Михаил Фрэнсис О'Двайер: Британдық әкімші және Пенджабтағы трагедия

Кіріспе

Британдық отаршылдық әкім (1864–1940)

Сэр Майкл Фрэнсис О'Двайер (28 сәуір 1864 – 13 наурыз 1940) – Үндістанның азаматтық қызметінде (ICS) қызмет еткен ирландтық отаршылдық шенеунік, кейін 1913 және 1919 жылдар аралығында Британдық Үндістанның Пенджаб вице-губернаторының лейтенанты болды. О'Двайер Пенджаб вице-губернаторы қызметін атқарып тұрғанда 1919 жылдың 13 сәуірінде Амритсарда Жалианвала Багх трагедиясы орын алды. Оның осы әрекеттері Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының күшеюіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі саналады. О'Двайер Реджинальд Дайердің Жалианвала Багдағы іс-қимылын қолдап, Дайердің халыққа оқ ату туралы бұйрығының дұрыс екенін мәлімдеді. Содан кейін ол 15 сәуірде Пенджабта әскери жағдай режимін енгізіп, оны 1919 жылдың 30 наурызымен кері күшке енгізді. 1925 жылы ол «Мен білген Үндістан» атты кітабын жариялады, онда Пенджабтағы әкімшілік қызметінде терроризм қаупі мен саяси үгіл-насихаттың таралуы оны қысымға ұшыратқанын жазды. 1940 жылы О'Двайерді үнді революционері және азаттық күрескері Удхам Сингх өлтірді.

Ерте өмір және білім

Майкл Фрэнсис О'Двайер 1864 жылғы 28 сәуірде Ирландияның Типперри графтығындағы Барронстаун, Лимерик-Джанкшн жерінде, Барронстаун және Солохедте жер иесі болған Джон мен Типперри графтығының Тоем қаласынан Маргарет (туған тегі Квирк) О'Двайер отбасында дүниеге келді. Ол отбасының он төрт баласының алтыншысы болды. Жеті жасында оны Офли графтығындағы Рахандағы Сент-Станислаус колледжіне оқуға жіберді. Оксфордтың Баллиол колледжінде екі жылдық тәжірибеден кейін, 1884 жылы қорытынды емтиханды жалпы есеп бойынша төртінші орынмен аяқтады. Сол кезде ICS емтиханы өте қиын болды, бір уақытта 1200-ден аспайтын ICS офицері қызмет ететін, және ол, әлдебір Лорд Лоуренс сияқты, Үндістандағы алғашқы британдық әкімшілерінің беделіне ұшыраған болуы мүмкін. Үшінші курста ол құқықта бірінші дәрежеге ие болды. О'Двайер отбасы ағылшыншылдар мен одақтастар болды. 1882 жылы олардың Ирландиядағы үйіне ирланд ұлтшылдары шабуыл жасады, ал келесі жылы әкесі екінші инсульттан кейін қайтыс болды. Ол ICS офицері ретінде Пәкістанның Пәнджаб аймағындағы Шахпур қаласына алғашқы тағайындама алды. Ол жер салығын есептеу жұмысында өзін танытты және 1896 жылы Пәнджабтағы жер тізімі мен ауыл шаруашылығы директоры болып тағайындалды. Кейіннен ол Альвар және Бхаратпур штаттарының жерлерін игеруге жауапты болды. Вице-король Хардинге оған "Пәнджаб – үкіметті ең көп алаңдатып отырған провинция, онда көптеген жанғыш материал бар, жарылыстан сақтану үшін өте сақ болу керек" деп ескертті. Осының салдарынан, көптеген жауынгерлер Пәнджабтың ауылдық аймақтарынан таңдалды, бұл көптеген отбасыларды күнкөріссіз қалдырды. Соғыстан оралғандар сыйлық пен жақсы өмір сүруді армандады. Алайда, соғыс кезінде өзін-өзі басқару қозғалысы да күшейді. Ол Монтегю-Челмсфорд реформаларына қарсы болды, себебі оның ауылдық көшбасшылар арқылы жұмылдыруға жұмсаған күш-жігері "қалалық элиталарға" билік беру арқылы құрылысқа ұшырауы мүмкін деп қорқыды.

