Кіріспе

Ислам идеологиялық ерекшеліктері мен еуропалық фашизмді байланыстыратын аналогия ұғымы. "Исламофашизм" термині алғаш рет 1933 жылы "Ислам фашизмі" деп аталып, 1990 жылдары нақты исламист немесе ислами фундаменталисттік қозғалыстардың идеологиялық ерекшеліктері мен 20 ғасырдың басындағы аз ғана өмір сүрген еуропалық фашистік қозғалыстар, неофашистік қозғалыстар немесе тоталитаризм арасындағы салыстырмалы ұқсастықты көрсетеді.

Бастапқы және шығу тегі

"Исламофашизм" термині "New Oxford American Dictionary" сөздігінде "кейбір қазіргі заманғы ислам қозғалыстарын ХХ ғасырдың басындағы еуропалық фашистік қозғалыстармен теңестіретін термин" деп түсіндіріледі. "Ислам фашизмі" терминінің ең алғашқы қолданылуы 1933 жылы Ахтар Хусейннің Мұхаммед Икбалға жасаған шабуылында, Пәкістанның тәуелсіздігін қамтамасыз ету әрекеттерін ислам фашизмінің бір түрі ретінде сипаттауында болды. Кейбір сарапшылар Манфред Халперннің 1963 жылғы "Жақын Шығыс және Солтүстік Африкадағы әлеуметтік өзгерістер саясаты" кітабында қолданған "неоисламдық тоталитаризм" деген сөз тіркесін исламофашизм тұжырымдамасының алғы күші деп санайды, себебі ол исламды жаңа фашизм түрі ретінде қарастырады. Халперннің жұмысы, АҚШ Әуе күштерінің тапсырысымен RAND Corporation ұйымы жасаған, суық соғыстың орта кезеңіндегі талдау мен шығыстанудың қоспасынан тұрады. 1978 жылы исламтану саласындағы көрнекті марксистік ғалым Максим Родинсон, Рухолла Хомейнидің революциясына француздық авангардтың ынтасын сынға алып, "Le Monde" газетінде жариялаған үш бөлімді мақаласында, ислам елдерінің крестшілер, моңғолдар, түркілер және батыс империализмінің шабуылдарына жауап ретінде қоршауға алынғандай сезінгенін, ал кедей халықтың шетелдіктермен байланысы бар элиталарды дәстүрлі діншілдіктен мүлдем айырылған деп санайтынын айтты. Батыстан әкелінген ұлтшылдық пен социализм діни тілге аударылды, бұл саяси исламизация процесі ұлтшылдықтың прогрессивті жағынан айырылып, "архаикалық фашизмнің бір түріне" айналды, ол мемлекеттің тоталитарлық моральдық және әлеуметтік тәртібін сақтау үшін қатаң бақылауды күшейтумен сипатталады. Уильям Сафайрдің мәлімдемесіне сәйкес, "Исламофашизм" термині алғаш рет 1990 жылы шотланд ғалымы және жазушысы Малис Рутвеннің мақаласында қолданылған. Рутвен оны араб диктатураларының билікте қалу үшін діни шақыруларды пайдалануын сипаттау үшін қолданды. "Дегенмен, мұсылман әлемінде саяси проблема бар деуге болады. Индуизм, синтоизм және буддизм сияқты басқа да батыс емес дәстүрлердің мұрагерлерінен өзгеше, исламдық қоғамдар саяси тұрғыдан келіспеушіліктерді институционалды етуді қиындыққа тапқандай көрінеді: Мароккодан Пакистанға дейін авторитарлық үкімет, тіпті исламофашизм де ережеден гөрі көбірек кездеседі". Рутвен өзі бұл терминді ойлап тапқанына күмәнданады, оның айтуынша, бұл терминге оны жатқызу себебі интернеттегі іздеу жүйелері 1990 жылға дейінгі мәліметтерді қамти алмайды. Суэц каналын ұлттықтандырғаннан кейін Мысыр президенті Гамаль Абдель Насерді Батыс "Нилдегі Гитлер" деп атады.

