Кіріспе

Кардиомегалия (кейде мегакардия немесе мегалокардия) – жүректің ұлғаюымен сипатталатын медициналық жағдай. Көбінесе бұл жағдайды қарапайым тілде «жүректің ұлғайып кетуі» деп атайды. Ол көбінесе жүрекке артық жүктеме түсіретін жағдайлардың салдарынан туындайды, мысалы, семіздік, жүрек клапандарының ауруы, жоғары қан қысымы (гипертензия) және коронарлық артериялардың ауруы. Кардиомиопатия да кардиомегалиямен байланысты. Кардиомегалия қауіпті болуы мүмкін және жүрек жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін. Жақындағы зерттеулер кардиомегалияның күрт жүрек тоқтауынан өлімге ұшырау қаупін арттыратынын көрсетеді. Кардиомегалия уақыт өте келе азайуы мүмкін, бірақ жүректің ұлғаюы (дилатациялық кардиомиопатия) бар көптеген адамдарға өмір бойы дәрі-дәрмек қабылдау қажет болады. Отбасы мүшелерінде кардиомегалия болған жағдайда, осы ауруға шалдығу қаупі артады. Кардиомегалияның алдын алуға көмектесетін өмір салты факторларына дұрыс тамақтану, қан қысымын бақылау, физикалық жаттығулар, дәрі-дәрмектер және анаболикалық андрогенді стероидтарды, алкоголь мен кокаинді теріс пайдаланудан аулақ болу кіреді.

Еске салсақ:
Өкпе гипертензиясы
Жүректің перикардтық төгілуі (жүрек айналасындағы сұйықтық)
Қалқанша безінің бұзылуы
Гемохроматоз (қандағы темірдің артық мөлшері)
Амилоидоз
Жүректің вирустық инфекциясы
Жүктілік, босану кезінде жүректің ұлғаюы (босану алдындағы кардиомиопатия)
Диализ қажет ететін бүйрек ауруы
Алкоголь немесе кокаинге тәуелділік
ҚВИ (ВИЧ) инфекциясы

Соңғы жылдары рок және металл тобының барабаншылары есірткіге шалдығып қайтыс болды және аутопсия нәтижесінде олардың кардиомегалиямен ауырғаны анықталды. Бұл жағдай есірткі қолданудың салдарынан және жүрекке физикалық жаттығулардың тигізген әсерінен нашарлаған болуы мүмкін. Мұндай жағдайларға Джимми ‘The Rev’ Салливан (Avenged Sevenfold) және Тейлор Хокинс (Foo Fighters) жатады.

Механизм

Жүректің ішінде миокард тінінің жұмыс істейтін талшықтары үлкейеді. Жүрек қан тарту арқасында ауыр жұмыс істегенде, актин мен миозин жіпшелерінің арасындағы жабысу азайып, миокард талшықтарының көлемі артады. Егер бұлшық ет талшықтарының саркомерлеріндегі ақуыз жіпшелерінің арасында жабысу жеткіліксіз болса, олар бірін-бірі тиімді түрде тартып ала алмайды. Жүрек тіні тым үлкен болып, тым көп созылса, онда бұл жіпшелер бұлшық ет талшықтарын қысқарту үшін жеткілікті күш түзете алмайды, бұл жүректің сырғанап жылжу механизміне әсер етеді. Егер талшықтар дұрыс қысқара алмаса және жүрек дұрыс жиырыла алмаса, қан өкпеге қайта оттегілену үшін немесе дене тіндеріне оттегі жеткізу үшін тиімді түрде соқпайды. Ұлғайған жүрек жүрек қабығында қан қыстыру қаупін арттырады. Бұл қан қыстырулар денеде басқа жерлерде пайда болып, басқа мүшелерге қан ағынын бұзуы мүмкін.

