Кіріспе

Ирландиялық экономист, саясаткер және соғыс ақыны (1880–1916)

Томас Майкл Кетл (9 ақпан 1880 – 9 қыркүйек 1916) – ирландиялық экономист, журналист, адвокат, жазушы, соғыс ақыны, сарбаз және Ирландияның өзін-өзі басқару құқығын қолдайтын саясаткер. Ирланд парламенттік партиясының мүшесі ретінде ол 1906 жылдан 1910 жылға дейін Вестминстердегі Шығыс Тирон округінен парламент депутаты болды. 1913 жылы Ирландия еріктілеріне қосылып, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Британ армиясына қабылданып, 1916 жылдың күзінде Батыс майданында қаза тапты. Ол Джеймс Джойстің жақын досы және Ирландиядағы ең жақсы серігі болды, сондай-ақ Фрэнсис Шихи Скеффингтон, Оливер Сент-Джон Гогарти және Роберт Уилсон Линд секілді адамдармен жақын қарым-қатынаста болды. Ол ХХ ғасырдың басында Ирландияның партиялық саясатына және бүкіл Ирландияның өзін-өзі басқаруына бағытталған конституциялық қозғалысқа жаңа зияткерлік серпіліс берген буынның жетекші тұлғаларының бірі болды. Оның өткір ойлы, әжуан және сөзді шешендігімен қатар, оның өлімі Ирландияның саяси және зияткерлік өміріне ауыр қайғы болды. Г.К. Честертон айтқандай, "Томас Майкл Кетл, бәлкім, каналдың екі жағында да лайықты бағаланбаған рухтың ұлылығының ең көрнекті мысалы болды [ ] Ол білгір, ғалым, шешен, бейбітшілік саласының барлық түрлеріне ұмтылған адам болды; және ол варварларға қарсы Англияның жүз жыл бұрын Ирландияға қарсы қолданған тәсілін пайдаланбағандықтан, ол тым жақсы еуропалық болғандықтан, варварлармен шайқасып қаза тапты".

Отбасылық негіздер

Томас Кетл Дублиннің Малахайд немесе Артан қаласында, Эндрю Дж. Кетлдің (1833–1916) – көрнекті ирланд ұлтшыл саясаткері, прогрессивті фермер, аграрлық қозғаушы және Ирланд жер лигасының негізін қалаушы мүшесі, және оның әйелі Маргарет (туған тегі Маккорт) отбасындағы он екі баланың жетіншісі болып дүниеге келді. Оның бауырларының бірі – өнеркәсіпті дамытушы Лоуренс Кетл. Эндрю Кетл саяси қызметі арқылы ұлына зор ықпал етті, өйткені ол ерте жасынан бастап Ирландияның дербестігін қамтамасыз ету үшін конституциялық қозғалысқа қатысты. Эндрю Майкл Дэвиттпен бірге Ирланд жер лигасының құрылысына қатысты және «Жалға беруден бас тарту манифестіне» қол қойғандардың бірі болды. Ол 1890 жылғы дағдарыс кезінде Чарльз Стюарт Парнеллді қолдады және бірнеше рет ұлтшыл кандидат ретінде сайлауға түсті.

Ерте өмір

Томас жайлы ауылдық ортада өсті. Ағалары сияқты, ол да Дублиндегі Ричмонд-стриттегі Христиан бауырлардың О'Коннелл мектебінде білім алды, онда ол өте жақсы оқыды. 1894 жылы ол Килдар графтығындағы Клингоусс Вуд колледжінде иезуиттермен бірге оқуға түсті, ол зейінді және жақсы дебатшы ретінде танымал болды. Ол жеңіл атлетикамен, крикет және велосипедпен жүруді ұнататын, ал бітірген кезде ағылшын және француз тілдерінде үлгерімді болды. 1897 жылы Дублин университетіне түсіп, харизматикалық студент ретінде ерекше көзге түсті. Амбициялы және саяси көзқарастары бар жастардың арасында ол тез арада жетекші студент саясаткер және дарынды ғалым ретінде танылды. 1898–1899 жылдары Әдеби және тарихи қоғамның аудиторы болып сайланды. Оның достары мен құрбыларының арасында Хью Кеннеди, Фрэнсис Шихи Скеффингтон, Оливер Сент-Джон Гогарти және Джеймс Джойс болды. Том Кетл Оңтүстік Африкадағы Екінші Буер соғысының басында буерлерді қолдаған жарнама парақтарын таратып, 1899 жылы Йейтстің «Контесса Кэтлин» пьесасының Ирланд әдеби театрында қойылғанына қарсылық білдірді, себебі ол арендаторларын құтқару үшін жанын сатқан мейірімді ақсүйек туралы дінсіз оқиғаны бейнелейді. 1900 жылы ауруға байланысты оқуын тоқтатып, денсаулығы әрқашан нашар болды. Ол рухын жаңарту үшін континентте саяхаттап, неміс және француз тілдерін жетілдіру үшін шетелге кетті. Дублинге оралғаннан кейін оқуын жалғастырып, 1902 жылы психикалық және моральдық ғылымдар бойынша бакалавр дәрежесін алды.