Жас Мысыр партиясы

Жас Мысыр партиясы – 1933 және 1953 жылдар аралығында Мысырда қызмет еткен саяси партия. Ол Бенито Муссолини басқарған итальян фашизмі мен фашистік Италиядан шабыттанған, мысырлық ұлтшыл, исламға жақын және корпоратистік идеологияны ұстанды.

2001 жылдан кейінгі танымалдық

Бұл сөз 11 қыркүйектегі шабуылдан кейін кеңінен қабылданып, барлық мұсылмандар немесе өздерінің әлеуметтік немесе саяси мақсаттарын ислам тұрғысынан білдірген мұсылмандар фашистер екенін көрсететіндей болды. Халид Дюран осы сөз тіркесін сол кезде ұсынған деп саналады. Ол 2001 жылы оны исламды, жалпы алғанда, мемлекет пен оның азаматтарын ислам дінін қабылдауға мәжбүрлейтін ілім ретінде сипаттау үшін қолданды. Неоконсервативті журналист Лулу Шварц бұл терминді қабылдаған және Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған шабуылдан кейін танымал еткен алғашқы батыстық деп есептеледі. "The Spectator" журналында Шварц оны Усама бен Ладеннің идеологиясын сипаттау үшін пайдаланды. Ол оны "ислам дінін тоталитарлық идеологияның жамылғысы ретінде пайдалану" деп анықтайды және түрлі исламшыл қозғалыстар фашизмнің негізгі идеологиялық белгілерін бөліседі деп мәлімдейді. 2002 жылы бұл термин мәдениет тарихшысы Ричард Вебстерді оның қолданылуына қарсылық білдіруге итермеледі, оның пікірінше, көптеген түрлі саяси идеологияларды, террористік және бүлікші топтарды, үкіметтерді және діни секталарды "исламофашизм" деген бір идеяға біріктіру, едәуір әрі қысқарту болып табылады және бізді түбірлі себептерді елемеуге ұшыратады, оның ойынша, оның бірі – "Орта Шығыстағы және, ең бастысы, Палестинадағы Батыс колониализмінің тарихы". Бұл терминді кім танымал еткені туралы пікірлер әртүрлі. Президент Джордж Буш өзінің президенттік мерзімінде бұл терминді ресми түрде енгізді. Сафирдің сөзіне сүйенсек, автор Кристофер Хитченс оның таралуына жауапты болды, ал Валери Скатамбурло д'Аннибале оның танымал болуын Кондолиза Райстың бұрынғы кеңесшісі Элиот Коэннің жұмысына байланыстырады, ол кейде "академиядағы ең ықпалды неоконсерватор" деп есептеледі. Ол 2001 жылдан кейін бірнеше жыл неоконсервативті ортада айналып, президент Джордж Буш "жамандықтың" мәнін анықтайтын сөзді табуға тырысқаннан кейін кеңінен таралды. Ол 2005 жылы ислам фашизмі ислам радикализмімен және соғысшыл джихадизммен синоним идеология екенін мәлімдеді, ол кейін ислам дінінен ерекшеленетінін түсіндірді. 2006 жылдың тамызында ол кеңінен танылды. 2006 жылғы АҚШ-тың аралық сайлаулары алдындағы үгіт кезінде, мүмкін, нақты аудиторияны ескере отырып, бұл терминді қолдану наразылық тудырды немесе наразылық толқынына әкелді және президенттің риторикалық арсеналынан тез алынып тасталды. Бұл термин 1970 жылдары "Еврей энциклопедиясының" редакторы Есхаяху Лейбовицтің, оккупацияланған Батыс жағалауға қоныстанған мессиандық яһудилерді сипаттау үшін қолданған. Хитченс бұл байланыс Лейбовицтің жасағанынан немесе пасторлық фашизм туралы жазған солшыл сарапшылардың жасағаннан кем зиянды емес деп жауап берді.

