Кіріспе

Жамму және Кашмирге ерекше мәртебе беру туралы заң

Үндістан конституциясының 370-бабы Жамму және Кашмирге ерекше мәртебе берді, бұл аймақ Үндістан субконтинентінің солтүстік бөлігінде орналасқан және 1947 жылдан бері Үндістан, Пәкістан және Қытай арасындағы даудың нысаны болған үлкен Кашмир аймағының бір бөлігі болып табылады. Жамму және Кашмир 17 қараша 1952 жылдан 31 қазан 2019 жылға дейін Үндістанның штаты ретінде басқарылды, ал 370-бап оған жеке конституция, штат туы және ішкі басқаруда автономияға ие болу құқығын берді. 370-бап Үндістан конституциясының XXI бөлімінде, «Уақытша, өтпелі және ерекше ережелер» деп аталатын бөлімде жазылған. Онда Жамму және Кашмирдің Конституциялық жиналысына штатқа Үндістан конституциясының қай шаралары қолданылатынын ұсынуға өкілеттік берілгені айтылған. Штаттың заң шығарушы органы 370-бапты толығымен жоюға да құқылы болды, бұл жағдайда Үндістан конституциясының барлық ережелері штатқа қолданылар еді. Штаттың Конституциялық жиналысы шақырылғаннан кейін, ол 1954 жылғы Президент жарлығына негізделген, штатқа қолданылатын Үндістан конституциясының ережелерін ұсынды. Штаттың Конституциялық жиналысы 370-бапты жою туралы ұсыным жасамай-ақ таратылғандықтан, бұл бап Үндістан конституциясының тұрақты бөлігі болып саналды. 6 тамыздағы келесі жарлық 370-баптың 1-тармағынан басқа барлық тармақтарын күштен шығарды. Ұйымдастыру жұмыстары 2019 жылдың 31 қазанында жүзеге асты. Конституцияның 370-бабын жоюдың конституциялық заңдылығына наразылық білдіре отырып, Үндістаннің Жоғарғы Сотына барлығы 23 шағым түсті, осы мақсатта бес судьядан тұратын құрам құрылды. 2023 жылдың 11 желтоқсанында бес судьядан тұратын конституциялық құрам Конституцияның 370-бабын жоюдың конституциялық заңдылығын бірауыздан бекітті.

Мақсаты

Джамму және Кашмирдің бастапқы қосылуы, барлық басқа княздықтар сияқты, үш мәселе бойынша болды: қорғаныс, сыртқы істер және коммуникациялар. Барлық княздықтар Үндістанның Конституциялық жиналысына өкілдерін жіберуге шақырылды, ол бүкіл Үндістан үшін конституция жасап жатқан еді. Олардан өз штаттары үшін конституциялық жиналыстар құруға да шақырылды. Көптеген штаттар өз уақытында жиналыстар құра алмады, бірақ кейбір штаттар құрды, атап айтқанда Саураштра Одағы, Траванкор-Кочин және Майсур. Мемлекеттік департамент штаттар үшін үлгі конституция жасағанмен, 1949 жылғы 19 мамырда барлық штаттардың билеушілері мен бас министрлері Мемлекеттік департамент өкілдерімен кездесіп, штаттар үшін жеке конституциялардың қажет еместігіне келісті. Олар Үндістан Конституциясын өздерінің конституциясы ретінде қабылдады. Конституциялық жиналыстар сайлаған штаттар бірнеше түзетулер ұсынды, олар қабылданды. Осылайша, барлық штаттардың (немесе штаттар одағының) мәртебесі Үндістанның тұрақты провинцияларының мәртебесіне теңестірілді. Атап айтқанда, бұл орталық және штаттық үкіметтердің заңнамалық құқығындағы пәндердің бүкіл Үндістанда біркелкі болғанын білдірді. Джамму және Кашмирде штат саясаткерлері штат үшін жеке конституциялық жиналыс құруға шешім қабылдады. Үндістан Конституциялық жиналысының өкілдері штатқа тек бастапқы қосылу құжатына сәйкес келетін Үндістан Конституциясының ережелерін ғана қолдануды және қалған мәселелер бойынша штаттың конституциялық жиналысы шешім қабылдауын сұрады. Үндістан үкіметі бұл талаптарға аталған 19 мамырдағы басқа штаттармен өткен кездесуден аз уақыт бұрын келісті. Осыған сәйкес, Үндістан Конституциясына 370-бап енгізілді, онда Орталық үкіметке өкілеттік беретін Конституцияның басқа баптары тек штаттың конституциялық жиналысының келісімімен ғана Джамму және Кашмирге қолданылатыны белгіленді. Бұл «уақытша ереже» болды, себебі оның қолданылу мерзімі штаттың конституциясы жасалып, қабылданғанға дейін созылуы тиіс еді. Алайда, штаттың конституциялық жиналысы 1957 жылғы 25 қаңтарда 370-бапты жою немесе өзгерту туралы ұсыныссыз таратылды. Осылайша, бұл бап Үндістан Конституциясының тұрақты бөлігі болып саналды, бұл Үндістанның Жоғарғы Соты мен Джамму және Кашмирдің Жоғарғы Сотының бірнеше шешімдерімен расталды, соңғысы 2018 жылғы сәуірде жарық көрді.

