Кіріспе

Сардинияда кен өндіру және минералдарды өңдеу ежелгі заманға дейін барады. Аралдың байлықтарына қызыққан ежелгі саудагерлер мен жаулап алушылар оның жағалауына тартылған. Көптеген жер аттары, мысалы, Аржентьера, Монтиферру, Фунтана Раминоза және Капо Феррато, ежелгі металл өңдеуге байланысты куәліктер болып табылады. Gennargentu (күміс тасымалдаушы) термині Сардиния кен аймағының басқарушысы Эудженио Маркезеге қатысты, ол Талана ауылы маңындағы құнды металл өңдеудің ежелгі жазбаларын қайта жаңғыртқан.

Тарихқа дейінгі дәуір

Сардинияның ұзақ тау-кен тарихы шамамен б.з.д. 6 мың жылдықта Монте-Арчи тауының шығыс бөлігіндегі обсидиан кенінен бастау алды. Монте-Арчи осы аймақтағы жанартаулық шыныны өндіру және өңдеудің ең маңызды Жерорта теңізі орталықтарының бірі болды. Шын мәнінде, кем дегенде жетпіс гектар өңделген жер және 160 тұрақты немесе уақытша қоныстар табылды, олардан кейін обсидиан Оңтүстік Франция мен Солтүстік Италияға экспортталды. Шамамен б.з.д. 3000 жылы Жерорта теңізінің шығыс алабынан әкелінген металл өңдеу тәжірибесі Сардинияға да тарады, онда ол жоғары деңгейге жетті. Күміс өндіру Еуропадағы ең ерте кездердің бірі болып есептеледі, ол ерте кальколит дәуірінен белгілі. Металл өңдеумен бірге кен өндіру тәжірибесі де дамыды, бұл минералдардың, содан кейін металдардың көлемін арттыруға мүмкіндік берді. Аралдың географиялық орны және оның кен байлығы б.з.д. 10-шы мен 8-ші ғасырлар аралығында финикиялық саудагерлерді қызықтырды, оларды кейін карфагендіктер ығыстырды. Финикиялықтар мен карфагендіктер кен байлығын кеңінен пайдаланды, әсіресе Иглесиентеде, онда осы кезеңге жататын қазбалар мен қорыту қалдықтарының іздері табылды. Археологиялық тұрғыдан алғанда, қазба жұмыстары мен қорытудағы қарқынды металл өңдеу белсенділігі, Sarrabus-тың металға толы ірі кен денелері, оксидтер мен темір сульфиді, мыс және қорғасыннан тұратын минералдардан тұрады.

Рим дәуірі

238 жылы Сардинияда римдік үстемдік дәуірі басталды. Карфаген Бірінші Пуникалық соғыста жеңілгеннен кейін және аралдағы жалдамалы әскерлердің бүліктерінен соң, аралды Римге ресми түрде беруге мәжбүр болды. 226 жылы Сардиния рим провинциясы мәртебесін алды. Римдіктердің кезінде кен өндірісі күрт өсті, әсіресе қорғасын мен күміс кендерінің байлығы ерекше көзге түсті. Рим Республикасы 269 жылдан бері күмісті ақша бірлігі ретінде пайдаланса, қорғасын азаматтық өмірдің түрлі салаларында қолданылды – ыдыстан бастап су құбырларына дейін. Сардиния, Испания мен Британиядан кейін, римдік иеліктері арасында металл өңдеу көлемі бойынша үшінші орынға ие болды. Рим билігінің барлық кезеңіндегі кен өндірісі шамамен алты жүз мың тонна қорғасын және бір мың тонна күміс құрады. Римдіктердің кен өнеркәсібі Иглесиенте (Металла) алқабымен ғана шектелмеді, олар Саррабустың бай күміс кендерін де біліп, пайдаланды. Географ Солин бұл туралы: «Индия эборе, аргенто Сардиния, Аттика меле» («Индия піл сүйегімен, Сардиния күмісімен және Аттика балымен әйгілі») деп жазған. Рим дәуіріндегі кен өндірісі негізінен қазбалар мен шахталардан тұрды – кейбіреулері жүз метрден астам тереңдікте, қол құралдарымен және кейде тастарды жару үшін отты пайдалану арқылы жүргізілді. Алғашқы жұмысшылар «металлари» деп аталатын еркін кеншілер болды, бірақ 190 жылдан бастап құлдар мен тұтқындар «damnati ad effodienda metalla» деп аталды. 