Кіріспе
Ғылыми пән. Когнитивтік эргономия – адамдармен және олардың танымдық қабілеттерімен өзара әрекеттесетін тапсырмаларды, жұмыс орындарын, өнімдерді, ортаны және жүйелерді зерттейтін, бағалайтын және жобалайтын ғылыми пән. Халықаралық эргономиялық қауымдастық оны "адамдар арасындағы және жүйенің басқа элементтерімен өзара әрекеттесуге әсер ететін қабылдау, есте сақтау, ойлау және моторлық реакция сияқты ақыл-ой процестерімен айналысатын" деп анықтайды. Когнитивтік эргономия жұмыстың адам санасында қалай атқарылатындығына жауапты, яғни жұмыс сапасы адамның жағдайды түсіну деңгейіне байланысты. Жағдайлар жұмыс мақсаттарын, құралдарын және шектеулерін қамтуы мүмкін. Осыған қатысты тақырыптарға ақыл-ой жүктемесі, шешім қабылдау, білікті орындау, адам-компьютерлік өзара әрекеттесу, адамның сенімділігі, жұмыс стресі және оқыту кіреді, себебі олар адам-жүйе дизайнымен байланысты болуы мүмкін. Когнитивтік эргономия адамның денсаулығын жақсарту және жүйе тиімділігін арттыру мақсатымен жұмыс және операциялық ортадағы танымды зерттейді. Бұл адам факторы мен эргономияның кең саласының бір бөлігі.
Cognitive ergonomics is a scientific discipline that studies, evaluates, and designs tasks, jobs, products, environments and systems and how they interact with humans and their cognitive abilities. It is defined by the International Ergonomics Association as "concerned with mental processes, such as perception, memory, reasoning, and motor response, as they affect interactions among humans and other elements of a system. Cognitive ergonomics is responsible for how work is done in the mind, meaning, the quality of work is dependent on the persons understanding of situations. Situations could include the goals, means, and constraints of work. The relevant topics include mental workload, decision making, skilled performance, human computer interaction, human reliability, work stress and training as these may relate to human system design." Cognitive ergonomics studies cognition in work and operational settings, in order to optimize human well being and system performance. It is a subset of the larger field of human factors and ergonomics.
Тарих
Когнитивтік эргономия саласы 70-ші жылдары жеке компьютерлердің пайда болуымен және когнитивтік психология мен жасанды интеллект салаларындағы жаңа дамулармен қатар пайда болды. Ол адамның когнитивтік психологиясының нақты когнитивтік шектеулермен үйлесімде жұмыс істеуін зерттеді. Мұндай нәрсе тек уақыт өте келе, тәжірибе мен қателіктер арқылы мүмкін болды. Когнитивтік эргономия физикалық эргономия дәстүрінен өзгеше, себебі "когнитивтік эргономия – психологияны жұмысқа қолдану арқылы адам мен оның қызметі арасындағы тиімділікті арттыру" болып табылады. Қолданбалы ғылым ретінде қарастырылатын когнитивтік эргономикалық дизайнды құру әдістері соңғы 27 жылдағы технологиялық прогрестің қарқынды дамуына байланысты өзгеріске ұшырады. 80-ші жылдары әлемдік деңгейде дизайнға қатысты әдістемелік көзқарас өзгерді. Ван дер Вирдің сөзіне сүйенсек, Энид Мамфорд интерактивті жүйелерді жобалаудың алғашқы пионерлерінің бірі болды және пайдаланушыға басымдық беретін дизайнды жақтады, онда пайдаланушы дизайнның барлық кезеңдерінде ескеріледі және "қатыстырылады". Халықаралық эргономика қауымдастығы когнитивтік эргономияны "адамдардың өзара әрекеттесуіне және жүйенің басқа элементтеріне әсер ететін қабылдау, есте сақтау, ойлау және моторлық реакция сияқты ментальды процестермен айналысады" деп анықтайды. Ол жүйедегі адамның денсаулығын жақсарту мақсатында жұмыстағы танымдық процестерді зерттейді. Пайдаланушыға ыңғайлы технологияны жобалау критерийлерін сипаттайтын бірнеше модельдер бар. Көптеген модельдер дизайнның жүйелі процесіне назар аударады, берілген тапсырмаға қатысты танымдық процестерді бағалау және тиісті интерфейс мүмкіндіктерін дамыту үшін тапсырманы талдауды қолданады. Бұрынғы зерттеулерде тапсырманы талдау көру тапсырмалары кезінде, мысалы, машиналарды басқару кезінде моторлық бақылау мен танымды бағалауға немесе ұшу кезінде ұшқыштардың көз қозғалысын талдау арқылы назар мен шоғырлануды бағалауға бағытталған. Қазіргі таңдағы когнитивтік эргономия технологиялық прогреске бейімделеді, өйткені жаңа технологиялар пайда болған сайын жаңа танымдық талаптар туындайды. Бұл әлеуметтік-техникалық контекстің өзгеруі деп аталады. Мысалы, 80-ші жылдары компьютерлер кең таралған кезде оларды пайдалану үшін жаңа танымдық талаптар пайда болды. Яғни, жаңа технологиялар пайда болған сайын адамдар өзгеріске бейімделуге мәжбүр болады, бұл басқа салаларда кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Адам-компьютер өзара әрекеттесуі когнитивтік эргономияда маңызды рөл атқарады, өйткені біз өмірдің көп бөлігі цифрлық форматқа ауысқан заманда өмір сүріп жатырмыз. Бұл жаңа проблемалар мен шешімдерді тудырды. Зерттеулер көрсеткендей, туындаған көптеген проблемалар динамикалық жүйелердің цифрлық форматқа ауысуына байланысты. Бұл көптеген ақпарат ағындарын өңдеу әдістерінің әртүрлілігін арттырды. Әлеуметтік-техникалық контекстің өзгеруі визуализация мен талдау әдістеріне, сондай-ақ пайдаланушының танымдық қабылдау қабілетіне қосымша стресс туғызады.
