Орталық Америка мәдениеттеріндегі жаде тасының маңызы мен түрлері
Jade use in Mesoamerica
Жаде тасы Мезоамерика мәдениетінде (Ольмек, Майя) құнды символ ретінде қолданылған. Сирек кездесетін жаде бұйымдары, құралдары, ою-өрнектері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мезоамерикада жаде тасын символдық және идеологиялық қағидаларға негізделген рәсімдерде пайдалану, Колумбтан бұрынғы мезоамерикалық мәдениеттерде, мысалы Ольмектер, Майя және Мексика алқабындағы түрлі тайпалар арасында оның сирек кездесуіне және құндылығына байланысты үлкен әсер етті. Көптеген мезоамерикалық халықтар жаде бұйымдарын жасап, құрметтегенімен, Гватемаладағы Мотагуа өзені аңғары бұл аймақта жадеиттің жалғыз көзі деп есептелді. Оның жоғары беріктігі жадеит пен нефриттің ұсақ түйіршікті немесе талшықты түрлерін мезоамерикалық технология үшін өте пайдалы етті. Ол көбінесе әсемдік тастары ретінде өңделді, оған иероглифтер түсірілді, сондай-ақ мүсіндер, қару-жарақ және басқа да заттар жасалды. Кейінгі мезоамерикалық өркениеттер жасаған көптеген жаде артефакттары қарапайым жаде балталардан қиылған сияқты көрінеді, бұл ең алғашқы жаде саудасы тұрмыстық мақсатта қолдануға негізделгенін көрсетеді.
The use of jade in Mesoamerica for symbolic and ideological ritual was highly influenced by its rarity and value among pre Columbian Mesoamerican cultures, such as the Olmec, the Maya, and the various groups in the Valley of Mexico. Although jade artifacts have been created and prized by many Mesoamerican peoples, the Motagua River valley in Guatemala was previously thought to be the sole source of jadeite in the region. This extreme durability makes fine grained or fibrous jadeite and nephrite highly useful for Mesoamerican technology. It was often worked or carved as ornamental stones, a medium upon which glyphs were inscribed, or shaped into figurines, weapons, and other objects. Many jade artifacts crafted by later Mesoamerican civilizations appear cut from simple jade axes, implying that the earliest jadeite trade was based in utilitarian function.
Жайыт және жаедайт
Жалпы алғанда, жаде екі түрлі минералды білдіреді: нефрит – кальций мен магнийге бай амфибол минералы, және жадеит – натрий мен алюминийге бай пироксен. Нефрит Мезоамерикада табиғи түрде кездеспейді деген жалпы қате түсінік бар. Дегенмен, жадеитті беретін Орта Мотагуа өзені аңғарында нефрит те табылады, бірақ Мезоамерикалық шеберлер нефритті өңдеуге онша қызығушылық танытқан жоқ. Мезоамерикадағы «жаде» деп аталатын бұйымдар көбінесе жадеиттен жасалған, бірақ басқа да ұқсас, салыстырмалы түрде қатты жасыл тастар да жаде деп аталуы мүмкін, мысалы альбитит, омфацит, хризопраз және кварцит. Түстің айырмашылығы көбінесе іздік элементтердің құрамындағы өзгерістерге байланысты. Яғни, іздік элементтердің түрлері мен мөлшері материалдың жалпы түсіне әсер етеді. «Ольмек көгілдірі» жадесі, мұз сияқты ақшыл көк түсімен ерекшеленеді, оның ерекше түсі темір мен титанның болуымен байланысты, ал көбінесе кездесетін жасыл жаденің түсі натрий, алюминий, темір және хромның мөлшеріне байланысты болады. Сондай-ақ, жарық өткізгіштік де әртүрлі болуы мүмкін, кейбір үлгілер дерлік мөлдірден толығымен жарық өткізбейтінге дейін өзгереді.