369 жылы император Валентиан II Сардинияға келген әрбір кеменің бортындағы әрбір «металлари» үшін 5 солид салық төлеуі керек деп жарлық шығарды. Кейіннен императорлар Грациан, Валенс және Валентиан II «металларилердің» аралға көшіп келуіне тыйым салды. Сардиния кендерінің ерекше байлығы императорға тиесілі Испанияның күміс кен орындарына қауіп төндіруі мүмкін деген қорқыныш болды. Кейінгі рим дәуірінде Сардинияның кен өнеркәсібі айтарлықтай төмендеді және арал нарығының шектеулі қажеттіліктеріне байланысты көптеген кен орындары тасталып, олардың кейбіреулері, мысалы, Саррабус кен орындары ұмытылды.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Сардинияның тарихи оқиғалары Италия жартыаралынан бөлінді. Вандалдардың қысқа мерзімді билігінен кейін, арал Византия билігіне қарады. Византия билігі кезінде кен өнеркәсібі мен металл өңдеу саласы жаңадан гүлденді және күміс қайтадан Сардинияның маңызды экспорттық тауарындарының біріне айналды, бірақ шамамен 700 жылы Жерорта теңізіндегі сауда арабтардың шабуылдары салдарынан қиындыққа тап болды. Сардиния үшін арабтардың жағалау бойындағы үздіксіз шабуылдары ұзақ уақыт бойы қауіп тудырып, жағалаудың кең аумақтарының халқының азаюына және аралдың ішкі бөліктеріне көшіп кетуіне әкелді. Византия империясының орталығынан бірте-бірте оқшауланған Сардиния осы кезеңде тарихында алғаш рет нақты әкімшілік және саяси автономия құрылғанын көрді. Арал төрт тәуелсіз және егеменді патшалыққа қайта ұйымдастырылды: Кальяри, Арборея, Торрес және Галлураның жудикаттары, олардың билеушілерінің атағы бойынша (ит. giudice, яғни "судья"). Жудикаттар кезеңінің кен тарихынан аз ғана құжаттар қалды, бірақ кен өнеркәсібі толығымен тоқтатылмады деу орынды. 1131 жылы Торрес судьясы Гонарио II Нурадағы Аргентиераның жартысын Пизаның Санта-Мария шіркеуіне сыйлады, бұл Сардинияның әлсіз мемлекеттері мен Тоскана коммунасы арасындағы саяси байланыстардың тығыз екендігінің дәлелі. 9-ғасырдың басында Папалық сарайдың қолдауымен, сол кезде Бенедикт XIII билік еткен, Сардиния тарихында екі теңіз республикасы – Генуя мен Пиза, алдымен мұсылман әмірі Мусаға қарсы одақтас болды, ол аралдың бір бөлігін басып алған. Бұл қарсылық Пизаның пайдасына шешілді. 1087 жылы генуэздер мен пизалықтар арасындағы бейбіт келісім арагондық жаулап алудың алдындағы кезеңде Пизаның бүкіл Сардинияда басымдығын әкелді. Кен тарихы тұрғысынан алғанда, Пиза билігі құжаттық деректермен жақсы қамтамасыз етілген сияқты. Доноратико графтарының Пизалық әулеті, Уголино делла Герардеска, Сардиниядағы және әсіресе қазіргі Иглесиенте аймағындағы кен өнеркәсібінің жаңадан басталуын ынталандырды. Уголино жер астындағы күміс минералдарының байлығы үшін Argentaria del Sigerro деп аталатын шамамен 500 шаршы километр аумақта жұмыс істеді. Ол сонымен қатар кен өндірісінде шебер болған тосканалық жұмысшылардың аралға көшіп келуін қолдады және жалпы алғанда өзінің иеліктерін қайта жандандыруға тырысты. Герардескилердің демографиялық саясатының басты мақсаты – Вилла-ди-Киеза, қазіргі Иглесиас қаласын құру және дамыту болды. Иглесиентеде пизалықтар римдіктердің жұмысын жаңартып, жаңа шахталар ашты және ескі тамырларды қайта пайдаланды. Кен өнеркәсібінің күшті дамуы, саяси, экономикалық және әлеуметтік өмір сияқты, Breve di Villa Chiesa деп аталатын төрт кітапқа бөлінген кодекске жиналған заңдармен реттелді. Бұл