Кіріспе
Мажар пасторы және полимат Маттиас Бел немесе Маттиас Бел (link=no; Bél Mátyás; ; Matthias Belius; 22–24 наурыз(?), 1684 – 29 тамыз 1749) – Венгрия Корольдігінің лютерандық пасторы және полимат. Бел педагогика, философия, филология, тарих және теориялық теология салаларында қызмет етті; ол венгр географиялық ғылымының негізін қалаушы және сипаттамалық этнография мен экономиканың алғашқы дамушысы болды. Пиетизмнің көрнекті өкілі. Ол сондай-ақ Венгрияның Ұлы әшекейі (Magnum decus Hungariae) деп танымал.
Matthias Bel or Matthias Bél (link=no; Bél Mátyás; ; Matthias Belius; 22–24 March(? ), 1684 – 29 August 1749) was a Lutheran pastor and polymath from the Kingdom of Hungary. Bel was active in the fields of pedagogy, philosophy, philology, history, and theoretical theology; he was the founder of Hungarian geographic science and a pioneer of descriptive ethnography and economy. A leading figure in pietism. He is also known as the Great Ornament of Hungary (Magnum decus Hungariae).
Шығуы, өмір сүру
Матиас Бел Венгрия Корольдігінің Оцова қаласында (қазіргі Очова, Словакия) словак бай шаруасы және қасабы Матиас (Матей) Бел Фунтиктің отбасында дүниеге келген. Анасы Елизавета, туған тегі Czesnek (Erzsébet Cseszneky), туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол өте діндар болған. Ол өзін "lingua Slavus, natione Hungarus, eruditione Germanus" ("тілі жағынан славян/словак, ұлты жағынан венгр, білімі жағынан неміс") деп сипаттады. 1710 жылы ол Венгриядан шыққан неміс әйел Сусанна Германға үйленді, және олардың сегіз баласы болды. Бел Лосонц (қазіргі Лученец), Кально (қазіргі Калиново) және Алсострегова (қазіргі Долна Стрехова) мектептерінде оқыды, содан кейін Бештерцебанья (қазіргі Банска-Быстрица), Прессбург (Позонь, қазіргі Братислава) гимназияларында, сондай-ақ қысқа мерзімге Веспремде және Папа қаласындағы кальвинші колледжінде білім алды. 1704-1706 жылдары ол Галле университетінде теология, философия және медицинаны оқыды, ал одан кейін Магдебургке жақын орналасқан Клостерберген мектебінің ректоры болып тағайындалды. Кейін Венгрия Корольдігіне оралғаннан кейін, ол ректордың көмекшісі болды, сосын Бештерцебаньядағы (Банска-Быстрица) лютерандық гимназияның ректоры болды, онда ол бір уақытта пастор да қызмет атқарды. Ракоци жақтасы болғандықтан, ол генерал Зигберт Хейстердің бұйрығымен жазаға тартылуға жақын болды. 1714-1719 жылдары ол лютерандық гимназияның ректоры және сонымен қатар Прессбургтегі неміс лютеран шіркеуінің пасторы болды. Ол өзінің мақалаларын латын тілінде шығарылатын Nova Posoniensia газетінде жариялады, бұл Венгриядағы тұрақты түрде шығатын алғашқы басылым болды. 1735 жылы Бел Прессбургте ғылыми академия құру жөніндегі ұсыныс жасады. Бел словак, венгр және неміс тілдерінде сөйлеген, ал оның еңбектері көбінесе латын тілінде жарық көрді, олар венгр ұлттық санасына сіңген, мысалы, оның Notitia Hungariae novae historico geographica атты еңбегінде көрініс тапқан венгр тарихын дәріптеушілік туындысы, оның венгр тіліне деген терең құрметімен байланысты болды. Бел 1749 жылғы 29 тамызда қайтыс болды. Ол Прессбургте жерленді, бірақ қазір сол жердегі зират жойылған.