Michael Francis O'Dwyer was born on 28 April 1864 in Barronstown, Limerick Junction, County Tipperary, to John, a landowner of Barronstown, Solohead, and Margaret (née Quirke) O'Dwyer, of Toem, both in County Tipperary, Ireland. He was the sixth son in a family of fourteen children, At the age of seven, he was sent to be schooled at St Stanislaus College, Rahan, County Offaly. After completing two years of probation at Balliol College, Oxford, he passed the final examination in 1884 in fourth place overall. At the time, the ICS examination was highly competitive, with no more than 1200 ICS officers in office at one time, and he was likely influenced by the reputations of the likes of Lord Lawrence, one of the first British civil administrators in India. In his third year he obtained a first class in jurisprudence.</blockquote>

The O'Dwyer family were Anglophiles and Unionists. In 1882, his family home in Ireland was fired upon by Irish nationalists, and the following year, his father died after a second stroke. as an ICS officer and was first posted to Shahpur in Punjab. He distinguished himself in land revenue settlement work and in 1896 was made director of land records and agriculture in Punjab. Subsequently, he was placed in charge of the settlements of Alwar and Bharatpur states. and was cautioned by the Viceroy Hardinge that "the Punjab was the Province about which the Government were then the most concerned; that there was much inflammable material lying about; which required very careful handling if an explosion was to be avoided". As a result, most of the recruits were drawn from rural areas of the Punjab, which ultimately left a number of families without their breadwinners. Those who returned from the war aspired to a reward and a better life. However, during the war, there was also a growing home rule movement. He opposed the Montagu–Chelmsford Reforms for fear that his efforts in recruitment through the rural leaders would be destroyed by increasing powers to “urban elites”.