Әдістер
Когнитивтік тапсырмалар саласындағы сәтті эргономикалық араласу үшін жұмыс жағдайының талаптарын ғана емес, сонымен қатар когнитивтік тапсырмаларды орындаудағы қолданушы стратегияларын және адам танымның шектеулерін толыққанды түсіну қажет. Кейбір жағдайларда, тапсырманы орындау үшін қолданылатын құралдар немесе артефакттар өздерінің шектеулерін тануға мүмкіндік береді (мысалы, көптеген GUI экрандары арқылы навигация жасау). Құралдар тапсырманың өзінің мәнін де анықтай алады. Когнитивтік эргономика арқылы қолданушының тиімділігін арттырудың ұсынылған жолы – қалыпты динамикамен байланысты салааралық байланыстарды кеңейту. Бұл әдіс компьютердегі әртүрлі механика туралы бұрыннан бар білімді когнитивтік кеңістіктің құрылымдық үлгілеріне аударуды қамтиды. Бұл, адам факторын ескере отырып, интеллектуалды оқуды қолдау жүйесін жасауға және оқытудың салааралық әдістемесін қолдануға көмектеседі, соның арқасында адам мен компьютер арасындағы тиімді өзара әрекеттесуге, сондай-ақ сыни ойлау мен интуицияны дамытуға жағдай жасалады.
Мүгедектік
Когнитивті эргономияда қолжетімділік маңызды, себебі ол жақсы пайдаланушы тәжірибесін құрудың бір жолы болып табылады. Қолжетімділік термині мүгедектердің сайтқа, жүйеге немесе қосымшаға қалай қол жеткізуі немесе олардан қандай пайда көруімен байланысты. Section 508 – қолжетімділіктің негізгі принципі. АҚШ-та, Оңалту туралы заңның 508-бабы мүгедектерге қатысты бірнеше заңның бірі болып табылады және федералдық агенттіктерге мүгедектер үшін қолжетімді ақпараттық және коммуникациялық технологияларды (АКТ) әзірлеуге, қолдауға және пайдалануға талап қояды, олар федералдық үкіметте жұмыс істейтін немесе жұмыс істемейтін болсын. 508-бап сондай-ақ, мемлекеттік қызметке үміткер мүгедектердің немесе бағдарлама туралы жалпы ақпарат алу үшін немесе онлайн нысанды толтыру үшін веб-сайтты пайдаланатын кез келген адамның, кез келген адамға қолжетімді ақпарат пен ресурстарға тең қол жеткізуі керек екенін білдіреді. Қолжетімділікті ақпаратты дыбыс және көру сияқты бірнеше сезімдік арналар арқылы ұсына алатын сайттар жасау арқылы іске асыруға болады. Стратегиялық мультисенсорлық және мультиинтерактивті тәсілдер мүгедек пайдаланушыларға мүгедек емес пайдаланушылармен бірдей ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл сайтты навигациялау және өзара әрекеттесудің қосымша тәсілдерін ұсынады, мысалы, пернетақтамен басқару және дауыстық навигация. Қолжетімділік өте құнды, өйткені ол барлық әлеуетті пайдаланушылардың, соның ішінде мүгедектердің де жақсы пайдалану тәжірибесін қамтамасыз етеді және ақпаратқа оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жалпы алғанда, ол сайтты пайдаланатын барлық адам үшін пайдалану ыңғайлылығын жақсартады. Қолжетімді мазмұнға қатысты ең жақсы тәжірибелердің кейбірі: GOMS сияқты құрылымдар тапсырма мен артефактқа қажетті ақыл-ой қызметін анықтау үшін формалды әдістер жиынтығын ұсынады, мысалы, үстел компьютері жүйесі. Тапсырманы орындап жатқан пайдаланушының ақыл-ой қызметтерінің тізбегін анықтау арқылы когнитивті эргономия инженерлері жаттығулар мен жүйелік мінез-құлықтағы өзгерістерді қажет ететін тұйықтар мен маңызды жолдарды анықтай алады немесе қауіптерді (мысалы, адам қателігі) анықтай алады. Бұл біз не білетінімізді, қалай ойлайтынымызды және жаңа ақпаратты қалай ұйымдастыратынымызды зерттеудің толық оқуы болып табылады.
Қолданбалар
Дизайн философиясы ретінде когнитивті эргономияны адамдар технологиямен өзара әрекеттесетін кез келген салаға қолдануға болады. Қолданбаларына авиация (мысалы, ұшқыш кабинасының орналасуы), көлік (мысалы, соқтығыстардан сақтану), денсаулық сақтау жүйесі (мысалы, дәрілік бөтелкелерді таңбалау), ұялы құрылғылар, құрылғы интерфейсінің дизайны, өнім дизайны және ядролық электр станциялары жатады. Когнитивті эргономияның мақсаты – қарапайым, түсінікті және "қолдануға оңай" болуы, сондай-ақ барлығына қолжетімді болуы. Бұл мақсатты жақсырақ іске асыруға бағдарламалық құралдар көмектеседі. Оның міндеті – барлық қолданушылар үшін "жеңіл" және тиімді жұмыс істейтін белгішелер мен визуалды сигналдарды жасау.