күштерінің флагманы және ең заманауи кемесі – Kralj Dmitar Zvonimir (RTOP 12) та марқұм патшаның атымен аталады. Хорватиядағы көшелер, саябақтар мен мектептер де оның есімімен аталған.

Отбасы

1063 жылы Звонимир Венгрияның Бела I мен оның әйелі Польшаның Ричезасының қызы Еленаға үйленді. Олардың кем дегенде екі баласы болды: Радован (шамамен 1065 – 1083/1089), мұрагер етіп тағайындалған, бірақ 1089 жылға дейін қайтыс болды. Клаудия, Лапчан әулетінің воеводасы Вниханың әйелі, оған құдайы ретінде Далмациядағы Кариндегі жерлер берілді.