Кіріспе

Мезоамерикада жаде тасын символдық және идеологиялық қағидаларға негізделген рәсімдерде пайдалану, Колумбтан бұрынғы мезоамерикалық мәдениеттерде, мысалы Ольмектер, Майя және Мексика алқабындағы түрлі тайпалар арасында оның сирек кездесуіне және құндылығына байланысты үлкен әсер етті. Көптеген мезоамерикалық халықтар жаде бұйымдарын жасап, құрметтегенімен, Гватемаладағы Мотагуа өзені аңғары бұл аймақта жадеиттің жалғыз көзі деп есептелді. Оның жоғары беріктігі жадеит пен нефриттің ұсақ түйіршікті немесе талшықты түрлерін мезоамерикалық технология үшін өте пайдалы етті. Ол көбінесе әсемдік тастары ретінде өңделді, оған иероглифтер түсірілді, сондай-ақ мүсіндер, қару-жарақ және басқа да заттар жасалды. Кейінгі мезоамерикалық өркениеттер жасаған көптеген жаде артефакттары қарапайым жаде балталардан қиылған сияқты көрінеді, бұл ең алғашқы жаде саудасы тұрмыстық мақсатта қолдануға негізделгенін көрсетеді.

Жайыт және жаедайт

Жалпы алғанда, жаде екі түрлі минералды білдіреді: нефрит – кальций мен магнийге бай амфибол минералы, және жадеит – натрий мен алюминийге бай пироксен. Нефрит Мезоамерикада табиғи түрде кездеспейді деген жалпы қате түсінік бар. Дегенмен, жадеитті беретін Орта Мотагуа өзені аңғарында нефрит те табылады, бірақ Мезоамерикалық шеберлер нефритті өңдеуге онша қызығушылық танытқан жоқ. Мезоамерикадағы «жаде» деп аталатын бұйымдар көбінесе жадеиттен жасалған, бірақ басқа да ұқсас, салыстырмалы түрде қатты жасыл тастар да жаде деп аталуы мүмкін, мысалы альбитит, омфацит, хризопраз және кварцит. Түстің айырмашылығы көбінесе іздік элементтердің құрамындағы өзгерістерге байланысты. Яғни, іздік элементтердің түрлері мен мөлшері материалдың жалпы түсіне әсер етеді. «Ольмек көгілдірі» жадесі, мұз сияқты ақшыл көк түсімен ерекшеленеді, оның ерекше түсі темір мен титанның болуымен байланысты, ал көбінесе кездесетін жасыл жаденің түсі натрий, алюминий, темір және хромның мөлшеріне байланысты болады. Сондай-ақ, жарық өткізгіштік де әртүрлі болуы мүмкін, кейбір үлгілер дерлік мөлдірден толығымен жарық өткізбейтінге дейін өзгереді.