Діни әдебиеттер
Бел бірнеше діни еңбектерді аударған, редактор, баспагер және таратушы болды. Оның ұзақ мерзімді мақсаты - өзі қызмет еткен қауымға түсінікті тілде (яғни, шіркеу және сөздік тілі ретінде словак лютерандары қолданған Библиялық чех тілінде) Киелі кітапты басып шығару еді. "Жаңа келісім" (Halle, 1709) кітабының алғы сөзінде ол Киелі кітаптың аудармалары бар екенін, бірақ қарапайым халықтың және тіпті дін қызметкерлерінің арасында да оның қолжетімсіз екенін баса көрсетті. Бел кейін "Кралице Киелі кітабының" (Халле, 1722) қайта басылуына қатысты, онда ол әсіресе кальвинизмнің түзетулеріне жауапты болды. Ол сондай-ақ венгр тіліндегі Киелі кітаптың (Лейпциг, 1714) және Жаңа келісімнің (Лейпциг, 1717) жариялануына қатысты, ал Себастьен Кастеллионның латын тіліндегі Жаңа келісімінің (Лейпциг, 1724 және 1735) қайта басылуына алғы сөз жазды. Ол "Христиандық аянның қысқаша түсіндірмесі" (Жохан Анастасиус Фрейлингаузен, венгр тіліндегі аударма), "Нағыз христиандық" (Жохан Арндт, негізінен словактарға арналған чех тіліндегі аударма), "Жәннат бағы" (Жохан Арндт, венгр және чех тілдеріндегі аудармалар) сияқты ықпалды бірнеше еңбектерді аударды және жариялады.
Педагогика
Мұғалім ретінде Бел кітаптар жазды, табиғаттану сабақтарын енгізді және көрнекі құралдарды пайдалану мен тәжірибелі оқытудың маңыздылығын баса көрсетті. Оның әдістері таралды және Венгрияның білім беру жүйесін жаңартуға ықпал етті.
Тарих және география
Венгрия Корольдігінің тарихындағы ынтымақты зерттеулердің алғашқысы болған Бел, өзінің танымал "Notitia Hungariae Novae Historico Geographiaca" еңбегінде аймақтың толыққанды тарихи және географиялық зерттеуін жүргізді. Оның Венгрия округтері туралы жұмысына көптеген адамдар көмектесті, бірақ кейбіреулері оны тыңшылықпен айыптады. Канцелярия Самуэль Миковиниге жұмысын егжей-тегжейлі карталармен толықтыруды тапсырды. Белдің өмірінде "Notitia" толық басылыммен жарық көрген жоқ. Тек он бір округтың сипаттамасы баспа түрінде шықты: Сзепес округінің сипаттамасы Белдің "Notitia" жобасының кіріспесі – "Prodromus"-та жарияланды, ал қалған он округ – атап айтқанда, Поцсон округі, Турок округі, Золиом округі, Липто округі, Пест-Пилис-Солт-Кискун округі, Ноград округі, Барс округі, Нитра округі, Хонт округі, Мосон округі – "Notitia" еңбегінің бес томында жарияланды. Қалған 37 округтың сипаттамасы және Яс-Кун аймақтарының сипаттамасы, округ билігінің немқұрайлылығы немесе қарсылығы, сондай-ақ баспаханадағы мәселелерге байланысты қолжазба күйінде қалды. Бұл қолжазбалар қазір түрлі мұрағаттар мен жинақтарда сақталуда. Өзінің еңбектерінде ол славян халқының ұлылығын атап көрсетіп, словактардың көптеген жақсы қасиеттерін, сондай-ақ олардың Венгрия Корольдігіндегі түпкілікті тұрғындар екенін айтады.
Құрметтер мен марапаттар
Белдің еңбектері Корольдіктен тыс жерлерде де танылып, құрметке бөенді: ол бірнеше шетелдік ғылыми қоғамдардың мүшесі болды (мысалы, Пруссия Корольдік академиясы (Берлин), Лондон Корольдік қоғамы, Аустрия жеріндегі білімді жасырын қоғам (Оломоуц), Йена, Санкт-Петербург). Ол Австрияның Карл VI-сы оны ақсүйек титулына көтерді, ал Рим папасы Клемент XII оған өзінің (Белдің) суреті салынған алтын медальон сыйлады.
Мұра
Жақында венгр тарихшылары мен филологтары венгр тарихшысы Гергели Тот жүргізген толыққанды зерттеулердің нәтижелері негізінде қолжазбаларда сақталған округ сипаттамаларының сындық басылымын жариялауға кірісті. Сипаттамалардың көлемін есептеген соң, қолжазбада қалған барлық сипаттамаларды 10 томдық жинақ түрінде шығаруға болатынын анықтады. Арва және Тренчин округтерінің сипаттамаларын қамтитын бірінші том жарық көрді. Банска-Быстрицадағы Матей Бел университеті (Univerzita Mateja Bela) оның атымен аталады, сондай-ақ Очовадағы (Základná škola s materskou školou Mateja Bela Funtíka) және Шамориндегі (Základná škola Mateja Bela) бастауыш мектептер де оның есімімен байланысты. «Энциклопедия Белиана» да оның құрметіне аталған.