Диагностика

Жүректің ұлғаюын диагностикалау үшін көптеген техникалар мен тесттер қолданылады. Бұл тесттер жүректің қаншалықты тиімді соғатынын, жүректің қай камераларының ұлғайғанын анықтауға, бұрынғы жүрек шабуылының белгілерін іздеуге және адамда туа біткен жүрек ауруы бар-жоғын анықтауға көмектеседі. Көкдеңгей рентгені: Рентген суреттері өкпе мен жүректің жағдайын визуализациялауға көмектеседі. Егер рентгенде жүрек ұлғайған байқалса, оның себебін анықтау үшін қосымша тесттер қажет болады. Рентгенде пайдалы өлшем – жүрек-көкдеңгей қатынасы, яғни жүректің көлденең диаметрінің көкірек қуысының диаметрімен салыстырылуы. Бұл диаметрлер кеуде рентгенінің алдыңғы-артқы проекциясынан (ПА) кеуде кеңістігінің ең кең жерінен өлшенеді, бірақ өкпе плеврасына дейін, терінің бүйірлік жиектеріне емес. Егер қатынас 50%-дан жоғары болса, патология күдікті болады. Бұл өлшем алғаш рет 1919 жылы әскери жарақтарын тексеру үшін ұсынылған. Жүрек денсаулығын бағалау үшін рентгенді пайдаланудың жаңа тәсілі жүрек ауданының көкірек ауданына қатынасын ескереді және оны екі өлшемді кардиоторакальдық қатынас деп атайды. Электрокардиограмма: Бұл тест теріге жабыстырылған электродтар арқылы жүректің электрлік белсенділігін тіркеді. Импульстар толқындар түрінде тіркеліп, мониторда көрсетіледі немесе қағазға басылады. Бұл тест жүрек ырғағының бұзылыстарын диагностикалауға және жүрек шабуылынан кейін жүрекке келген зақымды бағалауға көмектеседі. Эхокардиограмма: Бұл тест жүректің бейнесін жасау үшін дыбыс толқындарын пайдаланады. Бұл тест жүректің төрт камерасын бағалауға мүмкіндік береді. Стресс-тест: Стресс-тест, сондай-ақ жаттығу стресс-тесті деп те аталады, дене белсенділігі кезінде жүректің қаншалықты жақсы жұмыс істейтіні туралы ақпарат береді. Әдетте, жүгіргіш жолға жүру немесе стационарлық велосипедте педаль айналдыру жүрек ырғағы, қан қысымы және тыныс алу бақылаумен бірге жүзеге асырылады. Жүрек компьютерлік томографиясы (КТ) немесе магниттік-резонанстық томографиясы (МРТ). Бұл техникалар жүректің суреттерін жасап, оны тексеруге мүмкіндік береді. Қан тесттері: Қан тесттері жүрек проблемасын көрсететін қандағы заттардың деңгейін тексеру үшін тағайындалуы мүмкін. Қан тесттері басқа жағдайларды жоққа шығаруға да көмектеседі. Жүрек катетеризациясы және биопсиясы: Бұл процедурада катетер шақыға енгізіліп, қан тамырлары арқылы жүрекке жеткізіледі, онда жүректің биопсиясы алынып, зертханалық талдау үшін жіберіледі.

Жіктеу

Кардиомегалия жүректің қай бөлігі ең көп ұлғайғанына және/немесе ұлғаюдың түріне қарай жіктелуі мүмкін. Нақты түрлерінің бірі – спортшылар жүрек синдромы, бұл спорт медицинасында жиі кездесетін, жүректің ұлғаюымен және қалыптыдан төмен демалыс кезіндегі жүрек соғу жиілігімен сипатталатын патологиялық емес жағдай.

Кеңейтудің құрылымы

Кардиомегалияның ең көп кездесетін түрі – кеңейтілген кардиомиопатия. Осы жағдайда жүректің сол және/немесе оң қарыншаларының қабырғалары жұқарып, созылады. Басқа түрлерінде жүректің сол қарыншасы қалыптан тыс қалыңдайды. Гипертрофия көбінесе сол қарыншаның үлкеюіне себеп болады. Гипертрофиялық кардиомиопатия көбінесе тұқым қуалайтын жағдай.

