Кіріспе

Француз Полинезиясына тән полинезия тілі.

Тарих және мәдениет

Туамоту аралдарының ерте тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Шамамен 700 жылы Қоғам аралдарынан келген адамдардың қоныстанғаны саналады. Еуропалықтар бұл аралдарға алғаш рет 1521 жылы Фердинанд Магеллан Тынық мұхитымен саяхаттап келіп жеткен. Содан кейін ғасырлар бойы аралдарды зерттеушілер барып көрді, олардың ішінде 1947 жылы Тынық мұхиты арқылы «Кон-Тики» экспедициясын жүргізген танымал норвегиялық этнограф Тор Хейердал да болды. Еуропалықтардың алғашқы келуінің әсері маргиналды болды, себебі ол саяси өзгерістерге алып келмеді. Бірақ, тілге таити тілі әсер етті, ал таити тіліне еуропалықтардың кеңеюі әсер еткен еді. 19 ғасырда еуропалық миссионерлердің келуі паумоту тіліне жаңа сөздердің енгізілуіне, жаңа діни терминологияның жасалуына және Киелі кітаптың паумоту тіліне аударылуына себеп болды. Туамоту аралдарының алғашқы діні Кихо Туму немесе Кихо деп аталатын жоғары күшке табынудан тұрды. Кихоның қасиеттерін және ол әлемді қалай жаратқанын сипаттайтын діни әндер сақталған және аударылған.

Географиялық таралуы

Паумоту тілі Туамоту архипелагының 60-тан астам шағын аралдарында қолданылады. Көптеген бұрынғы тұрғындары Таитиге көшіп кеткендіктен, тілдің таралу аймағы қысқарып барады. Паумоту халқы көшпелі өмір салтын ұстанады, бір атолдан екіншісіне қоныс аударып, осылайша диалекттердің алуан түрлілігін қалыптастырады. Жергілікті тұрғындар осы көшпелілік қасиетін orihaerenoa деп атайды, бұл ori (мағынасы – «жайлауда жүру»), haere (мағынасы – «бару») және noa (мағынасы – «шектеусіздік») деген түбір сөздерден құралған. Шындығында, 1960 жылдарға дейін Туамоту аралдарының көптеген тұрғындары білім алу немесе жұмыс табу үшін Таитиге көшіп келді; 1950 жылдардан бері Француз Полинезиясындағы білім беру жүйесінде тек француз тілі ғана қолданылады. Мектептерде тахити және паумоту тілдері оқытылмайды. Паумоту тілін бақылайтын және реттейтін арнайы орган бар, ол Каруру Ванага деп аталады. Ол 2008 жылы Académie tahitienne үлгісінде құрылды.

Грамматика

Паумоту тілінде жүйелі грамматика жарияланбаған. Қазіргі таитилік паумоту жазу жүйесі Таити тіліндегі Библия мен Мормон кітабының таити тіліне аудармасына негізделген.

Сөздік

Әрине, Паумоту тілінің сөздігінде басқа полинезиялық тілдермен көптеген ұқсастықтарды көруге болады. Мысалы, "әйел" сөзі вахине деп аталады, бұл Гавайи және Маори тілдеріндегі вахине сөзіне өте жақын. Тағы бір мысал – "зат", Паумоту тілінде ол mea, ал самоан және маори тілдерінде де осылай. Паумоту тілінде сөйлейтіндер жылдам, салмақты, және қалыпты сөйлеу үлгілерін пайдаланады. Олар фразалық екпінді қолданады, ол фонемалық немесе морфемалық болуы мүмкін, ал негізгі екпін фонемалық емес.