1919 жылғы бақылау

1919 жылдың наурыз айының ортасынан бастап О’Двайердің бұйрығымен Амритсардағы Қылмыстық іздестіру бөлімі (CID) екі Гандишіл, зорлықсыздыққа ұмтылған үнді ұлтшылдары – мұсылман адвокаты Сайфуддин Кичлев және индус дәрігері доктор Сатьяпалды қатаң бақылауда ұстады. О’Двайер кейіннен 1919 жылдың 10 сәуірінде оларды Азаматтық аудандағы комиссардың орынбасары Майлз Ирвингтің үйіне шақырды, содан кейін олар тұтқындалып, құпия түрде Гималайдың етегіндегі Дарамсалаға үй қамауында ұстауға жіберілді. Тұтқындау туралы хабар кеңінен тараған соң, оларды қолдаушылар Ирвингтің үйіне жақын жинала бастады, ал бастапқыда тергеу жүргізуге жасалған бейбіт әрекет зорлық-зомбылыққа ұласты. 1919 жылдың 13 сәуірінде Жалианвала Багта тұтқындауға наразылық білдіру үшін митингі ұйымдастырылды. Бригадир-генерал Реджинальд Дайердің басқаруымен 50 британдық үнді әскерінің жасағы Амритсардағы көпшілікке оқ атып, 1500-ден астам адамды қаза таптырды. Сол кездегі азаматтық хирург доктор Смит 1526 адамның қаза тапқанын мәлімдеді. О’Двайерге оқиға туралы келесі күні таңғы сағат 3-те хабарланды. Дайердің алғашқы есебін алғаннан кейін О’Двайер генерал Уильям Бейнонға «сенің әрекетің дұрыс және лейтенант-губернатор мақұлдады» деген жеделхат жіберуге рұқсат берді. О’Двайер және басқа да бірнеше жоғары лауазымды колониялық шенеуніктер Дайердің әрекеттерін бастапқыда, ақпарат шектеулі болған кезде де, кейіннен қазалардың ауқымы туралы толық мәліметтер белгілі болғаннан кейін де қолдады. Осының салдарынан оның әрекеттері Махатма Ганди бастаған Үндістанның тәуелсіздік қозғалысының күшеюіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі саналады. Пейра Мохан мен тарихшы Раджа Рам сипаттаған трагедияға қатысты бір теория – О’Двайер мен басқалардың, соның ішінде жас панджаби жігіті Ханс Радждың қатысуымен жасалған «алдын ала жоспарланған құйрық» болды. Дегенмен, Ник Ллойд, Анита Ананд және Ким А. Вагнер сияқты басқа тарихшылар бұл теорияны дәлелсіз деп тапты және Ханс Раджтың «қоздырушы агент» болғанына қатысты ешқандай заговор болмағанын анықтады. О’Двайер дәлелсіз айғақтармен Дайердің бейбіт демонстрацияны күшпен басуы заңды деп мәлімдеді, өйткені заңсыз жиын – Ауғанстанның басып кіруімен сәйкес келуі тиіс болған бүлікке алдын ала жоспарланған құйрық еді. О’Двайер Пенджабта әскери жағдай режимін енгізгенімен, оны жүзеге асырудан босатылғандықтан, оның салдары үшін жауапкершілікті мойындамады. Алайда, Гуджанваладағы қақтығыстан кейін аймақты бомбалау және оққа тұсу үшін ұшақты жіберу туралы шешім қабылдағаны үшін жауапкершіліктен бас тарта алмады. Осы операция барысында кем дегенде он екі адам, соның ішінде балалар да қаза тапты. О’Двайер ирланд ұлтшылы болды. Оның Үндістанға қатысты көзқарастарының өзгешелігі нәсілшілдікке байланысты болды. Амритсар қырғынына дейін ол өз елін басқаруды «жоғары және жомарт идеал» деп жариялады, ол Ирландияға лайық, бірақ Үндістанға әлі «жетілмеген». Оның айтуынша, айырмашылық – өзін-өзі басқару мәртебесі «Ирландия ғасырлар бойы осы немесе басқа формада иеленген», ал үндістер өздігінен басқаруға интеллектуалды тұрғыдан қабілетсіз болды. Оның пікірінше, олардың көпшілігі «бесінші ғасырдан бастап ХХ ғасырға дейінгі өркениеттің барлық кезеңдерін соқырлықпен сезіне отырып өтті».

From mid March 1919, under O’Dwyer's orders, the CID in Amritsar kept a close surveillance of two Gandhian non violent Indian nationalists; the Muslim barrister Saifuddin Kitchlew and the Hindu physician Dr. Satyapal. O'Dwyer subsequently summoned both to Deputy Commissioner Miles Irving's house in the Civil Lines on 10 April 1919 from where they were arrested and secretly escorted to Dharamasala, at the foot of the Himalayas, to be kept under house arrest. As the news of the arrest became widespread, supporters began to gather near Irving's home, and what initially began as a peaceful attempt to make enquiries ended up in a violent clash. On 13 April 1919, a meeting was called to take place at Jallianwala Bagh to protest the arrest. A detachment of 50 British Indian Army soldiers under the command of Brigadier General Reginald Dyer fired on a crowd in Amritsar, killing more than 1,500 people. According to then civil surgeon Dr Smit 1,526 people had been killed. O'Dwyer was informed of the event at 3 am the following day. When he received Dyer's initial report, O'Dwyer gave permission to General William Beynon to send a telegram to Dyer that stated "your action correct and the lieutenant governor approves". O'Dwyer and several other senior colonial officials supported Dyer's actions both initially, when only limited information had been received, and later, when more detailed information of the scale of the killings became available. As a result, his actions are considered one of the most significant factors in the rise of the Indian independence movement, led by Mahatma Gandhi. One theory surrounding the massacre, as described by Pearay Mohan and historian Raja Ram, is one of a "premeditated plan" conspired by O'Dwyer and others, including a young Punjabi youth Hans Raj. Other historians including Nick Lloyd, Anita Anand and Kim A. Wagner have found that theory to lack evidence and that there was no conspiracy that Hans Raj was an "agent provocateur". O'Dwyer had contended without evidence that Dyer's violent suppression of the civilian demonstration was justified because the illegal gathering was part of a premeditated conspiracy to rebellion, which was timed supposedly to coincide with a rumoured Afghan invasion. Although O'Dwyer had implemented martial law in the Punjab, he denied responsibility for the consequences on the grounds that the government had relieved him of its general implementation. However, he could not disclaim responsibility for the decision, after severe rioting in Gujranwala, to send an aeroplane to bomb and strafe the area. During the course of the operation, at least a dozen people, including children, were killed. O'Dwyer was an Irish nationalist. The reason for his differing views on India was racism. Shortly before the Amritsar Massacre, he declared that home rule was "a lofty and generous ideal" which Ireland deserved, but one that India was not yet "fit". The difference, he said, was that self government was a status "which in one form or another Ireland had for centuries enjoyed," whereas Indians were intellectually incapable of handling home rule. He claimed that most of them had been "groping blindly through all stages of civilisation from the fifth to the twentieth century."