Хасан әл-Банна ұлтшылдық туралы

Хасан әл-Банна, Исламшыл Мұсылман бауырластығының негізін қалаушы, ұлтшылдық, милитаризм және Ислам туралы көп жазды. Ол өзінің «Исламдағы бейбітшілік» атты кітабында фашизмді сынап, былай дейді: Германияда нацизм, Италияда фашизм билікке келді, Гитлер мен Муссолини өз ойларына сай халықты міндеттеуді бастады: бірлік, тәртіп, даму және күш. Әрине, бұл жүйе екі елдің тұрақтылығына және маңызды халықаралық рөл атқаруына көмектесті. Бұл үлкен үміттерді оятып, жаңа жігер берді және бүкіл елді бір басшының астына біріктірді. Содан кейін не болды? Осы сырттай күшті көрінген жүйелердің нағыз апат екені анық болды. Халықтың арман-тілектері құлатылып, демократиялық жүйе халықты билікке жеткізбеді, керісінше, таңдалған зәлімдерді билікке әкелді. Соңында, сансыз ерлер, әйелдер мен балалардың қаза болған қасіретті соғыстан кейін бұл режимдер құлады. Ол сондай-ақ, 8:61 аяттағы «Егер дұшпан бейбітшілікке ұмтылса, онымен келісім жасаңыз» деген сөздерді келтіріп, милитаризмді айыптады. Ұлтшылдыққа келгенде, ол «Даңқ ұлтшылдығын», «Саяси қауымдастық ұлтшылдығын» және «Тәрбие ұлтшылдығын» мақтап, «Бүтперіштік ұлтшылдығын» және «Агрессия ұлтшылдығын» сынады. Егер «ұлтшылдық» дегеніміз басқа ұлттарды кемсіту, оларға қарсы агрессия жасау және ұлттың даңқы мен оның мәңгілік болуы үшін оларды құрбан ету болса, мысалы, Германия мен Италияның уағыздауындай, тіпті өзін өзгелерден жоғары санаған әрбір ұлт айтқандай, онда бұл да жақтырмас пікір. Бұл гуманизмге қайшы және адамзат нақты негізі жоқ, ешқандай жақсылықты сыймайтын иллюзия үшін өзін-өзі жояды дегенді білдіреді. Мысырдағы қазіргі фараонизм және панарабизм сияқты ұлтшыл қозғалыстардан өзгеше, Мұсылман бауырластығы панисламизмді қалайды, себебі Ислам нәсіл сияқты дүниелік идеялардан «жоғары» деп есептеледі. Мысалы, Мұсылман бауырластығының бұрынғы басшысы Мұхаммед Акеф «Мысыр тозаққа кетсін» деген еді, бұл египеттік ұлтшылдардың наразылығын тудырды.

Аятолла Хомейни фашизм туралы

Аятолла Рухолла Хомейни өзінің сұхбаттары мен сөздерінде фашизм мен Гитлер туралы тек екі рет айтқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарық көрген «Кешф әл Асрар» кітабында Хомейни былай деп жазды: «Сіздер әділдікті білесіздер ме? Егер білмейтін болсаңыз, ақылыңызға сұраңыз, себебі ақыл адам үшін көз сияқты жұмыс істейді. Әркімнің заңды жолмен тапқан мүлкін еркін пайдалануға рұқсат болғанда әділдік болады, ал егер біреудің өзгелердің мүлкі мен құқықтарына қол сұғуына рұқсат берілсе, онда әділетсіздік болады. Бұл әділетсіз және зұлымдық, ол кім болса да, қаншалықты күшті болса да, оның зорлығына ұшыраған адам қаншалықты әлсіз болса да. Сіздер алыстан мақтап, «Мен Польшаны танк пен штыкпен басып алам, тіпті жүз мың отбасы қырылса да» дейтін осы гитлерлік ойлау қағидасы – адам санасының ең зиянды және қорқынышты туындыларының бірі. Әділдікті жақсы көретін әркім оған қарсы тұруы керек, ал әлемнің болашағын ойлайтын дана адамдар әлем тыныштығына қол жеткізу үшін мұндай ойларды түбірден жоюы керек». «Нью-Йорк Таймс» газетінде Ориана Фаллачимен болған сұхбатында Хомейни өзінің қозғалысының фашистік екенін жоққа шығарып, «Фашизм мен исламизм мүлдем үйлеспейді» деді.