Мезоамерикадағы көздер

Майя цивилизациясы құлдыраған кезде жоғалған Мезоамерикалық жаде көздерін іздеу 1799 жылы Александр фон Гумбольдт Жаңа әлемде геологиялық зерттеулер бастағанда басталды. Гумбольдт Еуропаның мегалиттік археологиялық ескерткіштерінен – Стоунхендж және Карнак сияқты жерлерден қазылған неолиттік жадеит кельттерінің, Мезоамерикадағы ұқсас жаде кельттерімен бірдей көздерге ие болғанын анықтауға тырысты (бірақ олар бірдей емес). Жер бетіндегі жаде кеніштерін алғаш рет 1974 жылы археолог Мэри Лу Ридингер тапқан. Бұл жаңалыққа дейін ғалымдар майялар қолданған жаденің нақты қандай жерден алынғаны туралы бір пікірге келе алмады, және дебаттар біраз уақытқа созылды, бірақ қазір бұл ашылу – майя мәдениеті қолданған жаденің көздерін анықтаудағы маңызды қадам деп есептеледі. Ридингер алғашқы ашылудан кейін Орталық Американың бұрын-соңды көрілмеген жадеит түрлерін тапты, мысалы, лилак түсті жаде және пирит қоспалары бар жадеит. 1974 жылдан 1996 жылға дейін Мезоамерикадағы жадеиттің жалғыз белгілі көзі – Мотагуа өзенінің жазық аңғары болды. 1977 мен 2000 жылдар аралығында Гарвард университетінің Пибоди археология және этнология мұражайының «Мезоамерикалық жаде» жобасы ұзақ уақыттан бері жоғалған «Ольмек көгілдірі» кен орындарын анықтауға әкелді. Бұл жаңалықты 2001 жылдың желтоқсан айында «Мезоамерикалық жаде» жобасының далалық директоры Рассел Сейтц және Америка табиғат тарихы мұражайының әріптестері «Antiquity» журналында жариялады. Сонымен қатар, олар Мотагуаның екі жағындағы таулы аймақтардағы бірнеше ежелгі майя кеніштері мен аллювиалды көздерін геохимиялық зерттеулерден өткізді. 1998 жылы «Митч» дауылынан кейін жаңбыр суының әсерінен ашылған көк жаденің аллювиалды тасқабықтары Мотагуаның оңтүстік саласы – Рио Тамбордан жоғары қарай, Жалапа провинциясында 1200 мен 3800 фут аралығындағы биіктікте, Каризал Грандеден Ла Сейбаға дейінгі аралықта табылды. Геохимиялық зерттеулер көрсеткендей, оңтүстік кен орындары, археологиялық тұрғыдан маңызды мөлдір көк жаде де, туристерге сату үшін қазылған ірі дәнді, мөлдір емес жадеден немесе солтүстік Мотагуаның саласы – Рио-Бланконың айналасындағы биік таулардағы жадеиттің шығып жатқан жерлерінен (6000 фут биіктікте) шамамен 40 миллион жылға ескірек. Бұл жердегі ежелгі кен орындарының көпшілігі құрғақ тастан жасалған жолдармен байланысты. Айта кетерлігі, «Ольмек көгілдірі» жаденің ең бай көзі «Мотагуа аңғарында» емес, Копан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан. Мотагуа Гватемала мен Гондурас арасындағы шекара болғандықтан, Гондураста да аллювиалды жаде болуы мүмкін. Қайтадан табылған «Ольмек» жадесі Мезоамериканың қалыптасу кезеңінде кеңінен саудаға түскен, Мексика алқабы мен Коста-Рика сияқты алыс аймақтарға жеткен сапаға ие. Пул «көп жылдар бойы Балсас өзені аңғарында басқа бір көз болуы мүмкін деген болжам бар еді» деп атап көрсеткенмен, Мексикадағы мұндай көздер әлі табылмаған. Алайда, жақында жүргізілген зерттеулер Гватемаладағы жаде кен орындарын қамтитын жоғары қысымды, төмен температуралы метаморфты тау жыныстары (блюшисттік фациясы) Куба мен Испаньоланың бірнеше жерінде жадеит тас тас тасымен бірге серпентинді меланжалы кен орындары ретінде шығып жатқандығын көрсетті. Бұл Антильск аралдарынан алынған жаде бұйымдары, негізінен, тік кельттер, Аралдар аралдарындағы Антигуаға дейін шығысқа қарай қазылып алынған. Бұл жаде кен орындарын пайда етіп, қазып алған аймақтық тектоникалық процестердің ауқымы мен ұзақтығын ескере отырып, олар Чиапасқа да созылуы мүмкін. Алайда, бес аралдың бірі, Бахиас аралдары, жасыл жадеитпен және көк жадеитпен ғана емес, жадеит қабырғалары елу футқа жуық жадеитпен жағажай деп аталады. Барбаретта шығысында Гуанаха, батысында Морат, Роатан және Утила арасында орналасқан. Жағажай жақсы жылтыратылған тастармен қапталған.