Емдеу

Емдеуге дәрі-дәрмектер мен медициналық/хирургиялық араласулар кіреді. Төменде емдеудің бірнеше нұсқасы келтірілген:

Дәрі-дәрмектер

Диуретиктер: организмдегі натрий мен су мөлшерін төмендетуге арналған, бұл артериялар мен жүректегі қысымды төмендетуге көмектеседі. Ангиотензин конверттеуші фермент (АКФ) ингибиторлары: қан қысымын төмендету және жүрек сору қабілетін жақсарту үшін. Ангиотензин рецептор блокаторлары (АРБ): АКФ ингибиторларын қабылдауға қатысты мәселелері бар пациенттерге АКФ ингибиторларының тиімділігін қамтамасыз ету үшін. Бета-блокаторлар: қан қысымын төмендету және жүрек жұмысын жақсарту үшін. Дигоксин: жүрек сору жұмысын жақсартуға және жүрек жеткіліксіздігіне байланысты ауруханаға жату қажеттілігін азайтуға көмектеседі. Антикоагулянттар: қан ұю қаупін азайту үшін. Аритмияға қарсы препараттар: жүректің қалыпты ырғағын сақтау үшін.

Жүрек соғуын реттейтін құрылғылар

Жүрек сергітуші: Жүрек қарыншаларының жиырылуын үйлестіреді. Аритмия қаупі бар адамдарға дәрілік ем немесе имплантацияланатын кардиовертер-дефибриллятор (ICD) тағайындалады. Кардиовертер-дефибрилляторлар (ICD): Жүрек ритмін бақылап, қалыптан тыс соғуды реттеу үшін электр тогының соққысын беруге арналған, кеудеге имплантацияланатын шағын құрылғылар. Бұл құрылғылар жүрек сергітуші ретінде де жұмыс істей алады.

Хирургиялық процедуралар

Жүрек қақпақшасының хирургиясы: Егер жүрек үлкейгенінің себебі жүрек қақпақшасының мәселесі болса, хирургиялық ота қақпақшаны алып тастап, оның орнына жасанды қақпақшаны немесе шошқа, сиыр немесе қайтыс болған адамнан алынған тіндік қақпақшаны салуға мүмкіндік береді. Егер қан қақпақша арқылы кері ағып кетсе (қақпақша жетіспеушілігі), ағып тұрған қақпақша хирургиялық жолмен жөнделуі немесе ауыстырылуы мүмкін. Коронарлық айналма жол операциясы: жүрек үлкейіп кетуіне алып келетін коронарлық артерия ауруын емдеу үшін жасалады. Сол қарыншаға көмекші құрылғы (LVAD): әлсіз жүректі соруға көмектесу үшін, жүрек трансплантациясын күту кезінде немесе жүрек жеткіліксіздігін ұзақ мерзімді емдеу ретінде қолданылады. Жүрек трансплантациясы: басқа емдеулер сәтсіз болған жағдайда соңғы шешім ретінде қарастырылады.

Салдарлар

Кардиомегалиямен ауыратын адамдардың нақты өлім-жітімі белгісіз. Дегенмен, көптеген адамдар жүрегі ұлғайған күйде ұзақ өмір сүреді, ал ерте анықталған жағдайда емдеу жағдайды жақсартуға және өмірді ұзартуға көмектеседі. Жүрек жеткіліксіздігі: Жүректің ұлғайған ең қауіпті түрлерінің бірі – сол жақ қарыншаның ұлғаюы, ол жүрек жеткіліксіздігі қаупін арттырады. Жүрек жеткіліксіздігінде жүрек бұлшық еті әлсірейді, ал қарыншалар созылып (кеңейіп) жүрек денеге тиімді қан айдай алмайтын деңгейге жетеді. Қан қыстықтары: Егер қан қыстықтары қан ағысына енсе, олар маңызды органдарға қан ағынын тоқтатып, жүрек ұстамасына немесе инсультқа әкелуі мүмкін. Жүректің оң жағында пайда болған қан қыстықтары өкпеге жетеді, бұл өкпе эмболиясы деп аталатын қауіпті жағдай. Жүрек шуы: Жүректің төрт клапанының екеуі – митральдық және трикуспидтік клапандар – кеңейіп, дұрыс жабыла алмай, қанның кері ағылуына себеп болуы мүмкін. Бұл ағын жүрек шуы деп аталатын дыбыстарды тудырады. Кардиомегалия уақытша жағдай болуы мүмкін және ол өздігінен жойылуы ықтимал.