Кіріспе

Пребендализм – сайланған шенеуніктер мен мемлекеттік қызметкерлердің мемлекеттік кірістердің үлесіне құқылы екендіктерін сезінетін және оларды қолдаушылар, дінтастар мен өз этникалық тобының мүшелеріне бағыштауға пайдаланатын саяси жүйелерді білдіреді.

Терминнің шығу тегі

Католик энциклопедиясында «пребэнд» термині «кафедра соборының кірісінен бөлігін алуға мүшелердің құқығы» деп түсіндіріледі. Макс Вебер бұл терминді 1915 жылы жарық көрген «Қытай діні» және 1916 жылы жарық көрген «Үнді діні» кітаптарында ерте орта ғасырлардағы Үндістан мен Қытайды сипаттау үшін пайдаланған. Батыс феодализмі, Шығыс үнді феодализмі сияқты, мұрагерлік мемлекеттік биліктің орталықтандырылған билігінің ыдырауы арқылы дамыды – Батыстағы Каролинг империясының ыдырауы, ал Шығыста халифаттың, Махараджалардың немесе Ұлы Моғолдардың ыдырауы. Дегенмен, Каролинг империясында жаңа топ ауыл шаруашылығының негізінде қалыптасты. Соғыстан кейін қалыптасқан антқа негізделген вассалдық жүйе арқылы феодалдар тобы патшаға бағынышты болды және бос адамдар мен патшаның арасында орналасты. Феодалдық қатынастар Үндістанда да кездесті, бірақ олар ақсүйектердің немесе жер иеленушілердің қалыптасуына шешуші әсер етпеді. Үндістанда, жалпы Шығыста, ерекше феодализм салық жинаудан және бюрократиялық мемлекеттің әскери және салықтық пребендтерінен дамыды. Сондықтан шығыс феодализмі мәні бойынша «пребэнд» болып қала берді және «фифке» айналмады; феодализация емес, мұрагерлік мемлекеттің пребендализациясы орын алды. Салыстырмалы, бірақ толық дамымаған батыс үлгісі – ортағасырлық фиф емес, папалық сеиченто кезеңінде немесе француздық Noblesse de Robe кезінде лауазымдар мен пребендтерді сатып алу.

Нигерияда

Рихард А. Джозеф, Солтүстік-Батыс университетінің Африка зерттеулер бағдарламасының директоры, Нигериядағы қамқорлыққа негізделген клиенттік қатынастарды немесе неопатримониализмді сипаттау үшін бұл терминді алғаш қолданғаны үшін әдетте оған есеп беріледі. Одан бері бұл термин ғылыми әдебиеттерде және оқулықтарда кеңінен қолданылып келеді. Жозеф 1996 жылы былай деп жазды: "Пребендализм теориясына сәйкес, мемлекеттік лауазымдар лауазым иелері өздері мен олардың сайлаушылары және туыстары үшін материалдық игіліктер табу үшін пайдалана алатын пребендтер ретінде қарастырылады".

Осы сияқты қамқорлыққа негізделген клиенттік қатынастардың немесе топтық мүдделерді қорғау саясатының салдарынан Нигерия Transparency International ұйымының Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде саяси ашықтық бойынша ең төменгі көрсеткіштердің біріне ие болып отыр. Басқа қолданылуларының арасында Нигерияның 36 губернаторының 31-інің қызметіне қатысты сыбайлас жемқорлықты тергеулер, Нигерия баспасөзінде сыбайлас жемқорлық мәселелері туралы жиі айтылатын пікірлер (мысалы, Виктор Дикедің Лагостағы Daily Champion газетінде жарияланған «Нигерия: басқару және Нигерияның құлдырап бара жатқан экономикасы» деген мақаласы) және мемлекеттік қаржыландырудағы әділдік пен теңдік үшін пребендализмді қажет деп қорғау (мысалы, Оливер О. Мбамараның «Нигерияны қорғауда: сыншылардың тойы» деген Африка оқиғаларындағы редакциялық мақаласы) бар.