Өнер

Нефрит әр түрлі нысандарға өңделді, оның ішінде мүсіндерге, кельттерге, құлаққаптарға (ортасында үлкен тесігі бар дөңгелек сырғалар) және тіс инкрустацияларына (кіші сәндік әшекейлер) дейін. Мұсаның бейнесі салынған тас стелаға ұқсайды. Жадеиттен жасалған киімнің жақсы мысалы – майялық Лейден тақтасы. Бұл тақташа көбінесе бетінде иероглифтер мен әңгімелер жазылған көшпелі стела ретінде танымал болды. Суретте майя әміршісінің тұтқынның үстінде бір аяғымен тұрған көрінісі бейнеленген. Қасиетті кеноттан жүгері бейнеленген құнды сыйлықтар табылды, бұл жүгері құдайының жер астына түсуімен сабақтас. Табылған көптеген заттар ерекше әдемі деп есептелді және құрбандыққа шалу алдында шеберлікпен жасалған. Майялар жаде тасын күнмен және желмен байланыстырды. Көптеген майя жаде мүсіндері мен жел құдайының мүсіндері, сондай-ақ тыныс және желдің белгілерін көрсететін көптеген басқа да туындылар табылды. Сонымен қатар, орталық элементтің төңірегінде орналасқан төрт жаде бұйымынан құралған сақтау орындары табылды, олар тек бағыттарды ғана емес, сонымен қатар желдің бағыттарын да көрсетеді деп саналады. Майя элитасы Мезоамерикадағы билікпен байланысты "көзге көрінбейтін құдайларды" бейнелейтін жаде алқаптарды тақты. Әртүрлі түстердің эстетикалық және діни маңызы әлі де дау мен болжамдардың нысаны болып табылады. Ашық жасыл түрлері жас жүгері құдайымен теңестірілуі мүмкін. Олмектер Гватемаланың бірегей көк жадесіне қызығушылық танытты және ол олардың су көздерімен байланысты рәсімдерінде маңызды рөл атқарды. Олмектер көк жадеді суды бейнелегендіктен қолданды, ол олардың жер асты әлемін көрсететін иконографиясы еді. Көк түс сонымен қатар жыландар терісін тастамас бұрын айналатын көк түсті де білдіреді; сондықтан көк түс су және жыланның жаңартылуын көрсетеді.

Жұмыс істейтін нефрит

Ежелгі Мезоамерикада кемірден кейін ең қатты минерал – жаде болды. Металл құралдардың болмауына байланысты, ежелгі шеберлер жадеден жасалған құралдарды, былғары жіптерді, жадені кесу және ою үшін жіп араларын, ал тесіктер бұрғылау үшін қамысты немесе басқа да қатты материалдарды пайдаланған. Шикі тастан дайын бұйым жасау – өте еңбекті қажет ететін процесс еді, жадені қалыпқа келтіру үшін қайталап-қайталап физикалық қимылдар жасау қажет болды. Тіпті бір жаде моншақ жасауға да көп сағат жұмыс жұмсалды. Шеберлер жадені пішіндендіру және әшекейлеу үшін соққы жасау, ұрып жасау, ұнтақтау, аралау, бұрғылау және ойып жасау сияқты лапидарлық әдістерді қолданды. Осы әдістердің кейбіреулері бұйымдарға діни немесе символдық мағына сыйлайды деп есептелді. Мысалы, жадеге тесіктер бұрғылау – мүсінге «өмір» сыйлау немесе оны жандыру үшін жасалған деп саналды. Бұл мөлдір тастарды құрайтын жоғары қысымдағы минералдар, идеологиялық рәсімдерде жоғары символдық мағынада қолданылатын элиталық тауарлармен қатар, аздап қаттырақ болғанымен, сынғыш материалдарға қарағанда әлдеқайда берік және зақымға төзімді.