In general terms, jade refers to two distinct minerals: nephrite, a calcium and magnesium rich amphibole mineral, and jadeite, a pyroxene rich in sodium and aluminum. A general misconception is that nephrite does not naturally exist in Mesoamerica. However, the Middle Motagua River Valley area that yields jadeite also yields nephrite, although Mesoamerican artisans had less interest in working nephrite. Colloquially 'jade' objects in Mesoamerica are composed of jadeite, but may also refer to other similar looking, relatively hard greenstones such as albitite, omphacite, chrysoprase, and quartzite. Variation in color is largely due to variation in trace element composition. In other words, the types of trace elements and their quantities affect the overall color of the material. “Olmec Blue” jade, characterized by an icelike shade of pale blue, owes its unique color to the presence of iron and titanium, while the more typical green jade's color is due to the varying presence of sodium, aluminum, iron, and chromium. Translucence can vary as well, with specimens ranging from nearly clear to completely opaque.
Мезоамерикадағы көздер
Майя цивилизациясы құлдыраған кезде жоғалған Мезоамерикалық жаде көздерін іздеу 1799 жылы Александр фон Гумбольдт Жаңа әлемде геологиялық зерттеулер бастағанда басталды. Гумбольдт Еуропаның мегалиттік археологиялық ескерткіштерінен – Стоунхендж және Карнак сияқты жерлерден қазылған неолиттік жадеит кельттерінің, Мезоамерикадағы ұқсас жаде кельттерімен бірдей көздерге ие болғанын анықтауға тырысты (бірақ олар бірдей емес). Жер бетіндегі жаде кеніштерін алғаш рет 1974 жылы археолог Мэри Лу Ридингер тапқан. Бұл жаңалыққа дейін ғалымдар майялар қолданған жаденің нақты қандай жерден алынғаны туралы бір пікірге келе алмады, және дебаттар біраз уақытқа созылды, бірақ қазір бұл ашылу – майя мәдениеті қолданған жаденің көздерін анықтаудағы маңызды қадам деп есептеледі. Ридингер алғашқы ашылудан кейін Орталық Американың бұрын-соңды көрілмеген жадеит түрлерін тапты, мысалы, лилак түсті жаде және пирит қоспалары бар жадеит. 1974 жылдан 1996 жылға дейін Мезоамерикадағы жадеиттің жалғыз белгілі көзі – Мотагуа өзенінің жазық аңғары болды. 1977 мен 2000 жылдар аралығында Гарвард университетінің Пибоди археология және этнология мұражайының «Мезоамерикалық жаде» жобасы ұзақ уақыттан бері жоғалған «Ольмек көгілдірі» кен орындарын анықтауға әкелді. Бұл жаңалықты 2001 жылдың желтоқсан айында «Мезоамерикалық жаде» жобасының далалық директоры Рассел Сейтц және Америка табиғат тарихы мұражайының әріптестері «Antiquity» журналында жариялады. Сонымен қатар, олар Мотагуаның екі жағындағы таулы аймақтардағы бірнеше ежелгі майя кеніштері мен аллювиалды көздерін геохимиялық зерттеулерден өткізді. 1998 жылы «Митч» дауылынан кейін жаңбыр суының әсерінен ашылған көк жаденің аллювиалды тасқабықтары Мотагуаның оңтүстік саласы – Рио Тамбордан жоғары қарай, Жалапа провинциясында 1200 мен 3800 фут аралығындағы биіктікте, Каризал Грандеден Ла Сейбаға дейінгі аралықта табылды. Геохимиялық зерттеулер көрсеткендей, оңтүстік кен орындары, археологиялық тұрғыдан маңызды мөлдір көк жаде де, туристерге сату үшін қазылған ірі дәнді, мөлдір емес жадеден немесе солтүстік Мотагуаның саласы – Рио-Бланконың айналасындағы биік таулардағы жадеиттің шығып жатқан жерлерінен (6000 фут биіктікте) шамамен 40 миллион жылға ескірек. Бұл жердегі ежелгі кен орындарының көпшілігі құрғақ тастан жасалған жолдармен байланысты. Айта кетерлігі, «Ольмек көгілдірі» жаденің ең бай көзі «Мотагуа аңғарында» емес, Копан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан. Мотагуа