Кіріспе

Батыс Сахара аймағы. Тирис әл-Гарбия (تيرس الغربية) – 1975 және 1979 жылдар аралығында Мавританияның басқаруында болған Батыс Сахара аймағының атауы.

Тарих

Мавритания 1975 жылы Мадрид келісімінен кейін бұрынғы испан колониясы Испан Сахарасының оңтүстік үштен бірін аннексиялады, ал Марокко солтүстік екі үштен бірін (Сагиа-эль-Хамра және Рио-де-Ороның солтүстік жартысын) өз Оңтүстік провинциялары ретінде иеленді. Екі ел де осы аймаққа тарихи құқықтары бар екенін мәлімдеді, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы жергілікті халықтың (сахрауилердің) өзін-өзі анықтау құқығы бар екенін және аумақтың тағдырын анықтау үшін референдум өткізілуі керек екенін талап етті – яғни, аумақ көрші мемлекеттердің біріне қосылуы немесе тәуелсіз мемлекет құруы мүмкін. Соңғысы Сахрауи ұйымы – Полисарио майданының басты мақсаты болды, ол осы уақытқа дейін Испаниямен күрескен күштерін екі елге қарсы бағыттап, партизандық соғыс жүргізді. Мавританияға қарсы шабуылдары өте тиімді болды. Полисарио Зуэраттағы темір кенішіне және Мавритания темір жолына (елдің темір кенінің басым бөлігін экспортқа жағалауға тасыған) жасаған шабуылдары, сондай-ақ соғысқа кеткен шығындар елді экономикалық құлдыраудың алдына жеткізіп, армия мен үкімет аппаратында жағдайды шиеленістірді. 1978 жылы Моктар Ульд Дадданың бір партиялық үкіметі соғыстағы сәтсіздіктер салдарынан әлсіреп, наразы әскери шенеуніктердің төңкерісінен құлады. Содан кейін Мавритания қақтығыстан бас тартып, Батыс Сахараның кез келген бөлігіне деген талаптарынан бас тартып, барлық әскерін шығарды. Мавритания басып алған аймақтарға Марокко кірді, ол содан бері бүкіл аумаққа иелік етуді талап етуде, Полисарио мен оның басты қолдаушысы Алжирдің қарсылығына қарамастан. Мавритания президенті Мохамед Хуна Ульд Хайдалла 1984 жылы Полисарио қолдаған Сахара Араб Демократиялық Республикасын (САДР) аймақтың заңды билеушісі деп мойындады. Бірақ сол жылы тағы бір әскери төңкеріс салдарынан құлатылғаннан кейін, бұл позиция Марокконы баю үшін ашық түрде өзгертілмесе де, көбінесе әлсіретілді.

Шекаралары мен ерекшеліктері

Батыс Тирис – бұрынғы испандық Сахараның оңтүстік провинциясы Рио-де-Ороның төменгі жартысы, халқы 12 897 адамды құрады. Ол көбінесе шөл далалық, құрғақ жерлерден тұрады, онда бірнеше мың сахаралық көшпелілер қоныстанды, олардың көпшілігі 1975 жылы Алжирдің Тиндуф провинциясына қашқан. Жағалау бойында шағын елді мекендер шашыраңқы орналасқан, олардың ішіндегі ең ірісі – Дахла (бұрынғы Вилла-Сиснерос), провинцияның астанасы болды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, аймақта темір сияқты маңызды минералдық ресурстар болуы мүмкін, сондай-ақ жағалауда мұнайға қатысты болжамдар бар, бірақ оларды растайтын дәлел жоқ. Соғыс салдарынан кез келген геологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілмеді. Бүгінгі күнге дейін аймақ көбінесе зерттелмеген және игерілмеген күйде қалып отыр. Бір ғана ерекшелік – Атлант мұхитының балыққа толы сулары. Мавритания оларды пайдаланбады, бірақ Марокко және шетелдік кемелер Марокко лицензиясымен балық аулауды жүзеге асырып келеді. "Тирис" атауы Сахараның шөл даласын білдіреді. Мавританияның халықаралық тұрғыдан мойындалған аумағындағы ең солтүстік провинциясы Тирис-Земмур деп аталады, мұнда "Земмур" Батыс Сахараның орталық бөлігіндегі таулы аймаққа сілтеме жасайды. Олд Дадда үкіметінің аймаққа қатысты талаптары Мавританияның мавр халқы мен Батыс Сахара тайпалары арасындағы берік мәдени және тайпалық байланыстарға негізделген. Үкімет олардың барлығы бір халықтың бір бөлігі екенін айтты, сонымен қатар, кейбір мавританиялық әмірліктердің (тайпалық иеліктер) осы тайпаларға отаршылдыққа дейін билік еткендігі туралы пікірді де алға тартты. Халықаралық сот алдында Мавритания 1975 жылы бүкіл испандық Сахара тарихи тұрғыдан "Билад Чингуэтти" құрамына кіргенін мәлімдеді, ол ресми емес тайпалық және діни қауымдастық болған. Бірақ Мавританияның өзі француз отаршылдығының нәтижесінде пайда болғандықтан, аумақты талап етуге мемлекет болмағанын да мойындады. Сот осы мәдени байланыстардың маңыздылығын мойындады, бірақ олар отаршылдыққа дейін аймаққа немесе оның халқына егемендік құқын бермегенін, сондай-ақ бүгінгі күні егемендіктің негізі бола алмайтынын мәлімдеді. Оның орнына, сахаралықтарға Мавританиямен және/немесе Мароккомен бірігуге немесе тәуелсіздік таңдау мүмкіндігі берілген стандартты өзін-өзі анықтау процесі ұсынылды.

Мавританияның қазіргі жағдайы

Кейінгі жылдары Мавритания үкіметі Полисарио мен Марокко арасында қатаң бейтараптық саясатын сақтап, сонымен бірге Сауд Араб Демократиялық Республикасын мойындауын жалғастырып келеді. Мавританияның саяси оппозициясының шағын бөліктері кейде осы аймаққа қызығушылық танытады, бірақ оны қайтарып алуға тікелей шақыру өте сирек. Басқа топтар Полисарионы немесе Марокконы қолдайды. Көптеген партиялардың ресми ұстанымы – қақтығыстың екі тарапына да қанағаттандыратын кез келген нәтижені қолдау, және үкімет 1980-жылдардың соңынан бері осы позицияны ұстанып келеді, тіпті Мароккомен қарым-қатынастарға байланысты өзгерістер болған жағдайда да. Қазіргі таңдағы жағдайда аумақ Марокко мен Полисарио күштері арасында Марокконың қорғаныс қабырғасының бойымен де-факто бөлінген, сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының деколонизация процесінің нәтижесі күтіліп тұрған атысты тоқтату күшінде.