Президент бұйрықтары

370-бап бастапқыда құрылған кезде, Үндістан Конституциясының тек екі бабы ғана Джамму және Кашмирге толыққанды қолданылды. Конституцияның басқа да ережелері мемлекет үкіметінің келісімімен немесе оның пікірін алу арқылы Президенттің Жарлығында белгіленген ерекшеліктермен және өзгерістермен қолданылатын. Осы өкілеттіктерді, Конституцияның 370-бабының 3-тармағына сәйкес, жүзеге асыру үшін Президент Джамму және Кашмир мемлекетінің Үкіметімен келісіп бірқатар бұйрықтар шығарды.

1950 жылғы Президент бұйрығы

1950 жылғы Президент жарлығы, ресми түрде 1950 жылғы Конституция (Джамму және Кашмирге қолданылуы) жарлығы, 1950 жылғы 26 қаңтарда Үндістан Конституциясымен бірдей күшке енді. Онда 370-баптың б) тармағында талап етілгендей, Индия Конституциясының қол қосылу құжатына сәйкес келетін пәндері мен баптары нақтыланды. Одақтың тізімінен 38 пән мемлекет үшін заң шығару құқығына ие Одақ заң шығарушы органының қарауына берілді. Үндістан Конституциясының жиырма екі бөлімінен он бөлімінің белгілі бір баптары мемлекеттік үкімет келісім берген өзгертулермен және ерекшеліктермен Джамму және Кашмирге таратылды. Ғалым Бодх Радж Шарманың сөзіне сүйенсек, осы кезеңде "Индия Конституциясының 235 бабы Джамму және Кашмир штатына қолданылмады, 9 бабы ішінара қолданылды, ал 29 бабы өзгертілген нысанда қолданылды". Бұл жарлық 1954 жылғы Президент жарлығымен күшін жойды.