Гватемала мен Гондурас арасындағы шекара болғандықтан, Гондураста да аллювиалды жаде болуы мүмкін. Қайтадан табылған «Ольмек» жадесі Мезоамериканың қалыптасу кезеңінде кеңінен саудаға түскен, Мексика алқабы мен Коста-Рика сияқты алыс аймақтарға жеткен сапаға ие. Пул «көп жылдар бойы Балсас өзені аңғарында басқа бір көз болуы мүмкін деген болжам бар еді» деп атап көрсеткенмен, Мексикадағы мұндай көздер әлі табылмаған. Алайда, жақында жүргізілген зерттеулер Гватемаладағы жаде кен орындарын қамтитын жоғары қысымды, төмен температуралы метаморфты тау жыныстары (блюшисттік фациясы) Куба мен Испаньоланың бірнеше жерінде жадеит тас тас тасымен бірге серпентинді меланжалы кен орындары ретінде шығып жатқандығын көрсетті. Бұл Антильск аралдарынан алынған жаде бұйымдары, негізінен, тік кельттер, Аралдар аралдарындағы Антигуаға дейін шығысқа қарай қазылып алынған. Бұл жаде кен орындарын пайда етіп, қазып алған аймақтық тектоникалық процестердің ауқымы мен ұзақтығын ескере отырып, олар Чиапасқа да созылуы мүмкін. Алайда, бес аралдың бірі, Бахиас аралдары, жасыл жадеитпен және көк жадеитпен ғана емес, жадеит қабырғалары елу футқа жуық жадеитпен жағажай деп аталады. Барбаретта шығысында Гуанаха, батысында Морат, Роатан және Утила арасында орналасқан. Жағажай жақсы жылтыратылған тастармен қапталған.
The archaeological search for the Mesoamerican jade sources, which were largely lost at the time of the Maya collapse, began in 1799 when Alexander von Humboldt started his geological research in the New World. Von Humboldt sought to determine whether or not Neolithic jadeite celts excavated from European Megalithic archaeological sites like Stonehenge and Carnac shared sources with the similar looking jade celts from Mesoamerica (they do not). The first discovery of in situ jade quarries was made by archeologist Mary Lou Ridinger in 1974. Previous to this discovery, academic consensus had not been reached regarding the true source of jade used by the Maya and debate continued for some time after, though it is now accepted as the first conclusive discovery of the sources of jade that the Maya culture had used. Since the first discovery, Ridinger also discovered many varieties of Central American jadeite that had never before been seen, such as lilac jade and a variety of jadeite with pyrite inclusions. From 1974 to 1996, the only documented source of jadeite in Mesoamerica was the lowland Motagua River valley. Research conducted by the Mesoamerican Jade Project of Harvard's Peabody Museum of Archaeology & Ethnology between 1977 and 2000 led to the identification of both the long lost 'Olmec Blue' mines, a discovery published by Mesoamerican Jade project Field Director Russell Seitz and his colleagues from the American Museum of Natural History in Antiquity in December 2001. In addition, they conducted geochemical dating of several ancient Maya lode mines and alluvial sources in the mountainous areas on both sides of the Motagua. Following their exposure by the torrential rains of Hurricane Mitch in 1998, alluvial cobbles of blue jade were traced up a southern Motagua tributary, the Rio Tambor, to massive outcrops of fine grained translucent 'Olmec Blue' jadeite, at elevations of between 1200 and 3800 feet in the province of Jalapa, along a fault extending from Carrizal Grande to La Ceiba. Geochemical dating revealed that the southern deposits, including the archaeologically important translucent blue jade, were ~40 MA older that the coarse grained opaque jades mined for sale to tourists, or those from the higher