кодексте кен өнеркәсібінің, әсіресе күміс іздеудің ережелері маңызды рөл атқарады. Кенге қарсы қылмыстарға қатаң жазалар қарастырылды: күміс немесе күміс кенін ұрлағандарға, сондай-ақ ұрланған материалдан күміс өндірген құюшыларға өлім жазасы тағайындалды. Аргентиера аумағындағы кез келген адам кен өнеркәсібімен айналыса алатын, көбінесе осы мақсатта қатысушылары (парсонавили) қоғамның үлесіне (тренте) ие болған компаниялар құрылды. Осы компаниялардың кейбір мүшелері, "bistanti" деп аталатын, қажетті ақша сомасын аванс ретінде ұсынумен шектелді. Жұмыстар орларды қазу және тереңде шахталар (bottini) мен туннельдер арқылы жүргізілді. Кеннің немесе минералды линзаның бағыты сақталды, сондықтан операцияның аумағы өте шектеулі болды. Тасты массаны бұзу үшін пикалар, клиндер және басқа да қол құралдары қолданылды; кейде қатты тастарды жару үшін от қолданылды. Жұмыс аптасы дүйсенбі күні түскі сағат 12-де басталып, сенбі күні түскі сағат 12-де аяқталады. Кеншілер күніне 12 сағат жұмыс істеді және апта ішінде жұмыстан шыға алмады. Жазғы маусымда ауа райының қолайсыздығына байланысты жұмыстар тоқтатылды, өйткені көбінесе жағалау аймақтарында безгек ауруынан зардап шегілді. Сардинияның кен орындарынан 12-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында жылына шамамен 15 тонна бағалы металл өндірілген. Тоскана коммунасының кезеңінде, ең гүлденген кезеңінде Вилла ди Чиеза айналасындағы шахталар 6500 жұмысшыға баспана берді. 1326 жылдары Пиза Сардиниядағы иеліктерін Арагон тажына жоғалтты. Аралдың жоғалуы, бірақ ең алдымен оның күміс кен орындары, оның бәсекелестері Люкка мен Флоренция материкке қысым жасаған Тоскана қаласының құлдырауына себеп болды. Арагон тажы күміс кендерін пайдалану құқықтарын қабылдады, Арагон ақсүйектері арасындағы дау-дамайларды болдырмау үшін. Осы кезеңде Пиза билігімен салыстырғанда кен өнеркәсібінің деңгейі едәуір төмендеді. Аралды толық жаулап алғаннан кейін арагондықтар күміс кен өнеркәсібін жандандыруға тырысты: алымдар жеңілдетілді, сондай-ақ металдар үшін тәжге тиесілі салықтар мен төлемдер азайтылды. Бірақ мұндай саясат Сардиния кендерін бұрынғы өркендеуіне қайтара алмады. Арагондық билік кезінде, ал кейін испандық билік кезінде кен өнеркәсібі үздіксіз құлдырауға ұшырады; ғасырлар бойы күміс өндірісінің маңызды ортасы болған Сардиния, соңында Испанияның Жаңа әлемдегі поселендерінен көп көлемде келіп түсетін бағалы металды импорттауға мәжбүр болды. Осы кезеңде де Сардиния кендері толығымен тоқтатылмады, ішкі нарық сақталды. Испан билігі кезінде кен өндірісі қызметін мемлекеттік әкімшіліктен рұқсат алуға бағынуға шешім қабылданды. Сардиния кендерін зерттеу және пайдалану үшін кем дегенде қырық рұқсат берілді. Олардың сегізі жалпы рұқсаттар болды, ол аралдың бүкіл аумағына таратылды, ал он сегізі Иглесиас округімен шектелді. Аумақтың иелері өндірілген минералдың құнының 10% -ын қазынаға төлеуге міндетті болды. Саррабус күміс тамырының қызметін жандандыруға жасалған алғашқы әрекет осы кезеңге жатады, ол бір мың жылдан астам уақыт бойы тоқтатылған. Шындығында, 6 маусым 1622 жылы белгілі бір Джо. Антонио Агусқа Сан-Вито қаласының жанындағы Монте-Нарба маңында іздеу рұқсаты берілді. Испанияның Сардиниядағы билігі Испан мұрагерлік соғысы мен кардинал Альберонидің қайта басып алу әрекетіне байланысты оқиғалар салдарынан төрт жүжылдықтан кейін аяқталды.

