Кіріспе

Израиль үкіметінің мақалалар сериясының бір бөлігі

Израильдің сот жүйесі діни емес және діни соттардан тұрады. Соттар Израиль Әділет министрлігінің жеке және тәуелсіз бөлімін құрайды. Жүйені Жоғарғы Сот төрағасы және Әділет министрі басқарады. Діни соттарға еврей батей-диндері, мұсылман және друздар соттары, сондай-ақ мойындалған он христиан қауымының соттары жатады. Барлық басқа азаматтық және әскери соттар бойынша соңғы апелляциялық юрисдикцияға ие, ал кейбір жағдайларда қылмыстық және азаматтық істер бойынша бастапқы юрисдикцияға ие. Апелляциялық сот ретінде ол аудандық соттардың үкімдері мен басқа да шешімдері бойынша шағымдарды қарастырады, ал сирек жағдайларда еңбек және әскери сот жүйелерінен шағымдарды қабылдайды. Бұған қоса, ол әртүрлі сот және сотқа ұқсас істер бойынша шағымдарды қарастырады, мысалы, Кнессет сайлауларының заңдылығына және Адвокаттар алқасының тәртіптік шешімдеріне қатысты мәселелер. Жоғары сот ретінде ол бірінші инстанциядағы сот ретінде әрекет етеді, көбінесе мемлекеттік органдардың шешімдерінің заңдылығына қатысты мәселелер бойынша. Жоғары сот немесе Израильдің Жоғарғы соты кейде аудандық сотқа апелляциялық орган ретінде емес, төменгі соттардың әділеттілігін қадағалаушы ретінде әрекет етеді.

Аудандық соттар

Аудандық соттар сот жүйесінің орта буынындағы соттар болып табылады және басқа соттың толық құзыретіне кірмейтін кез келген мәселе бойынша сот өкілеттігіне ие. Қылмыстық істерде, сотталған адамға кем дегенде жеті жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген жағдайларда сот өкілеттігіне ие. Азаматтық істерде, екі жарым миллион шекелден асатын даулы мәселелер бойынша сот төрелігіне құқығы бар. Аудандық соттар сонымен қатар, әкімшілік соттардың шешімдеріне, компаниялар мен серіктестіктерге қатысты істерге, арбитражға, сотталушылардың өтініштеріне, сондай-ақ салық мәселелері бойынша шағымдарды қарап шығарады. Әкімшілік мәселелер жөніндегі сот ретінде, үкімет органдарына қарсы шағымдарды тыңдай алады. Сонымен қатар, теңіз саудасы, теңіздегі апаттар және осыған ұқсас істерді қарауға құзыретті адмиралтейство соты ретінде де жұмыс істейді. Көптеген істерді бір судья қараса, сот төрағасы үш судьядан тұратын алқа құруға құқылы. Кем дегенде он жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыстық істер және әкімшілік соттардан келіп түскен шағымдар үш судьядан тұратын алқада қаралады. Израильде әр округте бір-бірден алты мұндай сот бар.

Магистратуралық соттар

Магистратура соттары негізгі соттар болып табылады. Қылмыстық істер бойынша олар айыпталушыға жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру шарасы көзделген істерді қарастырады, ал азаматтық істер бойынша екі жарым миллион шекелге дейінгі сомадағы дауларды қарау құзыретіне ие. Олар жылжымайтын мүлікті пайдалану және меншік құқығын жүзеге асыру мәселелері бойынша да құзыретті. Бұдан өзге, бұл соттар жол қозғалысы, қалалық және отбасылық соттардың функцияларын да атқарады. Сирек жағдайларда, Ұлттық Еңбек сотының қаулысына Жоғарғы Сотқа шағымдануға болады. Олар жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы қатынастарға, жұмысқа қабылдауға дейінгі және кейінгі кезеңдердегі ереуілдерге, еңбек ұйымдарының дауларына, сондай-ақ Ұлттық әлеуметтік қорғау институтына қарсы еңбек құқығына қатысты шағымдарға және Ұлттық денсаулық сақтау заңы бойынша талаптарға қатысты істерді қарауға ерекше құзыретті. Еңбек соттары туралы заңда Еңбек сотының қарауына жататын мәселелер тізбесі келтірілген. Жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы қатынастардан туындаған барлық талаптар соттың қарауына жатады.