elevations around a northern Motagua tributary, the Rio Blanco, where jadeite outcrops are found at elevations of up to an elevation of 6,000 feet and several of the ancient mining sites are connected by dry laid stone paths. It is noteworthy that the richest 'Olmec Blue' source area, far from being in 'the Motagua Valley' lies about 50 km southwest of Copán. Since the Motagua becomes Guatemala's border with Honduras, Honduras may host alluvial jade as well. The rediscovered 'Olmec' jade is of the quality traded throughout formative Mesoamerica, reaching areas as distant as the Valley of Mexico and Costa Rica. While Pool notes that "for many years, it had been suggested that there might be another source in the Balsas River valley", no such Mexican source has come to light; However, recent work has revealed that the high pressure low temperature metamorphic rocks (blueschist facies) hosting jade deposits in Guatemala also outcrop as jadeite boulder bearing serpentine melange deposits at several places in Cuba and Hispaniola, where the material was exploited by the Taino and Carib cultures. Jade artifacts, mainly pointed celts, apparently stemming from these Antillean sources have been excavated as far east as Antigua in the Windward Islands. Given the scope and duration of the regional tectonic processes that created and exhumed these jade deposits, they may well extend into Chiapas as well. However, one of the five islands in the chain known as Isla de Bahias, aka the Bay Islands, is not only rich in green Jadeite and some blue as well, but there is a beach aptly called Jade Beach with approximately fifty foot walls of Jadeite. Barbaretta is sandwiched between Guanaha to the east and Morat, Roatan, and Utila to the west. The beach is covered with well polished stones.
Өнер
Нефрит әр түрлі нысандарға өңделді, оның ішінде мүсіндерге, кельттерге, құлаққаптарға (ортасында үлкен тесігі бар дөңгелек сырғалар) және тіс инкрустацияларына (кіші сәндік әшекейлер) дейін. Мұсаның бейнесі салынған тас стелаға ұқсайды. Жадеиттен жасалған киімнің жақсы мысалы – майялық Лейден тақтасы. Бұл тақташа көбінесе бетінде иероглифтер мен әңгімелер жазылған көшпелі стела ретінде танымал болды. Суретте майя әміршісінің тұтқынның үстінде бір аяғымен тұрған көрінісі бейнеленген. Қасиетті кеноттан жүгері бейнеленген құнды сыйлықтар табылды, бұл жүгері құдайының жер астына түсуімен сабақтас. Табылған көптеген заттар ерекше әдемі деп есептелді және құрбандыққа шалу алдында шеберлікпен жасалған. Майялар жаде тасын күнмен және желмен байланыстырды. Көптеген майя жаде мүсіндері мен жел құдайының мүсіндері, сондай-ақ тыныс және желдің белгілерін көрсететін көптеген басқа да туындылар табылды. Сонымен қатар, орталық элементтің төңірегінде орналасқан төрт жаде бұйымынан құралған сақтау орындары табылды, олар тек бағыттарды ғана емес, сонымен қатар желдің бағыттарын да көрсетеді деп саналады. Майя элитасы Мезоамерикадағы билікпен байланысты "көзге көрінбейтін құдайларды" бейнелейтін жаде алқаптарды тақты. Әртүрлі түстердің эстетикалық және діни маңызы әлі де дау мен болжамдардың нысаны болып табылады. Ашық жасыл түрлері жас жүгері құдайымен теңестірілуі мүмкін. Олмектер Гватемаланың бірегей көк жадесіне қызығушылық танытты және ол олардың су көздерімен байланысты рәсімдерінде маңызды рөл атқарды. Олмектер көк жадеді суды бейнелегендіктен қолданды, ол олардың жер асты әлемін көрсететін иконографиясы еді. Көк түс сонымен қатар жыландар терісін тастамас бұрын айналатын көк түсті де білдіреді; сондықтан көк түс су және жыланның жаңартылуын көрсетеді.