Ислам-фашизмге қарсы ескерткіш аптасы

Дэвид Хоровиц 2007 жылдың 22-26 қазаны аралығында университеттерде 26 семинардан тұратын "Исламо-фашизмді тану аптасын" ұйымдастырды. Рик Санторум сияқты бірқатар республикашылдар оны террористтерді атау үшін қысқаша қолданды. 2007 жылы Норман Подхорец АҚШ IV дүниежүзілік соғыстың ортасында екенін айтып, Иранды 2001 жылдан бері Америка күресіп жатқан исламофашистік идеологияның басты орталығы деп атады. Подхорец АҚШ-ты Иранды "қолайлы жағдай туғанда мүмкіндігінше жылдам" бомбалауға шақырды.

Ғылыми талдау

Бұқаралық ақпарат құралдарында "Исламофашизм" терминінің кеңінен қолданылуы, оның тұжырымдық бұлыңғырлығынан туындаған шатасуға себеп болып, сынға ұшырады. Осы орайда Джордж Оруэлл 1946 жылы "Фашизм сөзінің қазіргі мағынасы – тек "жағымсыз нәрсе" дегеннен аспайды" деп айтқандығы еске түсіріледі, ал исламды осы ұғыммен байланыстыру идеологиялық нақтылықтан гөрі, қаралауға жақынырақ болды. Чибли Маллат бұл терминнің даулы екенін мойындаса да, исламды ерекше атап көрсетудегі аномалияға назар салады, себебі Израильдегі еврейлердің, Бірмадағы буддистердің және Үндістандағы Нарендра Модидің хинди сайлау округтеріндегі фашистік тәжірибелерге қатысты осындай терминология қолданылмайды: индуисттік, буддистік немесе еврей фашизмі туралы көбінесе естілмейді. Мишель Онфрей, Майкл Ховард, Джеффри Херф, Уолтер Лакер және Роберт Вистрич сияқты бірқатар ғалымдар мен ойшылдар фашизм мен ислам/ислам радикализмі арасындағы байланыстың дұрыс екенін дәлелдеді. Ислам және араб әлемі саласындағы мамандардың көпшілігі бұл тезиске күмәнмен қарайды: мысалы, Реза Аслан джихадизмнің бастауын Құранда емес, қазіргі араб антиколониалдық жазуларында және Ахмад Ибн Таймияның ілімінде көреді. Ниал Фергюсон сияқты тарихшылар бұл сөзді "ерекше жаңа сөз" деп бағалап, "әл-Қаида мен фашизм идеологиясы арасында дерлік ешқандай ұқсастық болмаған кезде" концептуалдық аналогия іздеудің қате екенін көрсетеді. Уолтер Лакер осы және басқа да ұқсас терминдерді қарастырып, "Ислам фашизмі, исламофобия және антисемитизм – бәрі де өз алдына жетілмейтін, бірақ оларды саяси лексикамыздан толығымен алып тастаудың қиын екенін" деген қорытындыға келді.

