Кіріспе

Израильдік өнер және мәдениет философы Цион Авитал (21 ақпан 1940 жылы туған) – Израильдік өнер мен мәдениетті зерттейтін философ.

Өмірбаян

Тсион Авитал Авраам мен Пресиада Дорит Авитбол Авиталдың ұлы ретінде дүниеге келді және Мароккодағы Сефру қаласында өсті. Авитал 1951 жылы 11 жасында отбасымен бірге Израильге көшіп келді. Иерусалимдегі Еврей университетінде философия және психологияны оқыды, содан кейін эстетикаға бағытталған философия бойынша магистр дәрежесін алды, сонымен қатар өнер тарихы факультетінде қосымша курстар тыңдады. Оның магистрлік диссертациясы "Артономияның негіздері" ("An Outline of Artonomy") Yehuda Elkana және Eddy Zemach басшылығымен жазылды. Докторлық диссертациясын қорғауға дайындалып жүрген кезінде, 1971-1972 жылдары Канаданың Торонто университетінде білім алды. Дэниел Берлин басқарған эксперименталды эстетика зертханасында ол өнердегі құрылымдық парадигма бойынша өз гипотезаларын тексеруге мүмкіндік алды. Оның докторлық диссертациясы "Артономия: өнердің жаңа түрі және оның болашақтағы өнер біліміне тигізетін әсері" (1974) тақырыбында жазылды және оны Берлин, Торонто университетінің Анатоль Рапопорт және Еврей университетінің Моше Каспи басшылық етті.

Академиялық мансап

1973 жылы Авитал еврей университетінде лекциятор болып тағайындалды. 1976 жылы ол оқытуды тоқтатып, Холон индустриалды аймағындағы резеңке және пластмасса зауытын бес жыл бойы басқарды. 1982 жылы ол HIT, Холон технология институтының Дизайн факультетінде оқытуға қайта оралды. 1997 жылы аға лекциятор, 1999 жылы тұрақты қызметке бекітіліп, 2003 жылы толық профессор болып тағайындалды. 2011 жылы Холон технология институтында қызметтен зейнетке шықты, қазір зейнеткер профессор. Цон Авитал ажырасып, үш баласы бар.