Журналистика

Ол 1903 жылы Ирландия заңгерлер алқасына қабылданғаннан кейін заң оқыды және 1905 жылы сотқа қатысатын адвокат атанды. Ол сирек практикамен айналысты, көбінесе уақытын саяси журналистикаға арнады. Ол Университет колледжімен және әріптес студенттерімен байланысын сақтап, дебаттарға қатысып, колледж газетіне үлес қосып, тіпті оның редакторы болды. Ол "Cui Bono" клубын құруға көмектесті, бұл жақында бітірген түлектерге арналған талқылау тобы. Ирландия парламенттік партиясының (IPP) өзін-өзі басқаруды іздейтін белсенді қолдаушысы Кеттл, 1904 жылы Біріккен Ирландия лигасының Жас Ирландия бөлімшесін құрыстырып, президенті болып конституциялық қозғалыспен байланысын нығайтты. Ол Ирландия партиясының басшысы Джон Редмондтың назарын аударды. Кеттл парламенттік мандатқа түсу ұсынысын қабылдамады, оның орнына "The Nationist" газетін басқарды, бұл конвенцияға бағынбаған апталық журнал еді. Газет Ирландия партиясын жақтаушы өте белсенді ұстанымды ұстанды, сонымен бірге Кетлдің либералды және көбінесе даулы пікірлерін, білім беру, әйелдер құқықтары, ирланд әдебиетінің қайта жаңғыруы сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтыды. Ол 1905 жылы дін қызметкерлеріне қарсы деген айыппен жазылған мақалаға байланысты туған дауға байланысты редакторлық қызметінен кетті.

Парламенттік

1906 жылы Шығыс Тирон округінің депутаты Патрик Дуган қайтыс болғаннан кейін, Кетл бос қалған парламенттік орынға кандидаттығын қабылдады. Ол 18 дауыс айырмасымен жеңіске жетіп, Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің Парламентінің Төменгі палатасындағы қартайған Ирландия партиясына қабылданған аз ғана жастардың бірі болды. Болашақ партия жетекшісі деп есептелген ол 1906 жылдың соңында Америкаға сапар шегіп, бірнеше үгіт-насихат және қаржы жинау жиналыстарына қатысты. Вестминстердегі Төменгі палатада ол әдемі әрі көбінесе өткір сөйлейтін, Ирландия партиясының және оның конституциялық тәсілімен үйде басқаруды қолдайтын белсенді жақтасы ретінде танылды. Сондай-ақ ол ирландтық католиктерге жоғары білім беру мәселесі мен Ирландияның экономикалық жағдайы бойынша дебаттарға қатысты. Ол еуропалық мәдениетке терең бойымен сіңген еді. Кетлдің арманы – Еуропамен байланысты Ирландия. "Ирландия" атты еңбегінде ол былай деп жазды: "Ирландия үшін менің жалғыз бағдарламам – Үйде басқару мен Он қағида тең үлесте. Ирландияға менің жалғыз кеңесім – терең ирландтық болу үшін, ол еуропалық болуы керек".