Савой дәуірі

1720 жылы Гаага шартының талаптарына сәйкес арал Савой үйінің билігіне өтті, олар Сардиния корольдерінің титулын алды. Савой мемлекеті тау-кен өнеркәсібін қайта жандандырды. Пьемонттағы тау-кен өндірісі де аралдың бүкіл аумағында зерттеу және тау-кен жұмыстарын жүргізу үшін жалпы концессиялар берумен байланысты болды. Мұндай концессияны алғаш алғандар – Пьетро Ниедду мен Стефано Дуранте, олардың концессиясы жиырма жылға созылды. 1740 жылы отыз жылға созылатын жалпы концессия британдық Чарльз Брандерге, барон Карл фон Хольцендорфқа және Кальяридегі швед консулы Карл Густав Манделге берілді. Келісімге сәйкес, концессионерлер патша қазынасына алғашқы 4 жылда өндірілген галенаның 12% және күмістің 2%, келесі 6 жылда 5% және қалған 20 жылда 10% төлеуге міндетті болды. Экспортталатын тауарлар үшін салықтар жөнелту кезінде, ал аралға сатылған тауарлар үшін алты ай ішінде төленуі керек еді. Манделдің ерекше көмегімен жаңа компания бірнеше технологиялық жаңалықтарды енгізді, соның ішінде кен өндіру кезінде жарылғыш заттарды қолдану. Сардинияға, әсіресе Германиядан, тау-кен өнеркәсібінде білікті жұмысшылар әкелінді. Мандел Виллачидро қасында ірі қорғасын қорыту зауытын да салдырды. Алайда, ол Корольдік Басқару тарапынан жаңа кен орындарын барлауды елемегені және бар кен орындарын пайдаланумен шектелуі үшін айыпталды. 1758 жылы Манделдің концессиясын күштен шығаруға әкелген салықтық заңсыздықтар туралы тергеу де басталды. 1762 жылы Сардиния кендерінің басқаруы тау-кен ауданының директоры Пьетро Де Беллидің қолына өтті, ол жеке тау-кен өнеркәсібіне кедергі келтірді, Сардинияның жер асты байлығын тікелей пайдалану мемлекет үшін тиімдірек деп мәлімдеді. Белли сондай-ақ шахталарда мәжбүрлі еңбекті қайта енгізуге тырысты және осы себепті 1771 жылы Квинтино Селладан сын естіді. Беллиге тағылатын кемшіліктердің арасында Саррабустағы бай күміс кенінің пайдаланылмауы да бар, оның әлеуетін Мандел бұрыннан білген. Белли бұл аймақтағы жердің қолжетімсіздігі мен байланыс қиындықтары себепті бұл жерде кен өндіру тым қымбат екенін айтты. Тек келесі ғасырда оңтүстік-шығыс аймақтың пайдалы қазбалары қайтадан ашылды. XVIII ғасырдың соңғы жылдары Сардинияның тау-кен өнеркәсібі үшін маңызды жылдар болды; Арзана маңында темірдің және Баллао маңында сурьманың іздері табылды. XIX ғасырдың басында Сардинияда негізінен қорғасын, темір, мыс және күміс өндіретін 59 кен орны болды. Тау-кен өндірісіне деген қызығушылықтың қайта жануымен бірге Пьемонттан және басқа да Еуропа елдерінен келген кейбір авантюристтер де өздерінің ісін бастады. Олардың арасында француз жазушысы Оноре де Бальзак та болды, ол 1838 жылы Нураның ежелгі қорғасын қалдықтарын пайдалану мақсатында сәтсіз кәсіпорын бастады. 