Кіріспе

Барлық заңдар жарияланады, сондықтан білімсіздік кешірім емес. Құқықта, айыптау немесе атрибуция принципі ignorantia juris non excusat – заңды білмеу кешірім емес деген ұғымға негізделген. Барлық заңдар дамыған барлық мемлекеттерде жарияланып, оқуға қолжетімді. Бұл айыптау "әділ хабарлама" деп те аталуы мүмкін. Заңның мазмұны, қаншалықты уақытша болса да, құзырет аймағында жүрген барлық адамдарға жүктеледі. Бұл шарттылық, заңды білмеу арқылы қандай да бір әрекет немесе әрекетсіздік үшін жауапкершіліктен қашудың теріс әсерін жоюға бағытталған. Бұл принцип қылмыстық және коммерциялық құқық сияқты нақты құқық салаларында да қолданылады, заң басқа біреуге зиян келтірген жағдайды білмесе де, адамды жауапкершілікке тарту қажеттігін көрсетеді.

Бірлескен директорлар

Бірлескен әрекет қағидаты есептеудің классикалық мысалы болып табылады. Егер екі немесе одан көп адам бірлескен іске кіріссе, олар өз жоспарларын іске асыру барысында болғанның бәріне теңдей жауапты болады. Осы мақсатта, бірлескен қылмысқа қатысушылардың барлығы болған оқиғалардың бәрін білгендей қарастырылады, олар қатысқан болса да, қатыспаған болса да. Біреудің құрлыған кінәлі ниеті (mens rea) кінәлау үшін басқаларына жүктеледі. Мысалы, бір топ адам банк тонауға сүйіссе, біреуі жылдам қашу үшін көлікте күтіп отырсын. Егер қалғандары банктегі күзетшіні өлтірсе, жүргізуші де сол кісі өлтіруге бірлесіп жауапты болады.

Агенттік

Агенттік қатынастардың көпшілігінде агенттерге күнделікті мәмілелерді жүргізу кезінде белгілі бір деңгейде дискреция берілуі тиіс. Сондықтан, әрбір мәміле немесе оның әрбір егжей-тегжейі үшін арнайы рұқсат алудың қажеті жоқ. Бірақ, агент нақты немесе көрінетін өкілеттікпен әрекет еткенде, агенттің барлық білімі басқарушыға (принципалға) жүктеледі. Егер басқарушылар өздерінің агенттерінің білмеуіне, қателіктеріне немесе хабарлама алмасуға жарамсыздығына жасыруға рұқсат алса, олар жеке әрекет етуден гөрі жақсы нәтижелерге қол жеткізе алады. Мысалы, егер нақты мәміле жақсы аяқталса, басқарушы мәмілені қабылдай алады, ал егер жаман аяқталса, басқарушы одан бас тарта алады. Егер жүктелу болмаса, агенттер арқылы бизнес жүргізуге жеке қарағанда дұрыс емес стимул туар еді. Осылайша, басқарушы агентке маңызды ақпаратты жасыруды тапсыру арқылы немесе құпиялылығымен белгілі агентті тағайындау арқылы білудің жетіспеушілігінен пайда көре алмайды. Бұл жүктелу принципі агенттің басқарушыға қатысты міндеттерінің жалпылығына, әсіресе агенттің басқарушыға маңызды фактілерді жеткізу міндетіне қатысты. Заңның мақсаты адал ниетпен әрекет ететін үшінші тараптарды қорғау болғандықтан, оларға агенттер осы міндетті көп жағдайда орындады деп сенуге мүмкіндік беру орынды. Өйткені басқарушы агенттерді таңдайды және тікелей нұсқаулар мен олардың мінез-құлқына әсер етуге бағытталған ынталандырулар арқылы олардың әрекеттерін бақылауға құқылы. Бұл агенттерге ақпаратты қалай өңдеу керектігін және коммерциялық құнды ақпаратты жеткізгендері үшін агенттерге қандай сыйақы берілетінін анықтауды қамтиды. Нәтижесінде, агенттің әрекеттерінің немесе әрекетсіздігінің құқықтық салдары, тіпті басқарушы агентті тағайындау немесе бақылау кезінде кінәлі болмаған жағдайда да, басқарушыға жүктеледі.

Корпорациялардың жауапкершілігі

Ағылшын заңына сәйкес, корпорация өз қызметкерлері мен агенттері арқылы ғана әрекет ете алады, сондықтан агенттік немесе делдалдық жауапкершілік туралы заңның корпорацияны директорларының немесе жоғары лауазымды қызметкерлерінің алаяқтықтары үшін қандай жағдайларда жауапкершілікке тартуға қолданылатындығын анықтау қажет. Егер белгілі бір құқық бұзу үшін жауапкершілікке тарту үшін нақты ой-ниет қажет болса, онда директордың немесе жоғары лауазымды қызметкердің сол ой-ниеті болуы керек және ол компанияға жүктелуі тиіс. Meridian Global Funds Management Asia Ltd v Securities Commission [1995] 2 AC 500 ісінде компанияның екі қызметкері, өздерінің өкілеттіктерінің шегінде әрекет ете отырып, бірақ директорларға белгісіз, компания қаражатын белгілі бір акцияларды сатып алу үшін пайдаланды. Сұрақ – компанияның бұл акцияларды сатып алғанын білгені немесе білуі керек болғаны туралы. Кеңес осылай деп шешті. Олардың нақты немесе көрінетін өкілеттіктерімен, өкілеттіктері шегінде әрекет ететін агенттер ретінде (Lloyd v Grace, Smith & Co. [1912] AC 716) немесе өздерінің қызметтік міндеттерін орындау барысында әрекет ететін қызметкерлер ретінде (Armagas Limited v Mundogas S. A. [1986] 1 AC 717), олардың әрекеттері мен әрекетсіздіктері және білуі компанияға жүктелуі мүмкін, және бұл директорлар тек компанияның атынан ғана емес, өздерінің атынан да жауапкершілікті қабылдаған жағдайда, бірлескен құқық бұзушылар ретінде жауапкершілікке алып келуі мүмкін. Егер директор немесе лауазымды адам компания атынан белгілі бір топты өкілдік етуге арнайы өкілеттік алған болса және үшінші тарапқа зиян келтіретін алаяқтық мәлімдеме жасаса, онда компания жауапкершілікке тартылады, тіпті бұл мәлімдеме оның өкілеттігін дұрыс пайдаланбаған жағдайда да. Өкілеттіктің көлемі – фактілік мәселе және қызметкерге алаяқтық жасауға мүмкіндік берген жұмыс орнынан әлдеқайда маңызды. Panorama Developments (Guildford) Ltd v Fidelis Furnishing Fabrics Ltd [1971] 2 QB 711 ісінде компания хатшысы басқарушы директордың білмеуіне алаяқтықпен машиналарды өз пайдалануы үшін жалға алған. Компания хатшысы әдетте компания атынан келісімшарттар жасасады және машиналарды жалға алуға көрінетін өкілеттік беретін әкімшілік міндеттемелерге ие. Осылайша, компания жауапкершілікке тартылды.