Академиялық мансап

1908 жылы ол Ирландияның жаңа Ұлттық университетінің құрамына кіретін Дублин университетінде ұлттық экономикадан алғашқы профессор болды. Ол университеттің ең белсенді және сұранысқа ие спикерлерінің бірі болды, алайда академиялық жұмысты парламент депутаты қызметімен қатар жүргізу оған қиындық тудырды. Ол танымал профессор болды және экономикаға деген шынайы қызығушылығы қаржылық мәселелерге арналған бірнеше жарияланымда көрінді. Ол Томас Макдонагпен дос болды және оның "The Irish Review" журналына мақалалар жазды. 1911 жылы ол әріптесі, профессор Дж. Г. Свифт МакНиллмен бірге университеттің Заң және экономикалық қоғамын құруға көмектесті. 1909 жылдың қыркүйегінде ол Мэри Шихиге үйленді, ол жас Джеймс Джойстың шабыт көзі болған және Джойстің "Араб" әңгімесіндегі басты әйел кейіпкерінің, сондай-ақ "Өлілер" әңгімесіндегі Мисс Иворстың прототипі болды. Ол 1910 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауда Шығыс Тирон округіндегі мандатын сақтап қалды, бірақ желтоқсандағы екінші сайлауға қатыспады. Парламенттен тыс қалғанмен, ол Ирландиялық парламенттік партиясының (IPP) белсенді мүшесі болып қала берді және конституциялық жолмен өзін-өзі басқаруды қолдайтынын көрсететін бірнеше эссе жариялады. Ол 1912 жылғы "Өзін-өзі басқару туралы" заң жобасын және Лордтардың вето құқығын жоюды қуанышпен қарсы алды, өйткені осы вето өзін-өзі басқаруға соңғы кедергі болды. Алайда, ол заң жобасының салдарынан туындаған одақтастардың алаңдауын тікелей жоққа шығарды, өзін-өзі басқару мәселесін барлық басқа мәселелерден жоғары қойды. 1912 жылдың 12 қаңтарында ол Ұлттық либералдық клубтың Саяси және экономикалық үйірмесінде сөз сөйледі.

