Кіріспе
Мәдени мұра – өткен ұрпақтардан мирас қалған қоғамның материалдық немесе рухани құндылықтары. Мәдени мұра – белгілі бір топтың немесе қоғамның өткен буыннан қалған материалдық және рухани мұралық активтері. Өткен ұрпақтардың барлық мұралары "мұра" деп аталмайды, мұра – қоғамның іріктеуінің нәтижесі. Мәдени мұраға материалдық мәдениет (ғимараттар, ескерткіштер, ландшафттар, мұрағаттық материалдар, кітаптар, өнер туындылары және артефакттар), рухани мәдениет (фольклор, дәстүрлер, тіл және білім) және табиғи мұра (мәдени тұрғыдан маңызды ландшафттар мен биологиялық әртүрлілік) кіреді. Бұл термин көбінесе халықтық зиялық меншікті қорғауға қатысты мәселелермен байланысты қолданылады. Мәдени мұраны қазіргі ұрпақтан кейінгілерге жеткізу үшін салған әдейі шаралар сақтау (американдық ағылшын тілінде) немесе консервация (британдық ағылшын тілінде) деп аталады, оны мәдени және тарихи этникалық мұражайлар мен мәдени орталықтар қолдайды, бірақ бұл терминдер басқа диалектілерде нақтырақ немесе техникалық мағынаға ие болуы мүмкін. Сақталған мұра жаһандық туризм индустриясының маңызды бөлігіне айналды, жергілікті қоғамдарға экономикалық құндылық әкелетін маңызды фактор болып табылады.
Cultural heritage is the heritage of tangible and intangible heritage assets of a group or society that is inherited from past generations. Not all heritages of past generations are "heritage"; rather, heritage is a product of selection by society. Cultural heritage includes tangible culture (such as buildings, monuments, landscapes, archive materials, books, works of art, and artifacts), intangible culture (such as folklore, traditions, language, and knowledge), and natural heritage (including culturally significant landscapes, and biodiversity). The term is often used in connection with issues relating to the protection of indigenous intellectual property. The deliberate action of keeping cultural heritage from the present for the future is known as preservation (American English) or conservation (British English), which cultural and historical ethnic museums and cultural centers promote, though these terms may have more specific or technical meanings in the same contexts in the other dialect. Preserved heritage has become an anchor of the global tourism industry, a major contributor of economic value to local communities.
Мәдени құндылықтар
Мәдениеттік мүлік – көркем туындылар сияқты материалдық немесе "көзге көрінетін" мәдени мұраны қамтиды. Бұл мұра көбінесе жылжымалы және жылжымайтын мұраға бөлінеді. Жылжымайтын мұраға ғимараттар (олардың ішінде орган, боялған әйнек терезелер және фрескалар сияқты орнатылған өнер туындылары), ірі өнеркәсіптік құрылыстар, тұрғын үй жобалары немесе басқа да тарихи орындар мен ескерткіштер кіреді. Жылжымалы мұраға кітаптар, құжаттар, жылжымалы өнер туындылары, машиналар, киім-кешек және болашақ ұрпақтарға сақтауға лайық деп есептелетін басқа да заттар жатады. Бұған белгілі бір мәдениеттің археологиясы, сәулеті, ғылымы немесе технологиясы үшін маңызды заттар кіреді. Цифрлық мұраға сақтау мақсатында цифрлық форматқа келтірілген құжаттар және бастапқыда цифрлық ортада жасалған, физикалық нысаны жоқ "цифрлық туылған" артефакттар кіреді.