1840 жылы жаңа тау-кен заңы қабылданды, онда жер және жер астының меншігін ажырату ережесі жазылған. Жаңа заңға сәйкес кен іздеу жұмыстарын жүргізуді жоспарлаған әркімге рұқсат қажет болды: зерттеу жүргізілетін жердің иесі жазбаша рұқсат беруі керек, бірақ егер жердің иесі өтінішке қарсылық білдірсе және бас тарту жеткілікті дәлелденген деп табылса, полиция бастығы ресми түрде рұқсат беру үшін әрекет ете алады. Концессионерге тиесілі жалғыз міндет – кен өндіру құнынан қазынаға үш пайыз төлеу және келтірілген залал үшін жер иелеріне өтемақы төлеу. Бұл заң Сардинияда 1848 жылы ғана, Сардиния мен Савой үйі билігі астындағы континенттегі елдер арасындағы "толық бірігу" аяқталғаннан кейін толық күшіне енді. Жаңа акт тау-кен концессияларына қол жеткізуді жеңілдетті, аралға көптеген менеджерлерді, әсіресе Лигуриядан, Пьемонттан және алғашқы қоғамдарды Сардинияның перспективалы кен орындарын пайдалану мақсатында шақырды. 1848 жылы сардиниялық кәсіпкер Джованни Антонио Санна Сардинияның оңтүстік-батысында орналасқан Монтевиккио кенішінің иесі болды, бұл Италиядағы ең ірі тау-кен орны болды. Ол осы аймақтағы қазіргі заманғы өнеркәсіптік тау-кен өндірісін бастады. Олардың арасында Генуяның "Сардегняда кен өндіру жөніндегі ұлттық қоғамы" да болды, ол жалпы концессияға қол жеткізуге тырысты. Бұл концессия жаңа заңмен ресми түрде тыйым салынды, бұл тау-кен өнеркәсібінде монополиялардың құрылуын болдырмау үшін. Ұлттық қоғамның жобасы сәтсіз аяқталды. Көптеген компаниялардың ашылуы Ұлттық қоғамның жобасының басты кейіпкерлерімен байланысты болды, олар мүмкіндігінше көп рұқсат алуға тырысты. Осы кезде Сардиниядағы тау-кен қоғамдарының көпшілігі Сардиниядан тыс капиталға тәуелді болды. Ерекше жағдай – сардиниялық менеджер Джованни Антонио Санна, ол 1848 жылы Монтевеккио ауданында орналасқан 1200 гектарға жуық жерге мәңгілік концессия алды. Осы кезеңде құрылған барлық қоғамдардың барлығы да нарыққа шығуға қабілетті емес еді, олардың көпшілігі банкротқа ұшырады, ал кейбіреулері іріктеліп, сенімді қоғамдар құрды. 1858 жылы Романьядан шеттетілген Энрико Серпиери бұрын өңделген қалдықтарда қорғасын кенін өндіру үшін Домусновас қорыту зауымын құрды, содан кейін Флуминимаджореде екінші зауыт салды. 1862 жылы Серпиеридің екі зауыты да Сардинияда бұрын өндірілген қорғасынның 56% өндірді. 1950 жылдан бастап Австрияның Штириясынан келген мамандырылған жұмысшылардың шағын топтары, одан кейін Фрайбургтан келген неміс шахтерлері Иглесиентеге, әсіресе Монтевеккио, Гуспини және Ингуртосу кен аймақтарына уақытша қоныстанды. Осы аймақта неміс әсерінен салынған ғимараттар мен топонимдерді әлі де көруге болады. Иглесиентедегі Сардинияның тау-кен аймақтарына Италия түбегінен келе жатқан миграциялық ағын одан да көп және тұрақты болды; осы шахтерлердің көпшілігі Ломбардиядан, Пьемонттан, Тосканадан және Романьядан келді. 1882 жылы француз инженері Леон Гуин жасаған халық санағына сәйкес, оңтүстік-батыс Сардиния кендерінде 9780 шахтер жұмыс істеді, олардың 3571-і материктік Италиядан келген; олардың көпшілігі Иглесиас және шағын ауылдарында қоныстанды.

