Кіріспе

Парламентарийлердің Әлемдік Әрекеті (ПГА) – коммерциялық емес, партиялық емес, халықаралық заң шығарушылар желісі. Ол әлемнің барлық аймақтарындағы парламентарийлерді адам құқықтары мен заң үстемдігі, демократия, адам қауіпсіздігі, кемсітушілікке жол бермеу, гендерлік теңдік және климаттық әділеттілік үшін жақтауға ақпараттандырып, жұмылдырады. ПГА мүшелігі сайланған парламенттердің жеке заң шығарушыларына ашық. Қазіргі уақытта оның 139 парламентте шамамен 1200 мүшесі бар. ПГА 1978 жылы Вашингтон қаласында әлемнің түкпір-түкпірінен келген парламентарийлер тобымен құрылды. Олардың мақсаты – әлемдік проблемаларға қатысты ұжымдық, үйлестірілген және біртұтас шаралар қабылдау болды, мұндай шараларды жеке үкімет немесе парламент табысты түрде жүзеге асыра алмайтын еді. Салқын соғыс кезеңінде құрылған ұйымның алғашқы басымдығы – ядролық қаруды жоюды қолдау үшін бүкіл әлемдегі парламентарийлерді жұмылдыру болды. ПГА-ның көрегендігі – «әділ, қауіпсіз және демократиялық әлем үшін ережелерге негізделген халықаралық тәртіпті құруға үлес қосу». ПГА-ның бас кеңсесі Нью-Йорк қаласында орналасқан, ал ПГА қорының кеңсесі Гаагада (Нидерланды), Халықаралық сотқа, Гаага халықаралық құқық академиясына және Халықаралық қылмыстық сотқа жақын жерде орналасқан. ПГА 1989 жылдан бері тұрақты халықаралық қылмыстық сотты құруды және Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутын ратификациялауды, сондай-ақ оны ұлттық заңнамаға толық енгізуді қолдап келеді. ПГА 123 мемлекеттің 78-інің Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутын ратификациялауына және 37 елде Рим статутын іске асыратын ішкі заңнаманы қабылдауына үлес қосты. ПГА Халықаралық құқық және адам құқықтары бағдарламасының ең маңызды іс-шарасы – Халықаралық қылмыстық сот және құқық үстемдігі жөніндегі парламентарийлердің консультативтік ассамблеясы (CAP ICC). 2002 жылдан 2004 жылға дейін Консультативтік ассамблея жыл сайын 2002 жылы Оттавада, 2003 жылы Нью-Йоркте және 2004 жылы Жаңа Зеландияда өтті. Қазіргі екі жылда бір рет өткізілетін формат бойынша төртінші сессия Жапонияда (2006 ж.), бесіншісі Санто-Домингода (2008 ж.), алтыншысы Уганданың Кампала қаласында (2010 ж.), жетіншісі Италияның Рим қаласында (2012 ж.) өтті, ал сегізінші сессия 2014 жылдың желтоқсан айында Марокконың Рабат қаласында өтеді деп жоспарланған. ПГА-ның Бейбітшілік және демократия бағдарламасы халықаралық қару-жарақ саудасын реттеуді жақсартуға әлемдік парламенттік қолдауды жинақтауға бағытталған, әсіресе оның жеткіліксіздігі елдерді тұрақсыздандырып, қақтығыстарды тудырып немесе оларды күшейтіп, сондай-ақ елдердің қақтығыстардан шығуына кешіктіретін жағдайларда. Атап айтқанда, ПГА мүшелері бүкіл әлемде шағын және жеңіл қару-жарақ экспортын реттеуді күшейту арқылы ішкі заңнаманы күшейтуді, тиісті өңірлік конвенцияларды кеңінен сақтауды және БҰҰ-ның SALW жөніндегі іс-қимыл бағдарламасын қолдауды жақтады. 2014 жылдың 5 қарашасына қарай ПГА мүшелері Қару-жарақ саудасы туралы шартқа қол қойған 122 БҰҰ мүше мемлекетінің 40-ында және осы күнге дейін АТТ-ны ратификациялаған 54 БҰҰ мүше мемлекетінің 24-інде Қару-жарақ саудасы туралы шартқа қол қою процесін алға жылжытуға маңызды үлес қосты. ПГА-ның Гендерлік теңдік және инклюзивтік бағдарламасы адамның қадір-қасиетін және теңдік пен кемсітушілікке жол бермеу қағидаттарын ілгерілету арқылы әйелдер мен еркектердің тең құндылықтары бар қоғамдарды құруға бағытталған. Бағдарламаның басты мақсаты – әйелдер мен қыздардың құқықтарын қорғау және ілгерілету, әсіресе ерте, балалық және/немесе мәжбүрлі некелер мен әйелдердің жыныс мүшелерін кесу сияқты зиянды дәстүрлі тәжірибелерге қарсы күресу; сондай-ақ, жыныстық бағдар және гендерлік сәйкестікке негізделген кемсітушілікке қарсы күресу. 2014 жылы GEP жыныстық бағдар және гендерлік сәйкестікке негізделген кемсітушілікке қарсы парламенттік науқанды бастады. ПГА мүшелерінің қатарында жоғары деңгейдегі саясаткерлер, соның ішінде бұрынғы және қазіргі премьер-министрлер, министрлер кабинеті, қаржы, сыртқы істер, адам құқықтары, халық, денсаулық сақтау және қорғаныс комитеттерінің төрағалары бар. ПГА-ның көптеген мүшелері парламентті Албания, Ботсвана, Исландия, Филиппин, Тринидад және Тобаго президенттері, Жаңа Зеландия мен Пәкістанның премьер-министрлері және Доминикан Республикасының вице-президенті сияқты жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Жақында сайланған Комиссияның вице-президенті және Еуропалық Одақтың сыртқы және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Жоғарғы өкілі, Италияның Федерика Могерини де осы лауазымға тағайындалғанға дейін белсенді ПГА мүшесі болды.