1913-1914 жылдар

1913 жылы Дублиндегі ереуіл мен жұмыс тоқтату кезінде Кетл, өзге де жоғары топтағы сарапшылардан өзгеше, жұмыстан шығарылған жұмысшыларды қолдады және Дублин қаласының кедей халқының қорқынышты өмірлік және еңбек жағдайларын ашатын бірнеше мақалалар жариялады. Сондай-ақ, ол жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы мәмілені келісімге келтіруге тырысқан бейбітшілік комитетін құруға қатысты. 1913 жылы Кетл Ирландиялық еріктілердің жартылай әскери ұйымына да қосылды. Бұл – солтүстікте Эдвард Карсонның Ылғал еріктілерін құруына жауап ретінде құрылған жаңа ирландтық ұлтшыл әскері болды. 1914 жылдың шілдесінде Кетл Дублиннің қалдырып, Ирландиялық еріктілердің атынан ұйымның қару-жарақ қоймасына мылтық пен оқ-дәрі сатып алу үшін Бельгияға сапарлады. Бельгияда болғанда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, және ол әскери қару-жарақ сатып алудан гөрі осы жағдайды қызықтырақ деп тапты. Сондықтан ол Daily News газетінің соғыс тілшісі болып, Екінші Рейх армиясының батысқа қарай жылжуын хабарлады. 1914 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Фландрияны аралап жүргенде, ол Германия армиясының Бельгия азаматтарына, тіпті олардың әскер колонналары өтетін кезеңдегі ең кішкентай қарсылықтарына да қатысты жазалау шараларына қатты алаңдады. Кетл осы сәтте Еуропаның бостандығына Екінші Рейхтің табиғатынан қауіп төндіретінін сезінді және Брюссельден соғыс туралы хабарлар жіберіп, пруссиялық милитаризмнің Еуропаға төнген қаупі туралы ескертті, бұл қақтығысты «Цивилизация мен варварлықтың соғысы» деп сипаттады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Ұлы соғысқа Ирландияның араласуына байланысты Кетл Дублинге оралды. Үйге келген соң ол Ұлттық еріктілер тарапына қосылды. Ирландиялық еріктілер ұлтшыл жасағының қатарында, ирландтық тәуелсіздік – басты мақсат тұтқан және британ үкіметімен қарулы қақтығысқа ұмтылғандар (Ульстер еріктілері Бірінші дүниежүзілік соғысқа жаппай қатысып, Ульстердің ирландтық ұлтшылдығына қарсы қарулы көтеріліс қаупі сейілгеннен кейін) мен Джон Редмондтың конституциялық бағытын ұстанған, Ұлыбритания үкіметінің Ирландияға ішкі істерде өзін-өзі басқару құқығын қайтару туралы берген уәдесін (соғыс аяқталғанға дейін уақытша тоқтап тұрғанымен) қабылдаған және Еуропаның болашағымен де алаңдағандар арасындағы тартысқа қатысты. Осының салдарынан Кетл Лейнстер полкінің 7-ші батальонындағы әскери қызметке ерікті болып түсті, бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты қабылданбады. Кейіннен ол британдық армияға лейтенант шенімен қабылданып, үй ішіндегі гарнизондық қызметпен шектелді. Ол Шығыс Галвейдегі сайлауға Ирландия парламенттік партиясынан кандидат болуға өтініш берді, бірақ сайланбады. Дегенмен партияға деген қолдауы сарқылмады, өзін-өзі басқаруды және британдық қарулы күштерге ерікті түрде қосылуды қолдауын жалғастырды, ирландтықтардың Еуропа континентіндегі II Рейхтің зұлмына қарсы одақтас күштермен бірге тұруға моральдық міндеттілігі бар екенін айтты. Ол: «Германия Бельгияға қарулы қарақшы секілді еніп, оның әскери және зиялы басшылары жоспарлаған және бұйырған жүйелі кісі өлтіру, тонау, зорлық-зомбылық және қирату науқанына кінәлі» деді. 1916 жылға қарай Кетл оннан астам кітап пен памфлет жариялап, ирланд саясаты, әдеби сын, поэзия және эсселер, философиялық трактаттар, сондай-ақ неміс және француз тілдерінен аудармалар туралы көптеген мақалаларын журналдар мен газеттерде жариялады. Еуропадағы соғыстың күшейіп бара жатқан қарқындылығы мен оның көптеген адамдарды жалмап, елдерге келтірген қиратулар оны кейде күйзеліске түсірсе де, ол Батыс майданға белсенді қызметке жіберуге үнемі өтініш беріп тұрды. Денсаулығы жақсарғаннан кейін ол 16-шы (Ирландия) дивизия құрамындағы Корольдік Дублин фузилерлерінің 9-шы батальонына қабылданып, 1916 жылдың басында Францияға барып, 19 жастағы субальтен Эммет Далтонмен бірге қызмет етті. Батыс майданындағы окоптардағы ауыр жағдай оның денсаулығын қайтадан нашарлатты, ол Пасхалық көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін ауру демалысымен Дублинге оралды, қақтығыс салдарынан қала орталығының қираған күйін көрді. Осы кезеңде ол әскери қызметтің стресінен құтылу үшін алкогольге тым көп жүгіне бастады. Дублинде ол тұрақты штаттық лауазымнан бас тартып, батальонға қайта оралды. 1916 жылдың 14 шілдесінде Ирландиядан кетіп бара жатып, ол 1916 жылғы Пасхалық көтерілісшілердің Ирландия тарихының жақын болашағында патриоттар ретінде қастерленетінін, ал Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық қарулармен соғысқандар айыпталарына сендірді. Кетл сәтсіз көтеріліс ұйымдастырған революциялық топтың әрекеттеріне ашуланды, олардың конституциялық ұлтшылдықтың ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген стратегиясын, тәуелсіз Ирландия мемлекетінің бейбіт жолмен құрылуын, Ұлыбританиядағы көршілерімен жақсы қарым-қатынас орнатуын бұзатынын сезінді. Ол Еуропа өркениетін қорғау үшін соғысқа барған ирландтық сарбаз ретінде соғысқа қатысты. Ол Еуропа мәдениетіне терең бой берген. Кетлдің 20-ғасырдағы Ирландияға деген ұмтылысы – Еуропа континентін өрнек тұтқан жер мен мәдениетті құру еді. Ол былай деп жазды: «Менің Ирландияға арналған бағдарламам – "Өзін-өзі басқару" мен "Он өсиеттің" тең бөлігінен тұрады. Мен Ирландияға бергім келетін кеңесім – терең ирландтық болу үшін еуропалық болу керек». Сондай-ақ ол: «Ақылмен, көз жасы мен қанмен себілген жағдайда, Еуропаның бұл трагедиясы барлық мемлекет қайраткерлері армандаған екі татуласудың – протестанттық Ольстердің Ирландиямен және Ирландияның Ұлыбританиямен татуласуының кіріспесі болуы мүмкін және болуы керек» деді. Өліміне аз уақыт қалғанда, Франциядан досы Жозеф Девлинге жолдаған хатында Кетл: «Мен қайтып келемін деп үміттенемін. Егер олай болмаса, мен сүйген Францияда ұйықтасам, менің тағдырым осы деп ойлаймын, сондай-ақ үндемей жатып, Ирландия мәселесін шешуге көмектесемін. Менің әріптестеріме сәлем жолдаңыз, ирланд халқына мұның қажеті жоқ» деп жазды.