1952 жылғы Президент Жарлығы

1952 жылғы Президент жарлығы мемлекеттік үкіметтің өтініші бойынша 1952 жылдың 15 қарашасында жарияланды. Ол 370-бапқа түзетулер енгізді, "президенттің Жаму және Кашмир махараджасы ретінде мойындауы" деген тіркес "мемлекеттік заң шығарушы жиналыстың ұсынысы бойынша президенттің Садр-и Риясат ретінде мойындауы" деп ауыстырылды. Бұл түзету арқылы Жаму және Кашмир монархиясы жойылды. Анықтама: Жаму және Кашмир Конституциялық жиналысы 1951 жылы сайланды және 1951 жылдың 31 қазанында алғашқы отырысын өткізді. Конституциялық жиналыстың Негізгі қағидалар комитеті монархияны жоюды ұсынды, бұл ұсыныс 1952 жылдың 12 маусымында жиналыс мүшелері бірауыздан мақұлдады. Сол айда индуистер басымдық танытқан Джамму Пража Паришад Үндістан Президентіне меморандум ұсынып, штатқа Үндістан Конституциясын толық қолдануды талап етті. Үндістан Үкіметі Орталық пен штат арасындағы қарым-қатынас мәселелерін талқылау үшін Джаму және Кашмирден делегацияны Делиге шақырды. Талқылаулар нәтижесінде 1952 жылғы Дели келісіміне қол жеткізілді. Штат премьер-министрі Шейх Абдулла Дели келісімінің қағидаларын іске асыруда баяулық танытты. Алайда, 1952 жылдың тамызында штат Конституциялық жиналысы монархияны жою және оның орнына сайланған Мемлекет басшысы (Садр-и Риясат) лауазымын құру туралы қаулы қабылдады. Осы кезең-кезеңімен қабылдау тәсіліне қатысты наразылықтарына қарамастан, Орталық Үкімет келісім берді, нәтижесінде 1952 жылғы Президент жарлығы шығарылды. Заң шығарушы жиналыс принц-регент қызметін атқарып жүрген Каран Сингхті жаңа Садр-и Риясат етіп сайлады.

Президенттің басқа да бұйрықтары (19552018)

Осы бастапқы бұйрықтардан өзге, 1956 жылдың 11 ақпаны мен 1994 жылдың 19 ақпаны аралығында 47 Президенттік бұйрық шығарылды, олар Үндістан Конституциясының тағы да бірқатар ережелерін Джамму және Кашмирге қатысты етті. Бұл бұйрықтардың бәрі Конституциялық жиналыссыз, тек "Мемлекеттік үкіметтің келісімімен" шығарылды. Джилл Коттрелл мәлімдегендей, бұл бұйрықтардың кейбіреулері мемлекет Президенттік үкімшілік басқаруда болған кезде шығарылды, сол кезде "Кашмирде мүлдем үкімет болған жоқ". Осы жағдайда келісімді мемлекеттің губернаторы, яғни Одақтық үкіметтің өкілі берді. 1972 жылы Үндістанның Жоғарғы соты осы процедураның конституциялық заңдылығын растады. 1954 жылдан бері шығарылған Президенттік бұйрықтардың нәтижесінде Одақ тізіміндегі 97 нысанның 94-і (Орталық үкіметтің өкілеттіктері) Джамму және Кашмир штатына, ал Үндістан Конституциясының 395 бабының 260-ына қолданылды. Коттреллдің сөзінше, бұл бұйрықтардың бәрі 1954 жылғы Президенттік бұйрықтың орнына қойылмай, түзетулер ретінде шығарылды, себебі олардың конституциялық жарамдылығы күмәнді болды. Бұл процеске 370-баптың "тозуы" деген анықтама берілді. Ішкі істер министрі Гүлзарилал Нанда (1963–1966) осы бапта Джамму және Кашмирге берілген "ерекше мәртебе" шарттарында Үндістан Президентінің жарлығы арқылы түзетуді жүргізудің "өте қарапайым" процесі қарастырылған деп санайды, ал барлық басқа штаттардың өкілеттіктерін өзгерту тек "қатаң талаптарға сәйкес (конституциялық) түзетудің қалыпты тәртібімен" ғана мүмкін. Оның пікірінше, 370-бап – Үндістан Конституциясын Джамму және Кашмирге енгізудің "бірден-бір жолы", ол – "көп көлік өткен және одан да көп көлік өтетін" туннель. Нанданың ішкі істер министрлігіндегі ізбасарлары да осы бапты дәл осылай түсіндірді.