Мүшелікке жарамдылық критерийлері

ПГА-ның Атқару комитеті ең алдымен парламент мүшелік критерийлеріне сәйкес келе ме екенін шешеді, содан кейін осы парламенттерден келген жеке тұлғалар мен топтардың мүшелікке түсу өтініштерін мақұлдайды немесе қабылдамайды.

Парламент үшін критерийлер

"Парламент" – парламент, ассамблея, конгресс немесе мемлекет немесе мемлекеттер тобының орталық кеңесу немесе заң шығару органы ретінде белгіленетін басқа да термин. Егер бір топ немесе жеке тұлға PGA мүшелігіне үміткер болса, парламент төмендегі талаптардың барлығына сай болуы тиіс:

Парламент халықаралық деңгейде мойындалған мемлекетке немесе мемлекеттер тобына жататын болуы керек. PGA-ның Атқару комитеті мемлекеттерді мүше мемлекеттер ретінде тану бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының саясатын қабылдайды. Мүшелер болып табылатындар еркін сайланған парламенттен болуы керек. Сайлау кемінде екі саяси партияға және/немесе тәуелсіз кандидаттарға ашық болуы тиіс. Парламент еркін пікір алмасуға қабілетті екенін көрсетуі керек.

Мүшелік критерийлері

Парламент мүшесі немесе Парламент депутаты (ұлттық немесе облыстық деңгейде) жоғарыда көрсетілген талаптарға сай келген жағдайда, өкілеттік мерзімі ішінде PGA мүшелігіне қабылдануға құқылы.

Донорлар

Парламентарийлердің Әлемдік Әрекеті (PGA) ұйымы SIDA, Стюарт Р. Мотт қоры, OAK қоры, Еуропалық комиссия және БҰҰ Қару-жарақтарды реттеу жөніндегі ынтымақтастықты қолдауға арналған сенім қоры (UNSCAR) тарапынан негізгі қаржыландыру алады. Қаржыландыруды Канада, Дания, Нидерланды, Норвегия, Швейцария және Лихтенштейн үкіметтері, сондай-ақ көптеген басқа да қорлар мен жекеменшік мекемелер де ұсынады.