Анықтама

Трансгранулярлы сынық – материалдың кристалл түйіршіктері арқылы өтетін сынық түрі. Бөлшектер аралық сынықтан айырмашылығы, бөлшектер аралық сынық түйіршік шекаралары бойынша жүрсе, трансгранулярлы сынық материалдың микроқұрылымын жеке түйіршіктер арқылы тікелей кесіп өтеді. Мұндай сынықтар көбінесе жоғары кернеу және материалдың кемшіліктері, мысалы, бос кеңістіктер немесе қоспалар салдарынан туындайды, олар түйіршіктер арқылы жарық таралуына жағдай жасайды. Металдар, керамика және полимерлер сияқты көптеген пластикалық немесе хрупқы материалдар трансгранулярлы сыныққа ұшырауы мүмкін. Сканерлік электрондық микроскоппен қарағанда, бұл сынықта айқын жарық сатылары, өзен сияқты іздер, қауырсын тәрізді белгілер, шұңқырлар және тілшелер көрінеді. Сынық жаңа түйіршікке енгенде бағытын сәл өзгерте алады, бірақ бұл өзгеріс түйіршік шекарасын ұстануға қажетті бағыт өзгерісінен гөрі аз болады. Нәтижесінде, бөлшектер аралық сыныққа қарағанда, бұл сынық көбірек тегіс және өткір жиектері аз болады. Бұны бір ағаштан кесілген, ағаш түйіршігі көрінетін пазл сияқты елестетуге болады. Трансгранулярлы сынық пазл бөліктерінің жиектері емес, ағаш түйіршігінің бойымен жүреді. Ал бөлшектер аралық сынық, керісінше, осы аналогияда пазл бөліктерінің жиектерін, ағаш түйіршігін емес, ұстанып өтеді.

Трансгранулярлық сынықтың механизмі

Трансгранулярлық сынық механизмі материалға және сынық пайда болған жағдайларға байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Дегенмен, трансгранулярлық сыну процесінде әдетте келесі қадамдар кездеседі:

Жарылыс басталуы: Трансгранулярлық сынудың алғашқы қадамы – материалдың ішінде жарылыстың басталуы. Бұл өндірістік кемшіліктер, беттік ақаулар немесе жоғары кернеу жағдайларына ұшырау сияқты түрлі факторлардың салдары болуы мүмкін.

Жарылыс таралуы: Жарылыс басталғаннан кейін, кернеу концентрациялары мен басқа да факторлардың әсерінен материалдың ішінде таралуы мүмкін.

Пластикалық деформация: Жарылыс таралатын кезеңде, жарылыстың айналасындағы материал жергілікті кернеу концентрациясының нәтижесінде айқын пластикалық деформацияға ұшырайды. Бұл деформация материалдың ішінде кішкентай қуыстардың немесе ақаулардың пайда болуына алып келуі мүмкін, бұл жарылыс таралуын одан әрі күшейтеді.

Қуыстардың бірігуі: Жарылыс таралатын кезеңде, осы кішкентай қуыстар өсіп, бірігіп, материалдың ішінде ірі қуыстар немесе көлемдерді құрайды. Бұл қуыстар материалды әлсіретіп, жарылыс таралуын жеделдетеді.

Соңғы сыну: Ақырында, жарылыс таралуының, пластикалық деформацияның және қуыстардың бірігуінің бірлескен әсері материалдың толық сынуына алып келеді, нәтижесінде трансгранулярлық сынық пайда болады.

Жақын пластикалық деформацияға бейім металдарда материалдың пластикалық деформациясы трансгранулярлық сыну процесінде маңызды рөл атқарады, ал керамика сияқты қатаң материалдарда жарылыстардың пайда болуы мен өсуіне түйірше өлшемі, кеуектілік және қоспалар немесе басқа да ақаулардың болуы сияқты факторлар әсер етеді.

Трансгранулярлық сынықтарға әсер ететін факторлар

Температура: Материалға жүктеме түсірілген температура трансгранулярлық сынықтардың пайда болуы мен ерекшеліктеріне де әсер ете алады. Кейбір материалдарда, артқан қатаңдық немесе иілгіштіктің төмендеуі салдарынан, төмен температурада трансгранулярлық сынықтардың пайда болу мүмкіндігі артуы мүмкін. Ақаулар немесе қоспалардың болуы: Бұрын айтқандай, материалдың ішіндегі бос кеңістіктер немесе қоспалар стресс концентрациясының жергілікті аймақтарын тудырып, материалды әлсіретіп, трансгранулярлық сынықтарға осалдығын арттыруы мүмкін. Бұл ақаулардың мөлшері, пішіні және бағыты сынықтың болу ықтималдығы мен ауырлығына әсер етеді. Сыртқы факторлар: Белгілі бір газдар, сұйықтықтар немесе басқа сыртқы факторлар да трансгранулярлық сынықтың пайда болу мүмкіндігіне әсер ете алады. Мысалы, сутегінің әсерінен материалдың микроскопиялық деңгейде әлсіреуі кейбір материалдарда трансгранулярлық сынықтарға алып келуі мүмкін. Беттік жағдай: Материалдың беттік жағдайы, оның ішінде сызаттар, жарықтар немесе басқа да ақаулардың болуы трансгранулярлық сынықтың пайда болуы мен жолына әсер ете алады. Жүктеме жағдайлары: Жоғары стресс концентрациясы, жылдам жүктеме жылдамдығы және циклдік жүктеме трансгранулярлық сынықтардың пайда болу мүмкіндігін арттырады. Көлденең күштің бағыты да жарықтың таралу бағытына және жолына әсер етуі мүмкін.

Граниттер аралық сынықтан трансгранулярлық сыныққа ауысу

Материалдардың сыну қасиеттері жауын-шашынға негізделген дән шекарасы дизайнын қолдану арқылы айтарлықтай өзгертілуі мүмкін. Мысалы, Meindlhumer және авторлар AlCrN жұқа пленкасын жасады, онда дән шекараларында белгілі бір тұнбалар таралуы бар. Бұл тұнбалар жарықтардың таралуына тосқауыл ретінде әрекет етіп, материалдың дән аралық жарылуға қарсы тұруын арттырды. Сонымен қатар, тұнбалар материал ішіндегі кернеулердің таралуын өзгертіп, оның орнына дән ішіндегі жарық таралуын күшейтті. Бұдан әрі, біркелкі таратылған кіші тұнбалар дән ішіндегі сынуды ынталандыруда тиімдірек екені көрсетілді.