Джамму мен Кашмирдің автономиясы: құрылымы мен шектеулері

Үндістан конституциясы – федеративтік құрылым. Заңнамаға қатысты мәселелер «Одақ тізімі», «Мемлекеттік тізім» және «Бірлескен тізім» деп бөлінеді. 96 тақырыптан тұратын Одақ тізіміне қорғаныс, әскери және сыртқы істер, ірі көлік жүйелері, банк, қор биржалары және салықтар сияқты коммерциялық мәселелер кіреді, бұл мәселелер бойынша заң шығару құқығы Одақ үкіметіне ғана берілген. 66 тақырыптан тұратын Мемлекеттік тізімде түрмелер, ауыл шаруашылығы, көптеген өнеркәсіп салалары және белгілі бір салықтар қарастырылған, бұл мәселелер бойынша заң шығару құқығы штаттарға берілген. Бірлескен тізімге қылмыстық құқық, неке, банкроттық, кәсіподақтар, кәсіптер және бағаны реттеу сияқты мәселелер кіреді, бұл мәселелер бойынша Орталық және штаттар екеуі де заң шығаруға құқылы. Егер қайшылық туындаса, Одақтың заңнамасы басымдыққа ие. Конституцияда нақты көрсетілмеген мәселелер бойынша заң шығаруға қатысты «қалдық билік» Одақта болады. Одақ сондай-ақ белгілі бір өнеркәсіптерді, су жолдарын, порттарды және т.б. «ұлттық» деп белгілеуге құқылы, мұндай жағдайда олар Одақтың қарауына өтеді. Джамму және Кашмир жағдайында «Одақ тізімі» мен «Бірлескен тізімі» бастапқыда Қосылу туралы құжатта көрсетілген мәселелермен ғана шектелген еді, кейіннен штат үкіметінің келісімімен кеңейтілді. «Қалдық билік» Одақта емес, штатқа тиесілі болды. Мемлекеттік автономия комитетінің мәліметінше, Одақ тізіміндегі 97 тақырыптың 94-і Джамму және Кашмирге қатысты; Орталық барлау және тергеу бюросының ережелері мен алдын ала ұстау шаралары қолданылмады. «Бірлескен тізімдегі» 47 тақырыптың 26-сы Джамму және Кашмирге қатысты; неке және ажырасу, балалар мен кәмелетке толмағандар, ауыл шаруашылығы жерінен басқа мүлікті беру, шарттар және зиян келтіру, банкроттық, трасттар, соттар, отбасылық жоспарлау және қайырымдылық сияқты тақырыптар алынып тасталды, яғни штат осы мәселелер бойынша заң шығаруға толық құқыққа ие болды. Штат органдарына сайлау туралы заң шығару құқығы да штатқа тиесілі болды.

Джамму мен Кашмирдің Конституциясы

Джамму және Кашмир бұрынғы Конституциясының кіріспесі мен 3-бабында Джамму және Кашмир штаты Үндістан Одағының бір бөлігі болып табылады және болып қала береді делінген. Бұл заң жобалары тағы да сынға ұшырады, себебі "мұндай заң жобалары штаттың заңдық және конституциялық тарихында немесе 370-бапта қолдау таппайды".

Амарнат жерін беру туралы дау

2008 жылғы 26 мамырда Үндістан Үкіметі мен Джамму және Кашмир штатының үкіметі индус паломниктері үшін уақытша паналау және жабдықтау құру мақсатында 100 акр (0.40 км²) орман жерін Шри Амарнатхжи қасиетті орын басқармасына (ШАҚБ) беру туралы келісімге келді. Кашмир сепаратистері бұл қадамға қарсы шығып, оның Джамму және Кашмир халқына ерекше мәртебе беретін және Үндістан азаматтарының Кашмирде еркін қоныстануына тыйым салатын 370-бапты құлдыратуы мүмкін екенін айтты. Кашмир халқы Үндістан үкіметінің бұл шешіміне қарсы кең ауқымды наразылық акцияларын ұйымдастырды. Наразылықтардың нәтижесінде, Джамму және Кашмир штатының үкіметі өз шешімінен бас тарды және жерді беру туралы қаулыны кері қайтарды. Осыған байланысты, Джамму аймағындағы индустар бұл кері қайтаруға қарсылық көрсету үшін қарсы шаралар ұйымдастырды.