Мұра

Кетлдің Дублиндегі ескерткіш бронзалық бюстінің орнатылуы, мүсінші Альберт Пауэрге тапсырыс беріліп, 1921 жылы аяқталды. Бұл бюст шамамен жиырма жыл бойы дау-дамайлар мен бюрократиялық кедергілерге ұшырады, себебі тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік билік Ирландияның бірінші дүниежүзілік соғысында шайқасқан азаматтарына жағымсыздықпен қарады. Бюст, ашылу рәсімізсіз, 1937 жылы Сент-Стефан жасыл алаңында орнатылды. Бельгияның Мессин қаласындағы Ирландия аралдық Бейбітшілік саябағындағы тас тақташада оның есімі мәңгіленген. Сондай-ақ, ол Ұлы соғыста қаза тапқан 26 ирландтық адвокаттардың есімдері жазылған Дублин төрт соттың (Four Courts) қола тақташасында да еске алынған. Кетлдің есімі Лондондағы Вестминстер залындағы Парламенттік соғыс ескерткішінің 1-панелінде жазылған, ол Бірінші дүниежүзілік соғысында қаза тапқан 22 қазіргі және бұрынғы парламент мүшесінің бірі. 1932 жылы Ұлыбритания парламенті үшін қолмен жазылған естелік кітабының ашылуы да оны еске алудың бір жолы болды, кітапта Кетлдің өмірі мен өлімі туралы қысқаша ақпарат келтірілген. Әдеби және тарихи қоғам (Дублин университеті колледжі) дәстүрлі түрде Сент-Стефан жасыл алаңындағы бюстке жыл сайын гүл шоқтарын қою рәсімін өткізеді. UCD Экономика қоғамы да Томас Кетлдің құрметіне өмір бойына мүшелік сыйлығын тағайындады. Атақты иегерлерінің арасында профессор Джозеф Стиглиц, Ирландия Орталық банкінің басшысы Патрик Хонохан және Дүниежүзілік сауда ұйымының бұрынғы бас директоры Питер Сазерленд бар. Оның қазасынан кейін француздық L'Opinion журналында оған арналған мақала жарияланды: Барлық тараптар оның қабірі басында қайғыға батып, иілді, себебі олардың барлығы ирландтық еді және оны жоғалтқанда, ол досы немесе жауы болса да, Ирландияның нағыз ұлын жоғалтқанын түсінді. Ирландияның ұлы ма? Ол одан да артық еді. Ол – Ирландия! Ол өз халқының барлық мүддесі үшін, тәуелсіздік үшін, үкіметтік басқару үшін, кельт жаңаруы үшін, біртұтас Ирландия үшін, Адамзаттың мәңгілік ісі үшін күресті. Ол британдық солдат формасында қаһармандықпен қаза тапты, өйткені ол бір кезеңнің немесе адамның кемшіліктері әділеттілік немесе бостандыққа қарсы болмауы керек екенін білді.

Отбасы

1909 жылғы 8 қыркүйекте Кетл Мэри Шихиге (1884 жылы туған) үйленді, ол Корольдік университетінің түлегі, суфражист және Кетл сияқты танымал ұлтшыл отбасының мүшесі болды. Оның әкесі Дэвид Шихи – парламент депутаты, ұлтшыл саясаткер. Том мен Мэри Кетлдің бір қызы болды, ол 1913 жылы дүниеге келген Элизабет ("Бетти") есімді. Том Кетл әйелі Мэри Шихи арқылы Франсис Скеффингтон және журналист Фрэнк Круз О'Брайеннің қайын ағасы болды. Фрэнк Круз О'Брайен – лейбористтік депутаты және Ирландия үкіметінің министрі, кейіннен Ұлыбританияның Юнионисттік партиясы саясаткері Конор Круз О'Брайеннің әкесі. Дэвид Шихидің інісі Евгений Шихи – дін қызметкері, Ирландияның Килмаллоктағы жергілікті ұлттық жер лигасының төрағасы және Гейл қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі болды.

Поэзия

Кетлдің ең танымал өлеңі – "Қызым Беттиге, Құдайдың сыйы", сонеті, ол өліміне бірнеше күн бұрын жазылған. Соңғы шумақтар британдық қарулы күштерде шайқасқан ирландтарды сынағандарға жауап ретінде айтылған: "Тудың, патшаның, императордың үшін емес, / Малшының сарайында туған арман үшін, / Және кедейлердің құпия кітабы үшін / Олар қаза болды". "Reason in Rhyme" атты, одан бетер аз танымал өлеңін Кетлдің досы Роберт Линд "Оның Англияға берген уәдесі – Еуропалықтыққа шақыруы Ирландияға берген уәдесімен тең" деп сипаттаған.