Италияның бірігуінен кейін

1865 жылдан бастап, аралдағы ең көп өндірілетін минералдарға қорғасын мен күміс қосылды. 1868 жылы Италияға швед химигі Альфред Нобельдің ойлап тапқан динамиті әкелінді. Бұл өнертабыс қысқа мерзім ішінде тау-кен техникасын революцияландырып, ылғалды участаларда да салыстырмалы түрде төмен құнмен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Осы уақытта, жаңадан құрылған Италия мемлекетінде Сардинияның наразылығы күшейді. 1867 жылы Сардиния парламентінің депутаттары премьер-министр Беттино Рикасолиден аралдағы халықтың кедейлік жағдайын жеңілдету үшін мемлекеттік демеуді күшейтуді сұрады. 1868 жылдың сәуір айында Нуородағы әлеуметтік жағдай үлкен толқуға әкелді: халықтың барлығы «su connottu! su connottu!» деп ұран салды, мемлекеттік жерлерді сатуға қарсылық білдірді. Осыдан кейін парламенттік тергеу комиссиясы құрылды, ол бұл мәселені зерттеу үшін маңызды құжат болды. 18 күндік сапар барысында Селла, Сардинияның тау-кен ауданының директоры инженер Эухенио Маркеземен бірге аралдың негізгі кен орындары мен металл өңдеу заводтарын аралады. Оның есебінен итальян экономикасында бұл мәселені білудің маңыздылығы артып келе жатқаны байқалды. 1868-1869 жылдары Сардиния кен орындарында 9171 жұмысшы жұмыс істеді, бұл 1860 жылмен салыстырғанда үш есеге жуық. Шындығында, 1840 жылғы Пьемонт тау-кен заңының Сардинияға кеңейтілуі және оның 1859 жылғы өзгертілуі, тау-кен кәсіпкерлері үшін жағдайды жақсарту мақсатымен, зерттеулер мен кен өндірісінің жылдам дамуына, өндіріс пен жұмыс күшінің өсуіне әкелді. 1870 жылы зерттеу рұқсаттарының саны 1861 жылдың соңында 83 болса, 420-ға дейін өсті, ал концессиялар 16-дан 32-ге дейін көбейді. Кеннің өндірісі 1860 жылы 9 379 800 килограммнан 1868 жылы 127 924 600 килограммға дейін өсті, ал оның құны бес есеге артып, 1868-1869 жылдары 13 464 780 фунт стерлингке жетті. Селланың есебінен сондай-ақ, 1870 жылға дейін кеншілік қоғамдары кенді түсіру пункттеріне тасымалдауды жеңілдету үшін 30 шақырымдай теміржол және 1081 шақырым жер жолын салғаны белгілі болды. Тау-кен өнеркәсібінің тұрақты дамуы корольдіктің басқа аймақтарынан техниктердің (инженерлер мен геологтар) және кеңсе қызметкерлерінің келуіне әкелді. Сардиниялық жұмысшылардың білім деңгейі мен техникалық дайындығының төмендігіне байланысты, шахталарда жұмыс істейтін білікті жұмысшылардың көпшілігі континенттен келді. Көп жағдайда аралда жұмыс істейтін кеншілік компаниялардың басқаруы отаршылдық деп айтуға болатын принциптерге негізделген; сондықтан олар көбінесе кен тамырларының ең бай бөліктерін пайдаланумен шектелді, содан кейін Сардиниядан шығарылған кен континенттегі заводтарда өңделді. Сардиния кен орындарынан түскен үлкен табыстар компанияның жұмысын жеңілдету үшін ғана қайта инвестицияланды. Селланың тергеуі Сардиния кеншілері мен континенттік шығу тегі бар адамдар арасындағы экономикалық теңсіздіктерді көрсетпеді, сонымен қатар