Жоюға шақыру

2014 жылы 2014 жылғы жалпы сайлауға арналған Бхаратия Джаната партиясының сайлау бағдарламасында партия Джаму және Кашмир штатын Үндістан Одағына қосуға уәде берді. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін партия және оның бас ұйымы – Растрия Сваямсевак Сангх (RSS) 370-бапты жоюға ұмтылыс жасады. Бұрынғы регент хан және Конгресс партиясының жетекшісі Қаран Сингх 370-бапты жан-жақты қарау қажеттігін, және оны Джаму және Кашмир штатымен бірлесіп жұмыс істеу қажеттігін айтты. Алайда, 2015 жылдың қазан айында Джаму және Кашмирдің Жоғарғы соты 370-бапты «жоюға, күшін жоюға немесе тіпті өзгертуге» болмайтынын мәлімдеді. Ол, баптың 3-тармағы штаттың Конституциялық ассамблеясына бапты жою туралы Президентке ұсыныс жасау құқығын бергенін түсіндірді. Конституциялық ассамблея 1957 жылы таратылғанға дейін мұндай ұсыныс жасаған жоқ, сондықтан 370-бап Конституцияда уақытша ереже деп көрсетілгеніне қарамастан, «тұрақты ереже» сипаттарын алды. 2019 жылы 2019 жылғы жалпы сайлауға арналған Бхаратия Джаната партиясының сайлау бағдарламасында партия тағы да Джаму және Кашмир штатын Үндістан Одағына қосуға уәде берді. 1990 жылы құрылған Кашмир индустарының «Панун Кашмир» ұйымы 370-бапты көп рет сынап, 35-А баппен бірге оны жоюды қолдады. «Джамму және Кашмир жұмысшы партиясы» және «Икк-Жут Джамму» да 370-бап пен 35-А баптарды алып тастауды және Джаму және Кашмирді қосуды қолдайды.

2019 жылғы Президент өкімі

2019 жылдың 5 тамызында Үндістанның Ішкі істер министрі Амит Шах Rajya Sabha (Үндістан Парламентінің Жоғарғы палатасы) отырысында Үндістан Президентінің 2019 жылғы «Жамму және Кашмирге қолданылатын Конституция» (№272 бұйрық) туралы жарлық шығарғанын, ол 370-бап бойынша 1954 жылғы «Жамму және Кашмирге қолданылатын Конституция» бұйрығының күшін жойғанын мәлімдеді. Жарлықта Үндістан Конституциясының барлық ережелері Жамму және Кашмирге қолданылатыны көрсетілген. 1954 жылғы бұйрық мемлекетке Үндістан Конституциясының тек кейбір баптарының ғана қолданылатынын белгілесе, жаңа бұйрық мұндай шектеулерді алып тастады. Бұл, шын мәнінде, Жамму және Кашмирдің жеке Конституциясының жойылғанын білдірді. Бұйрық «Жамму және Кашмир мемлекеттік үкіметінің келісімімен» шығарылған деп хабарланды, бұл орталық үкімет тағайындаған губернаторды білдіреді. 2019 жылғы Президенттік жарлық 367-бапқа «Түсіндірмелер» бөлімінде төрт тармақшасы бар 4-тармақ қосты. «Министрлер кеңесінің көмегімен және кеңесімен әрекет ететін Садар-и-Риясат» деген тіркес «Жамму және Кашмир губернаторы» деп түсіндіріледі. «Мемлекеттік үкімет» деген тіркес губернаторды да қамтиды. Конституцияның 370-бабының 3-тармағына сәйкес «2-тармақта көрсетілген мемлекеттің Конституциялық ассамблеясы» деген сөз тіркесі «Мемлекеттің Заң шығарушы ассамблеясы» деп оқылады. 370-бап. Осы Конституцияның барлық ережелері, уақыт өте келе өзгертілгенімен, ешқандай өзгерістерсіз немесе ерекшеліксіз, Үндістан Конституциясының 152-бабына немесе 308-бабына немесе осы Конституцияның басқа да баптарына немесе Жамму және Кашмир Конституциясының кез келген ережесіне немесе Үндістан аумағында заң күшіне ие болған кез келген заңға, құжатқа, сот шешіміне, жарлыққа, бұйрыққа, қағидаға, ережеге, хабарламаға, әдет-ғұрыпқа немесе қолданысқа, сондай-ақ 363-бап бойынша немесе басқаша көзделген кез келген келісімге, шартқа немесе келісімге қарамастан, Жамму және Кашмир штатына қолданылады.