Қолдау

Манфред Халперн, саясатталған исламды фашистік қозғалыс ретінде сипаттаған алғашқы маңызды ойшыл, оны 1963 жылғы классикалық еңбегінде «Орта Шығыс және Солтүстік Африкадағы әлеуметтік өзгерістер саясаты» деп атады. Француз марксисі Максим Родинсон, Мұсылман бауырластығы сияқты исламдық қозғалыстарды «архаикалық фашизмнің бір түрі» деп сипаттады, оның мақсаты – «саяси полициясы моральдық және әлеуметтік тәртіпті қатыгездікпен сақтайтын тоталитарлық мемлекет» құру еді. Палестина мәселесі «Батысқа қарсы исламфашистік джихадтың бір бөлігіне» айналды. Әлеуметтанушы Саид Амир Аржоманд 1984 жылдан бері исламизм мен фашизмнің маңызды ерекшеліктері ортақ екенін айтады, бұл туралы ол 1989 жылғы «Тұрбанды патшалық үшін; Ирандағы ислам революциясы» атты кітабында кеңінен жазды. Говард бастапқыда Буштың жаһандық «террорға қарсы соғыс» идеясына «күшті қарсылық» білдірді: оның пікірінше, бұл соғыс емес, тек метафора ғана, ал Говардтың сөзіне сүйенсек, террор сияқты абстрактілі ұғымға қарсы соғыс жүргізу мүмкін. Ол қарсыласына соғыс жүргізуші мәртебе беру, олардың соғыс жүргізіп жатыр деген ойларына жауап беру, ал «азаматтық тәртіпті бұзу» мәселесін қарастыратын қақтығысқа қарағанда, олардың азаматтар арасындағы қолдауын арттырады. Говард үшін фашизм – «наурызшылдықтың барлық мұрасын» оның «ақыл, төзімділік, ашық зерттеу және заң үстемдігі» құндылықтарымен бірге жоққа шығару. Ислам фашизмі жоғарыда аталған ғалымдар тарапынан күрделі талдау нысаны болғанымен, «Исламофашизм» термині 2001 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ-қа жасалған шабуылдан кейін талдамалық термин ретінде емес, көбінесе пропаганда ретінде тарады, сонымен қатар академиялық және псевдоакадемиялық саяси дискурста да орнықты. Көптеген сыншылар оны «мағынасыз» (Даниел Бенджамин); «неокондық қиялдың өнімі» (Пол Кругман); және ислам мен фашизм туралы білімсіздікті көрсетеді (Анджело Кодевилла) деп есептейді. Тони Джадт, президент Джордж Буштың сыртқы саясатына, әсіресе «Террорға қарсы соғысқа» және Иракқа басып кіруге либералдық келісімді талдағанда, бұл саясат «исламофашизм» деген ұғымға негізделгенін айтты, ал Джадт бұл ұғымды катастрофалық деп санайды. Осы өзгерісті диагностикалау кезінде ол американдық саясаттағы бұрынғы либералдық консенсустың төмендеуін және «Демократиялық партияның ыдырауын» байқады. Пол Берман және Питер Бейнарт сияқты бұрынғы солшыл либералдар, Вахабизм және Суфизм сияқты Таяу Шығыс және мәдениеттер туралы білімі жоқ, олар туралы салихалы пікір білдіреді, олардың пікірін Нил Фергюсон да қолдайды, олар исламфашизм түріндегі фашизмге қарсы бұрынғы либералдық күрестің жаңа нұсқасы ретінде терроризмге қарсы соғысқа бейімделді. Олардың көзқарасында әлемді идеологиялық қарсылықтарға бөлудің ыңғайлылығы бар, «экзотикалық күрделілік пен шатастықты жоятын таныс қатарластыру: Демократия қарсы Тоталитаризм, Бостандық қарсы Фашизм, Олар қарсы Біз» қайта жаңғырды. Джадт, исламдық джихадқа қарсы жаһандық соғыс туралы американдық идеяға либералдардың бірқатар бас ішкендерін атады: Адам Михник, Ориана Фаллачи; Вацлав Гавел; Андре Глюксман, Майкл Игнатьев, Леон Визельтье, Дэвид Ремник, Томас Фридман және Майкл Уолцер. Кристофер Хитченс та Джадт терминді қолдануды ақтау үшін тарихи емес қарапайымдаулар жасады деп сынға алды. 2012 жылы Die Welt des Islams журналының арнайы саны батыстың жақындағы баяндамаларында және ғылыми зерттеулерде исламфобия мәселесін зерттеуге арналды, онда Катажун Амирпур, Моше Цукерман, Рене Вильдангель, Йоахим Шолтисец және басқалардың мақалаларында осы даудың әртүрлі жақтары талқыланды. Олардың ұстанымдары терминді және оның негізгі тұжырымдамасын әдетте сынға алды.