Иглесиаста құюшылар мен кеншілерді даярлайтын мектеп ашу қажеттігін атап өткен жоқ. Есеп тау-кен өнеркәсібін жақсарту үшін көбірек капитал салуды ұсынды, ең алдымен кен орындары арасындағы жол желісін салу және теміржолдарды аяқтау қажеттігін атап өтті. Сонымен қатар, тиісті телеграф байланыс желісін құру және дамыту қажеттілігі айтылды: Селла негізгі кеншілік компаниялар байланысты жылдамдату үшін өз қаражаты есебінен жаңа телеграф желілерін салуға ниеттенгенін атап өтті. Алайда, бұл мақсат осы маңызды құрылыстарды салуға мемлекеттік монополияны қамтамасыз ететін заңмен күшін жойды. 1872 жылы Сардиния тау-кен ауданының орталығы Кальяриден Иглесиасқа көшірілді. Бір жыл бұрын, 1871 жылы, Италияның тау-кен өндірісінде жаңа сала пайда болды. Саарабус күміс тамырының ашылуымен және кен өндірудің басталуымен, Италияда күміс минералдарының өндірісі де басталды. Бұл шамамен қырық жылға созылған жаңа өндіріс циклі болды. Монте-Нарба кенішінің ашылуы жарияланған 1871 жылы он бес миллион тонна кеннен, 1880 және 1890 жылдар аралығындағы он жыл ішінде жылына 2000 тонна орташа өндірілді және өндірілді, бұл Роланди «күміс он жылдық» деп атады, бұл уақытта өндіріс екі миллион лираға жетті. 1871 жылы кен орнында құрылған үш кен орны жиырма жыл ішінде онға дейін өсті, кейіннен жабылуға жақын болғанда, бір ғана қалды. Сарабуста күміс іздеуге шынайы асыққандық болды: Ланусей қоғамы мен Монтепони қоғамы сияқты ірі қоғамдармен бірге бағалы металдарды қазушылар Муравера, Виллапуцу және әсіресе Сан-Вито қалаларының аумағында кен іздеуге жүздеген рұқсат сұрады. 1881 жылы геноялық «Unione Sulcis e Sarrabus» компаниясы Сан-Вито коммунасындағы Монте-Нарба ауданында зерттеу рұқсаттарын алды. 1885 жылы француз инженер Леон Гуэн Генуяда «Società Tacconis Sarrabus» компаниясын Tacconis кенінің пайдалануы үшін құрды. 1888 жылы Гуэннің өзі Парижде «Societé des mines de Rio Ollastu» компаниясын құрды. Өркендеген кезеңінде Саарабус кен орнында Масалони, Джованни Бону, Монте-Нарба, Пер'Арба, Бакку Арродас, Тувиоис, С'ерра е С'Иликси және Никола Секки кен орындарында 1500-ге дейін жұмысшы жұмыс істеді. Саарабус күміс кен орнының сапасы туралы нақтырақ түсінік алу үшін, әлемнің қалған бөлігінде 100 килограмм қорғасынға шамамен 200/300 грамм күміс келсе, Саарабуста 100 килограмм қорғасынға 1 килограмм күміс келгенін айтуға болады. Бакку Арродаста сынамалардың көрсеткіштері одан да жоғары болды. 1930 жылдары фашистік үкімет кезінде континенттен кең көш-қон болды, Венотодан, сондай-ақ Марке, Абруццо және Сицилиядан келген адамдар Сулкис-Иглесиенте аймағындағы Карбония және Кортогиана сияқты жаңа кеншілік қалаларын құруға келді, Сардинияның көмір электр станцияларын ондаған жылдар бойы қамтамасыз етті. 1989 жылы құрылған және ЮНЕСКО қолдауымен қамтылған Сардинияның геологиялық-кен паркі, ежегі кен орындары мен өнеркәсіптік археологияның мысалы болған бұрынғы кеншілік ауылдарын сақтайды.