Джамму мен Кашмирдің мәртебесінің өзгеруі

2019 жылдың 5 тамызында Ішкі істер министрі Амит Шах 2019 жылғы «Джамму және Кашмирді қайта ұйымдастыру туралы» заң жобасын Раджья Сабхада (Мемлекеттік кеңес) ұсынды. Бұл заң жобасы Джамму және Кашмирдің штат мәртебесін екі бөлек одақтық аумаққа – Джамму және Кашмир одақтық аумағы мен Ладакх одақтық аумағына өзгертуді көздеді. Заң жобасына сәйкес, Джамму және Кашмир одақтық аумағында заң шығарушы орган болуы тиіс болса, Ладакх одақтық аумағында заң шығарушы орган болмайтын еді. Күннің соңына қарай заң жобасы Раджья Сабхада 125 дауыспен мақұлданды, 61 дауыс қарсы болды (67% мақұлдады). Келесі күні заң жобасы Лок Сабхада (Халық қатысуы кеңесі) 370 дауыспен жақталып, 70 дауыс қарсы (84% жақтады) қабылданды. Президент қол қойғаннан кейін заң жобасы заңға айналды. Екі одақтық аумақ 2019 жылдың 31 қазанында құрылды, бұл күн Ұлттық Бірлік күні ретінде тойланды. Үндістан президенті Джамму және Кашмир одақтық аумағына және Ладакх одақтық аумағына лейтенант-губернаторларды тағайындады. Екі лейтенант-губернатор да 2019 жылдың 31 қазанында Джамму және Кашмир жоғарғы сотының төрағасы Гита Митталдың қатысуымен ант берді, бірінші Ладакх одақтық аумағы үшін Лехте, содан кейін Джамму және Кашмир одақтық аумағы үшін Шри-Нагарда. 2019 жылдың 30 қазанына қараған түнде Үндістан Конституциясының 356-бабы бойынша президенттік үкімділік Джамму және Кашмир штатында тоқтатылды. Одақтық аумақта президенттік үкімділік қолданылмайды және қажеттілігі де жоқ, себебі одақтық аумаққа орталық үкімет бақылайды. Президент бұйрық шығарды, онда одақтық аумақта заң шығарушы жиналыс құрылғанға дейін Джамму және Кашмир одақтық аумағын тікелей басқаратынын мәлімдеді.

Халықтық ақпарат құралдары

"Артикул 370" атты үнді фильмі, 370-баптың ерекше мәртебесінің жойылған кезеңінде өрбітетін және актриса Ями Гаутамның басты рөлде ойнайтын, 2024 жылдың 23 ақпанында шығып, көрермендер мен сыншылар тарапынан әртүрлі пікірлерге ие болды.