О'Двайер Нэйрге қарсы

1922 жылы сэр Санкаран Наир өзінің «Ганди және анархия» атты кітабында О’Двайерге сілтеме жасап, «реформаларға дейін Пәнджабта біз жақсы білетін қиянаттарды жасауға тек лейтенант-губернатордың, жалғыз адамның құқығы болды» деді. О’Двайер кейін Наирді қаралағаны үшін сотқа берді және 500 фунт стерлинг өтемақы алды. 1924 жылдың 30 сәуірінен бастап бес аптаға созылған, Лондонның Корольдік сотында судья Маккардидің төрағалығымен өткен бұл сот отырысы заң тарихындағы ең ұзақ азаматтық істердің бірі болды. О’Двайер бұл сот процесін Джалианвала Багх қырғынында Дайердің әрекеттерін ақтау мүмкіндігі ретінде қарастырды. О’Двайерге екі оқ тиіп, дереу қаза тапты. Кеңеске төрағалық еткен Үндістанның мемлекеттік хатшысы лорд Зетланд жараланды. Жарақаттарынан жазылғаннан кейін Зетланд Үндістанның мемлекеттік хатшысы лауазымынан ерте зейнеткерлікке шықты, ал оның орнына Лео Амери Үндістанның мемлекеттік хатшысы болды. Удхам Сингх қашуға тырыспады және сол жерде тұтқындалды. Бұл, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Үндістанда әскерге көмек көрсету үшін ақша жинаған бірнеше қайырымдылық ұйымдарының бірі болды. Ол 1919 жылғы туған күніне орай Ұлыбритания империясының орденінің Дама Командоры атағымен марапатталды, ал олардың қызы Уна Мэри О’Двайер Ұлыбритания империясының орденінің мүшесі болды. 1930 жылдардың соңында О’Двайер нацишілдік бағыттағы «Нордикалық лиганың» маңдай ұйымы – «Еркіндікті қалпына келтіру лигасының» мүшесі болды.

Жазу

Ол өзінің "Мен білетін Үндістан" (1925) кітабында Пенджабта әкімшілік қызмет еткен кезінде терроризм қаупі және саяси агитацияның таралуы туралы алаңдағанын жазды. О'Двайер (О'Дюйбир) ақсүйек отбасының тарихы мен генеалогиялық зерттеуі, бұл отбасы Норман дәуірінен бұрын Тюрлстің айналасындағы аймақты басқарған, бірақ 17 ғасырда Кромвельдің жерді тартып алуы кезінде қамалдары мен жерлерін жоғалтқан. Өмірінің соңғы жылдары ол "Таймс" газетіне жиі хат жазып, Гандидің ынтымақтастықтан бас тарту қозғалысын сынап, Үндістандағы британдық үкіметті қолдады. Сондай-ақ, бұл тақырып 2021 жылғы Болливудтағы Шон Скотттың "Сардар Удам" фильмінде де көтерілді.