Жарияланған еңбектер

Авиталдың алғашқы кітабы «Өнер мен өнер емес: Ақылдан тыс өнер» (Art versus Non art: Art out of Mind, Cambridge University Press, 2003) болды. Осы кітаптың орталық мәселесі – өнердің табиғатын, басқа да маңызды мәдени салалар сияқты, адам ақылының құрылымдық ерекшеліктерімен байланыстырып, өнер мен өнер емес арасындағы шекараны қайта орнату болып табылады. Кітаптың бірінші бөлігінде Авитал «Қазіргі заманғы өнер шынымен өнер ме?» деген сұраққа жауап іздейді. Оның пікірінше, ХХ ғасыр мен қазіргі заманда жасалған барлық бейнелі емес өнер – өнер емес. Авитал осы кітабында өнер тарихындағы тұңғыш парадигмалық дағдарысқа тап болғанын айтады. Модернизм өнерді түс пен форманың кездейсоқ жиынтығына дейін кемсіткендіктен, оны дизайнға айналдырды деп санайды. Авитал абстракт деп аталатын өнердің неге шын мәнінде абстракт емес екенін де түсіндіреді, себебі модернизмнің негізін қалаушылары абстракция ұғымын дұрыс түсінбеген. Авитал эстетиктерді және өнер қауымдастығын, олардың «бұл әрекетті ақтағанын» сынға алады: өнерді өнер емес нәрседен ажыратуға мүмкіндік беретіндей етіп анықтаудың орнына, олар өнер ұғымын шексіз кеңейтіп, өнер ретінде көрсетуге болмайтын ештеңе болмайтын жағдайға жеткізді. Бұл жағдай – өнердің жоқтығымен тең, себебі егер барлығы қызыл болса және ештеңе қызыл болмаса, онда қызылтың жоқтығын айтуға болады. Кітаптың екінші бөлімінде «ақыл-ой іздері» теориясы ұсынылып, оның өнер мен өнер емес арасын анықтау үшін қалай қолданылатыны көрсетіледі. Ол әрбір ақыл-ой іздерінің – байланыстылық, байланыссыздық, симметрия, симметриясыздық, иерархиялық ретсіздік және т.б. – әрбір бейнелі суретте қалай көрінетінін, бірақ «абстракт» суретте емес екенін кеңінен талқылайды. Иерархиялық ұйым және оның бүгінгі және болашақ өнерге тигізетін әсеріне ерекше назар аударылады. Кітаптың соңында Авитал бейнелі өнердегі тарихи сипаттамаларды қамтитын елуге жуық сипаттамалардың тізімін ұсынады, олардың тек екеуі – түс және форма – қазіргі заманғы өнерде де кездеседі. Алайда, бұл екі сипаттама бір нәрсенің өнер туындысы болуы үшін қажетті, бірақ жеткілікті емес шарттар болып табылады. Бұл екі сипаттама қарапайым графикалық дизайн үшін ғана жеткілікті, бірақ өнер үшін емес. Авиталдың екінші кітабы – «Өнер мен дизайн арасындағы шатасу: Ми құралдары мен дене құралдары» (The Confusion between Art and Design: Brain Tools versus Body Tools, Washington; Vernon Press, 2017). ХХ ғасырдың басынан бері суретшілер бейнелі суретті графикалық дизайнға дейін кемсітіп, оны «абстракт өнер» деп атады. Олар бейнелі мүсінді де ешқандай қолданысқа ие емес нысанға немесе өнеркәсіптік дизайнға дейін кемсітіп, оны «абстракт мүсін» деп атады. Екі жағдайда да суретшілер бейнелі символдарды олардың қабылдау компоненттеріне – түс пен формаға немесе заттарға дейін кемсітіп, өнерді визуалды тіл ретінде тоқтатып, бір немесе басқа түрдегі дизайнға айналдырды. Шындығында, суретшілер, дизайнерлер, өнер және дизайн мұражайларының кураторлары, өнер және дизайн академияларының оқытушылары және, әрине, екі саланың студенттері екі саланың арасындағы айырмашылықты ажырата алмайды. Өнер мен дизайн арасындағы толық шатасу салдарынан екі саланың арасында толық шатасу туындайды, бұл екі салаға да зиян келтіреді. Кітапта өнер мен дизайнды шамамен жүз қасиеттің жарығында салыстыру ұсынылып, осы қасиеттердің екі салада да қарама-қарсы сипатта жеткізілетіні көрсетіледі. Осы салыстырулардың негізінде өнер мен дизайн екі түрлі және қарама-қарсы сипаттағы тәуелсіз салалар екендігі айқынды болады. Кітапта өнер мен дизайнның екі түрлі шындық деңгейіне жататындығы көрсетілген. Мысалы, үстелді бейнелейтін сурет – үстелдерге арналған кескіндік жалпылау немесе кескіндік сынып атауы, ал нақты үстел – белгілі бір нысан. Ал енді «үстел» сөзі немесе үстелді бейнелейтін сурет үстелге мән мен өмір береді. Сондықтан барлық символдар екінші реттік шындыққа немесе ми құралына жатады, ал заттар бірінші реттік шындыққа немесе дене құралына жатады. Барлық символдар тек ноэтикалық шындықта ғана бар, ал барлық заттар кеңістік-уақыт шындығында бар. Суретшінің де, дизайнердің де бастауы белгілі бір бейне. Бірақ суретші бейнеден визуалды символдарға көтерілсе, дизайнер бейнеден немесе символдан заттар әлеміне түседі. Сондықтан суретшінің ойлауы негізінен индуктивті, ал дизайнердің ойлауы негізінен дедуктивті. Соңғы мысал: табиғаттың барлық деңгейінде – физикалық, ботаникалық және биологиялық – дизайн бар. Бірақ табиғатта ешқандай символ жоқ. Табиғатта философия, әдебиет немесе ғылым да жоқ. Бұл кітапта ұсынылған өнер мен дизайн арасындағы жүзге жуық айырмашылықтың тек бірнешеуі ғана. Сонымен қатар, өнер мен дизайн арасындағы айырмашылықты орнату қажеттілігі – бейнелі емес өнердің өнер емес, дизайн екенін түсіну мүмкіндігінің қажетті шарты және болашақта өнерді ғасырлық тоқыраудан құтқару үшін жаңа парадигманы орнату қажеттігі. Авиталдың өмірлік жұмысының барлық кезеңдері арасында тығыз байланыс бар: а) қазіргі заманғы өнер өнер емес, себебі ол өнердің иерархиялық құрылымын жойды және осылайша оның анықтамалық функциясын жоғалтты; б) өнердің құрылымдық өнері ретінде артономия өнердегі иерархиялық құрылымды бейнелі өнерге оралусыз қалпына келтіре алады; в) «ақыл-ой іздері» теориясының ашылуы, ол мәдениеттің барлық салаларының, соның ішінде нағыз өнердің құрылымдық инфрақұрылымын ашады, осылайша өнер мен өнер емес арасын ажыратуға мүмкіндік береді.

Мақалалар

Авитал, Т. (1974). Артономия: өнердің жаңа түрі және оның болашақтағы өнер білім берудегі әсері. Жарияланбаған докторлық диссертация. Авитал, Т. (1996). Симметрия: өнердің байланыстық принципі. Симметрия: Мәдениет және ғылым. (Симметрияны салааралық зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның тоқсандық журналы). 7-том, 1-сан, 27–50-беттер. Авитал, Т. (1997а). Құрылымға бағытталған мәдениеттегі повестволық ойлау. SPIEL – Siegener Periodicum zur Internationalen Empirischen Literaturwisessenschaft, Universitat – Gesamthochsule Siegen. 16 (1997), H. 1/2, 29–36. Авитал, Т. (1997б). Фигуративтік өнер мен абстрактты өнер: байланыстың деңгейлері. Л. Дорфман, К. Мартиндейл, Д. Леонтьев, Г. Купчик, В. Петров және П. Мачотка редактерлік алдындағы «Эмоция, шығармашылық және өнер» жинағында. Пермь: Пермь мәдени институты, 134–152-беттер. Авитал, Т. (1998б). Іздерлі сауаттылық: өнердің бастауы және ғылымға қадам. Симметрия: өнер және ғылым. (Симметрияны салааралық зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның тоқсандық журналы). 9-том, 1-сан, 3–46-беттер. Бұл мақала жоғарыдағы жазбада кеңінен талқыланған. Авитал, Т. (1998ж). Ақыл-ой іздері: ақыл-ойдың құрылымдық көлеңкесі? Симметрия: өнер және ғылым. (Симметрияны салааралық зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның тоқсандық журналы). 9-том, 1-сан, 47–76-беттер. Авитал, Т. және Г. К. Купчик (1998). Бейнеленбеген суреттердегі иерархиялық құрылымдарды қабылдау. Өнерді эмпирикалық зерттеулер. 16(1)-том, 59–70-беттер. Авитал, Т. (2003). Өнер және өнер емес. Ақылдан шыққан өнер. Кембридж, Кембридж университетінің баспасы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.