Тарих
Ежелгі заманнан бері жаулардың мәдени мүлкін құрметтеудің мысалдары кездеседі. Бүгінгі күнгі мәдени мұраны нақты қорғаудың құқықтық негізі Австрия билеушісі Мария Терезияның (1717–1780) кейбір ережелерінде және Вена конгресінің (1814/15) соғыс кезінде өнер туындыларын отандық жерінен алып кетпеу туралы талаптарында жатыр. 1863 жылғы Либер кодексі – Одақ армиясының соғыс кезіндегі әрекеттерін реттейтін әскери заң кодексі, сонымен қатар мәдени мұраны қорғау қағидаларын белгіледі. Бұл үдеріс 19 ғасырдың соңында жалғасты, 1874 жылы (Брюссельде) соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары туралы халықаралық келісім жобасы қабылданды. 25 жыл өткен соң, 1899 жылы Ресей императоры Николай II бастамасымен Нидерландыда халықаралық бейбітшілік конференциясы өтті, мақсаты ескі декларацияны (құжат қабылданылмады) қайта қарастыру және жаңа конвенцияны қабылдау болды. 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенциялары халықаралық құқықты ортаға түсірді және мәдени мүліктің қол тигізбеушілігі принципін орнатып берді. Үш он жылдан кейін, 1935 жылы, Көркем және ғылыми институттарды қорғау туралы келісімнің (Рерих пакті) кіріспе бөлігі жасалды. ЮНЕСКО-ның бастамасымен 1954 жылы қарулы қақтығыс кезінде мәдени мүлікті қорғау туралы Гаага конвенциясына қол қойылды. Мәдени мұраны немесе мәдени құндылықтарды қорғау – мәдени мүлікті зақымданудан, жоюдан, ұрлаудан, талан-таражға түсіруден немесе кез келген жоғалтудан қорғауға бағытталған барлық шараларды қамтиды. Қозғалмайтын мәдени мүлік үшін «ескерткіштерді қорғау» термині де қолданылады. Мәдени мұраны қорғау, ең алдымен, археологиялық қазбаларды тонаудың алдын алуға, мәдени орындарды тонауға немесе жоюға, сондай-ақ әлемнің барлық шіркеулері мен мұражайларынан өнер туындыларын ұрлауға, және біздің ортақ мәдени мұрамызды сақтауға және оған қолжетімділікті қамтамасыз етуге қатысты. Мәдени мұраны құқықтық қорғау бірқатар халықаралық келісімдер мен ұлттық заңдарды қамтиды. БҰҰ, Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау күштері, ЮНЕСКО, Халықаралық Қызыл Крест комитеті және «Көк қалқан» халықаралық комитеті арасында тығыз ынтымақтастық орнатылған. Мәдени мұраны қорғау, ерекше сезімтал мәдени естеліктерді, өсіп келе жатқан мәдени алуан түрлілікті және мемлекеттің, муниципалитеттің немесе аймақтың экономикалық негізін сақтауға да көмектеседі. Мәдени тұтынудың немесе мәдени мұраның бұзылуы мен адамдардың қоныс аудару себептерінің арасында байланыс бар. Алайда, әлемдік мұра орындарын, археологиялық жағдайларды, экспонаттарды және археологиялық орындарды қиратудан, тонаудан және ұрлаудан қорғауды тұрақты түрде жүзеге асыру үшін, әскери бөлімдер мен жоспарлау қызметкерлерін қоса алғанда, жергілікті тұрғындармен негізгі ынтымақтастық қажет. «Көк қалқан» халықаралық ұйымының негізін қалаушы президенті Карл фон Габсбург: «Жергілікті қауым мен жергілікті қатысушылар болмаса, мұның іске асуы мүмкін емес», – деп түйіндеді.
Мәдени мұраны цифрлық сақтау
Ежелгі археологиялық артефакттар мен археологиялық орындар өз жасы мен қоршаған орта жағдайларына байланысты зақымдануға ұшырауға бейім. Сонымен қатар, адамдардың салдарынан туған трагедиялық оқиғалар да болды, мысалы, 200 жылдық Бразилияның Ұлттық мұражайындағы және Париждегі Нотр-Дам соборындағы өрт секілді. Сондықтан, климаттың өзгеруі, табиғи апаттар, тиімсіз саясат немесе жеткіліксіз инфрақұрылым сияқты потенциалды апаттарға қарсы тұру үшін мәдени мұраны цифрландыру қажеттілігі артып келеді. Мысалы, Конгресс кітапханасы "Ұлттық цифрлық кітапхана бағдарламасы" деп аталатын арнайы бағдарлама арқылы өз жинақтарын цифрландыруды бастады. Смитсоний институты да "Смитсоний X 3D Explorer" жобасы арқылы өз коллекциясын белсенді түрде цифрландырып келеді, бұл кез келген адамға мұражайдың миллиондаған артефактілерінің цифрлық нұсқаларымен танысуға мүмкіндік береді, олардың барлығының тек екі пайызы ғана көрмеге қойылған. 3D сканерлеу құрылғылары мұраны сақтау саласында енді қолдануға ыңғайлы болды. 3D сканерлер жоғары дәлдіктегі цифрлық модельді жасауға мүмкіндік береді, ол жағдайды ғана цифрландырумен шектелмей, көшірме жасауға арналған 3D виртуалды модельді де ұсынады. Бұрын 3D сканерлеу технологиясының жоғары құны мен күрделілігі көптеген мұра мекемелері үшін қол жетімсіз болған, бірақ технологияның дамуымен және құнының төмендеуімен жағдай өзгеріп келеді, тіпті мобильді сканерлеу қосымшаларын виртуалды мұражай құру үшін пайдалануға болады. Археологиялық қазбалар нәтижесінде алынған деректердің цифрлық мұрағатталу деңгейі әлі де төмен, тіпті 1990 жылдары археология саласының жетекші цифрлық мұрағаты – Археологиялық деректер қызметі құрылған Ұлыбританияда да. Әлем бойынша елдердің әрқайсысы цифрлық археологиялық мұрағаттарды жүйелеуде әртүрлі кезеңде тұр, олардың барлығы заңнамалық талаптардың, мұрағаттарға меншік құқығының және инфрақұрылымның айырмашылықтарымен күреседі.