Кіріспе
Өкілге үшінші тараппен құқықтық қатынастар жасауға уәкілеттік беретін адам. Коммерциялық құқықта, негізгі тұлға – заңды немесе жеке тұлға болып табылады, ол үшінші тараппен бір немесе бірнеше құқықтық қатынастар жасау үшін өкілге өкілеттік береді. Осы құқық саласы агенттік деп аталады және «qui facit per alium, facit per se» (латын тілінен: «басқа біреу арқылы әрекет ететін адам өзі әрекет етеді») деген жалпы құқықтық қағидаға негізделген. Бұл, қылмыстық құқықтағы немесе азаматтық деликтердегі орынбасарлық жауапкершілікке (бір адам басқа адамның іс-әрекеттері немесе іс-әрекетсіздігі үшін жауапты болады) ұқсас ұғым.
In commercial law, a principal is a person, legal or natural, who authorizes an agent to act to create one or more legal relationships with a third party. This branch of law is called agency and relies on the common law proposition qui facit per alium, facit per se (from Latin: "he who acts through another, acts personally"). It is a parallel concept to vicarious liability (in which one person is held liable for the acts or omissions of another) in criminal law or torts.
Агенттен негізгі тұлғаға
Егер агент нақты өкілеттіксіз әрекет еткен болса, бірақ агенттің сыртқы көрінісінде өкілеттігі болғандықтан, басшы осыған қарамастан міндетті болып саналады, онда агент басшыға туындаған кез келген шығын мен залал үшін өтеуге жауапты.
Басшыдан агентке
Егер агент нақты берілген өкілеттік шегінде әрекет етсе, басқа тұлға агентті қарым-қатынас барысында жасалған төлемдер үшін өтеуге міндетті, тікелей рұқсат етілген немесе басқа тұлғаның бизнесін дамыту үшін қажет болған шығындарға қарамастан.
Басшының үшінші тұлғасы
Үшінші тарап, агентпен жасалған келісім шарттары бойынша тапсырыс берушіге жауапты болады, егер тапсырыс беруші ашылмаған болса және агент немесе тапсырыс беруші үшінші тарап тапсырыс берушінің қатысуын білген жағдайда келісімге кірмейтінін анық білгенінің дәлелі болмаса.
Міндеттер
Принципал мен агенттің арақатынасы сенімділікке негізделген, бұл агенттің принципалға адал болуын қажет етеді. Бұл мынадай міндеттерді қамтиды: принципалға тиіс міндеттерге қайшы келетін жаңа міндеттемелерді қабылдамау. Агенттер бірнеше принципалдың мүдделерін, тіпті қақтығысқа немесе қақтығыс тудыруы мүмкін принципалдың мүдделерін, тек толық және уақтылы ақпарат беру арқылы немесе егер әртүрлі өкілдіктер агенттің кез келген бір принципалға адалдығына нұқсан келтірмейтіндей шектеулі өкілеттік негізінде болса ғана өкілдік ете алады. Осы мақсатта, әрбір принципал мен агенттің қол қойған келісімшартында адалдық міндетін бұзбайтын белгілі бір қызмет түрлері немесе санаттары нақты көрсетілуі мүмкін, және егер осы ерекшеліктер ақылға қонымсыз болмаса, олар принципалдарды міндеттейді. Агенттік қатынастардан жеке пайда табуға немесе заңсыз байынуға жол бермеу. Принципалдар әдетте агенттермен жасалған келісімшарттарында, егер агенттің күдікті әрекеттеріне қатысты негізді күдік туындаса, агенттің есептерін тексеру құқығын қарастырады. Өз кезегінде, принципал агенттің келісуге уәкілеттік алған мәмілелерге қатысты барлық маңызды ақпаратты толық ашуға және агентке келісілген комиссияны немесе сыйақыны төлеуге, ал егер бұрын келісім болмаса, орынды сыйақы төлеуге міндетті.
not to accept any new obligations that are inconsistent with the duties owed to the principal. Agents can represent the interests of more than one principal, conflicting or potentially conflicting, only on the basis of full and timely disclosure or where the different agencies are based on a limited form of authority to prevent a situation where the agent's loyalty to the any one of the multiple principals is compromised. For this purpose, express clauses in the agreement signed by each principal with the agent may identify specific types or categories of activities that do not breach the duty of loyalty and so long as these exceptions are not unreasonable, they bind the principals. not to make a private profit or unjustly enrich himself from the agency relationship. Principals usually include a power in their contract with the agents allowing them to inspect the agents' accounts if reasonable suspicion of improper behavior emerges. In return, the principal must make a full disclosure of all information relevant to the transactions that the agent is authorized to negotiate and pay the agent either the commission or fee as agreed, or a reasonable fee if none were previously agreed on.
Құрылысшы сенім
Егер агентке тиесілі болған мүлікті негізсіз ұстап отырса, басшы соттан оны құрылған сенім ретінде тануды сұрауға құқылы – яғни агент мүлікті басшының атынан ұстап отыр деп есептелуі мүмкін. Бұл "үшінші тараппен келіссөздер жүргізу үшін агентті пайдаланатын адам, көбінесе агент өзінің атынан әрекет ететіндей болып көрсетеді". Көлемді жылжымайтын мүлік мәмілесінде, бұл мүлікті сатушы немесе сатып алушы сияқты, анонимділігін сақтағысы келетін "мәміленің негізгі тарапы" болуы мүмкін. Кейбір салық органдары жасырын басшының әрекеттеріне байланысты салық жауапкершілігін анықтайтын ережелерді жасады. Ашық емес агенттік делдалдық жауапкершілікке де әсер етуі мүмкін.
Аяқтау
Негізгі тапсырма беруші агенттің өкілеттігін ешқандай хабарламасыз кез келген уақытта тоқтатуға құқылы. Егер агент пен тапсырма беруші арасындағы сенім жойылса, хабарлама мерзімінде агент жасауы мүмкін кез келген мәмілелерде тапсырма берушінің тәуекелге ұшырауына жол берудің қажеті жоқ.
Экономикалық талдау
Принциптер мен агенттер арасындағы қарым-қатынастарды талдау экономикадағы маңызды тақырыптың бірі болып табылады. Талдаудың негізгі мәселесі – жақсы хабардар деп есептелетін агент пен хабардар болмауы мүмкін болатын басшы арасындағы ақпараттың теңсіздігі.