Jade was shaped into a variety of objects including, but not limited to, figurines, celts, ear spools (circular earrings with a large hole in the center), and teeth inlays (small decorative pieces inserted into the incisors). Mosaic pieces of various sizes were used to decorate belts and pectoral coverings. A good example of jadeite garb is the Mayan Leiden Plaque. The plaque was known more as a portable stella, with hieroglyphs and narratives inscribed on its face. The markings provide a scene of a Maya lord standing with one foot on top of a captive. Precious offerings depicting maize have been found in the Sacred Cenote, paralleling the interment of the Maize God himself entering the underworld. Many objects found were considered uniquely beautiful, and had been exquisitely crafted before offered as sacrifice. The Maya also associated jade with the sun and the wind. Many Maya jade sculptures and figurines of the wind god have been discovered, as well as many others displaying breath and wind symbols. In addition, caches of four jade objects placed around a central element which have been found are believed to represent not only the cardinal directions, but the directional winds as well. Elite Mayans wore jade pendants that depicted "mirror gods" associated with rulership in Mesoamerica. The aesthetic and religious significance of the various colors remains a source of controversy and speculation. The bright green varieties may have been identified with the young Maize God. The Olmec were fascinated with the unique blue jade of Guatemala and it played an important role in their rituals involving water sources. The Olmec used blue jade because it represented water, an Olmec iconography representing the Underworld. Blue also represented the blue color that snakes turn before shedding their skin; therefore, blue represents aquatic and serpentine rejuvenation.
Жұмыс істейтін нефрит
Ежелгі Мезоамерикада кемірден кейін ең қатты минерал – жаде болды. Металл құралдардың болмауына байланысты, ежелгі шеберлер жадеден жасалған құралдарды, былғары жіптерді, жадені кесу және ою үшін жіп араларын, ал тесіктер бұрғылау үшін қамысты немесе басқа да қатты материалдарды пайдаланған. Шикі тастан дайын бұйым жасау – өте еңбекті қажет ететін процесс еді, жадені қалыпқа келтіру үшін қайталап-қайталап физикалық қимылдар жасау қажет болды. Тіпті бір жаде моншақ жасауға да көп сағат жұмыс жұмсалды. Шеберлер жадені пішіндендіру және әшекейлеу үшін соққы жасау, ұрып жасау, ұнтақтау, аралау, бұрғылау және ойып жасау сияқты лапидарлық әдістерді қолданды. Осы әдістердің кейбіреулері бұйымдарға діни немесе символдық мағына сыйлайды деп есептелді. Мысалы, жадеге тесіктер бұрғылау – мүсінге «өмір» сыйлау немесе оны жандыру үшін жасалған деп саналды. Бұл мөлдір тастарды құрайтын жоғары қысымдағы минералдар, идеологиялық рәсімдерде жоғары символдық мағынада қолданылатын элиталық тауарлармен қатар, аздап қаттырақ болғанымен, сынғыш материалдарға қарағанда әлдеқайда берік және зақымға төзімді.
Next to emery, jade was the hardest mineral known to ancient Mesoamerica. In the absence of metal tools, ancient craftsmen used tools themselves made of jade, leather strops, string saws to cut and carve jade, and reeds or other hard materials to drill holes. Working the raw stone into a finished piece was a very labor intensive process, often requiring repeated physical movement to shape the jade. It would take many hours of work to create even a single jade bead. Craftsmen employed lapidary techniques such as pecking, percussion, grinding, sawing, drilling, and incising to shape and decorate jade. Several of these techniques were thought to imbue pieces with religious or symbolic meaning. For instance, drilling holes into jade was thought to give a piece "life," or animate, a carving. In addition to being an elite good of highly symbolic use in the performance of ideological ritual, the high pressure minerals that form these translucent rocks are much tougher and more damage resistant than slightly harder but far more brittle materials such as flint.