Кіріспе

Александр Чакс (лат. Aleksandrs Čaks; 27 қазан 1901 жыл - 8 ақпан 1950 жыл) – латыш ақыны және жазушысы. Чакс – бұрынғы латыш әдебиетіндегі ауылдық өмір мен кішкентай ауылдардың суреттемелерімен салыстырғанда, ең алғашқы қалалық тақырыптарды көтеріп, өзгеше стильде жазған латыш жазушысы.

Өмірбаян

Ол Ригада тігінші отбасында дүниеге келді және Ригада өмір сүруді жалғастыра отырып, қала өмірін өзінің поэзиясында бейнеледі. 1911 жылы Ригадағы Александров гимназиясында оқуға түсті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін гимназия алдымен Воруға, Эстонияға, содан кейін Ресейдің Саранск қаласына эвакуацияланды. Гимназияда ол жақсы білім алып, философиялық еңбектерді жиі оқыды. Ол Кант, Ницше және Гегельдің шығармаларын артық ұнататын. 1918 жылы Чакс Мәскеу университетінде медицинаны оқыды. Ол орыс студенттерінің мәдени өміріне, әсіресе әдеби кештерге белсенді қатысып, футуристермен және имажинистермен пікір алмасты. 1920 жылдың ақпан айында Чакс Кеңес Қызыл Армиясына шақырылып, әскери госпитальде мәдени және саяси өмірді ұйымдастырушы болды. 1922 жылы Чакс көптеген бұрынғы қызыл латыш атқышыларымен бірге Латвияға оралды. Ригада ол Латвия университетінде медициналық білімін жалғастырды. Бірақ ол бұл салаға қызығуын жоғалтып, оқуын тастады. 1925 жылы Чакс мұғалімдік куәлік алып, Драбеши бастауыш мектебінде мұғалім және әкімші болып жұмыс істеді. 1927 жылы ол осы жұмыстан кетіп, өзін толығымен әдебиетке арнады. 1928 жылы Чакс жас латыш жазушылары мен ақындары үшін "Жауно Лира" әдеби журналын құрды. Ол сонымен қатар солшыл "Трауксме" журналына да қатысты. 1930 жылдан 1934 жылға дейін Чакс латыш жазушылар мен журналистер кәсіподағының хатшысы болды. Ол "Домас" журналының редакторларының бірі де болды. 1934 жылы К. Ульманис төңкерісінен кейін барлық кәсіподақтар, солшыл журналдар мен саяси партиялар тыйым салынды. 1934 жылдан 1939 жылға дейін Александр Чакс Рига қалалық жинақ банкінде клерк болып жұмыс істеді. Ол жеке мектепте әдебиет бойынша лекциялар оқыды. Сонымен қатар, ол Латвия атыскерлер қауымдастығында техникалық редактор болып жұмыс істеді, онда "Латвия атыскерлері" атты құжаттар мен естеліктер жинағын жариялауға көмектесті. Атыскерлер туралы естеліктерден шабыттанған ол "Мюжибас Скарти" атты эпостық өлеңдер жинағын жазды, ол үшін 1939 жылы А. Бригадере сыйлығын алды. 1939 жылдан 1940 жылға дейін ол "Атпута" атты ең ірі латыш журналдарының бірінде жұмыс істеді. 1940 жылы Латвияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін Чакс "Мюжибас Скарти" жинағындағы бірнеше өлеңдерінде кеңеске қарсы көріністері үшін сынға ұшырады. Дегенмен, ол 1941 жылдың көктемінде Латвия КСР жазушылар одағына қабылданды. Латвияны нацистік Германия басып алғаннан кейін Чакс баспаға шыға алмады және өте жасырын өмір сүрді. 1943 жылы ол "Матисс, каусу баджарс" атты пьесасын жазды. 1944 жылдың қазанында Кеңес Армиясы Ригаға екінші рет кіргеннен кейін Чакс ең ірі кеңестік газеттердің бірі - "Циняда" жұмыс істей бастады, онда ол мәдени бөлімді басқарды. Бірақ 1946 жылы Чакстың әдеби мансабына қарсы сын-ескертулер айтылып, 1947 жылы ол "Циня" газетінен шығарылды. Ол Латвия Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында жұмыс істей бастады. Бірақ оған сын айтулар тоқтамады. 1949 жылы Латвия Кеңес Одағының құрамында болған кезде Чакс марксистік құндылықтардан ауытқып, саяси тұрғыдан дұрыс емес еңбектер жазды деп айыпталды. Бұл айыптаулар Чакстың денсаулығын нашарлатты, ол 1950 жылдың 8 ақпанында жүрек ауруынан қайтыс болды. Қазір Риганың орталық көшелерінің біріне оның есімі берілген. Сол көшеде мемориалдық мұражай және жақын маңдағы Зиедондарз саябағында оның ескерткіші орнатылған.

Шығармалары

Чак 1928 жылы Ригаға және оның өміріне арналған өзінің алғашқы поэзия кітабын, «Сеши» жариялады. Бұл өлеңдерде латыш поэзиясында бұрын бейнеленбеген тақырыптар мен кейіпкерлер – қаланың түнгі өмірі, үйсіз адамдар, проституция, кедей шалғай аудандар, тіпті блокхаустардағы канализация сияқтылар бар. Чак өзінің шығармаларында Ригаға деген терең сезімін көрсетеді, бұл «Тротуардағы жүрек» атты өлеңінің атауынан анық көрінеді. Рига оның өлеңдерінің жалғыз тақырыбы емес, Чак романтикалық өлеңдер мен латыш стрелоктарына арналған туындылар да жазды. Чак сонымен қатар бірнеше әңгімелер жазды, бірақ олар оның өлеңдерідей танымал емес. Ол бірнеше пьеса да жазды, соның ішінде Эрик Адамсонмен бірлескен балалар пьесасы «Нагла, Томатс және Плюмита», Юлиус Ванагспен бірлескен «Түн ортасының кемесі» және «Матисс, кәдегер» пьесалары бар. Ол сондай-ақ көптеген туындыларды латыш тіліне аударды, оның ішінде Бертольд Брехттің «Үш тиындық операсын» Эрик Адамсонмен бірге аударған жұмысы ерекше маңызға ие.