Әскери соттар

Израиль қорғаныс күштерінде азаматтық құқықтық жүйеден бөлек құқықтық жүйе сақталады. Оған әскери бас прокурор басшылық етеді, және әскерилерді қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін соттайтын, сондай-ақ Израильдің оккупацияланған аумақтарындағы қылмыстық және қауіпсіздік істерін қарастыратын әскери соттар жүйесі бар. Израильдің үш әскери округі, әскери күштердің құрлық, әуе және теңіз күштері, Ішкі фронт басқармасы және Бас штабтың барлығында әскери соттар бар. Сонымен қатар, арнайы әскери трибунал бар, ал соғыс кезінде далалық трибуналдар құрылуы мүмкін. Әскери апелляциялық сот – Израильдің жоғарғы әскери соты. Ол төменгі әскери соттардағы айыптау және қорғау тараптарының шағымдарын қарайды. Көрсетілген жағдайларда, Әскери апелляциялық соттың шешімі Жоғарғы Сотқа шағымдануға болады, бірақ Жоғарғы Соттан арнайы рұқсат алу қажет, және мұндай рұқсат көбінесе маңызды құқықтық мәселе туғанда ғана беріледі. Бірінші инстанциядағы әскери соттар әдетте үш судьядан тұрады. Алқаның төрағасы – заң білімі мен сот тәжірибесі бар кәсіби судья, ал қалған екеуі соттың өңірлік округінде орналасқан бөлімшелерде қызмет ететін, көбінесе заң білімі жоқ офицерлер. Әскери апелляциялық соттағы отырыстарға да үш судьядан тұратын алқа төрағалық етеді, бірақ судьялардың кем дегенде екеуі заң біліміне ие болуы керек, ал Әскери апелляциялық сот судьяларының көпшілігі бұрын бірінші инстанциядағы әскери соттарда қызмет еткен. Әскери сотта қылмыстық айып тағылған әрбір күдікті, жол қозғалысы ережелерін бұзу істерінен басқа, заңгердің көмегіне құқылы. Әскери қорғаныс кеңесінің бөлімі қылмыстық айыптауға тап болған сарбаздарға заңгерлік көмек көрсетеді. Қылмыстық айып тағылған сарбаз жеке адвокатты таңдауға құқылы, бірақ жеке адвокат әскери сотта іс жүргізуге рұқсат алған болуы керек.

Тергеу және сотқа дейінгі іс жүргізу

Израиль полициясы азаматтық қылмыстарға қатысты тергеулер жүргізуге және қамауға алуға жауапты. Егер Израиль полициясы жеке тұлғаның шағымы немесе басқа дәлелдер арқылы қылмыстық құқық бұзушылық туралы білсе, тергеуді бастау керек пе, әлде бастамай-ақ қою керек пе, деген шешімді қабылдайды. Егер құқық бұзушылық ауыр қылмыс саналмаса, капитан шенінен жоғары полиция қызметкері, егер бұл іс қоғамдық мүддеге қатысты емес деп санайтын болса немесе тергеуді жүргізуге заңды құқығы бар басқа орган болса, тергеуді бастамауға бұйрық бере алады. Полиция тергеуден кейін күдіктіні қамауға алмақ болса, судьядан қамауға алу ордері алуы тиіс. Полиция судьяға дәлелдер ұсынуы керек, және судья адамның қылмыс жасады деген негізді күдік тудырса ғана ордер береді. Полиция қызметкері күдіктінің қылмыс жасады деген күдік тудыратын нақты себептер болған жағдайда және төмендегі шарттардың бірі орындалса, ордерсіз қамауға алуға құқылы: егер күдікті жасаған қылмыс полиция қызметкерінің көзі алдында немесе жақында жасалған болса, күдікті тергеу амалдарына келмейді деген күдік болса, күдікті сот отырысын бұзады деген күдік болса, күдіктінің бостандықта болуы қоғам үшін қауіпті деген күдік болса, күдікті бірнеше ауыр зорлық қылмыстарын, есірткі қылмыстарын немесе қауіпсіздікке қатерлі қылмыстарын жасаған болса, немесе күдікті кепілдікті бұзған немесе заңды қамаудан қашқан деген күдік болса. Израильде қамауға алынған күдіктіге қамау себебі туралы хабарлау керек және егер ордер болса, оның көшірмесін беру керек. Ордерсіз қамауға алынған күдікті полиция бөлімшесінің бастығына жеткізілуі керек, ол қамауға алуға негіз болған себептерді анықтап, одан әрі ұстау қажеттігін шешеді. Егер күдікті ордерсіз қамауға алынса, және ордер берілген-берілмегеніне қарамастан, ұстау мерзімін ұзарту үшін, ұсталған адам қамауға алынғаннан кейін 24 сағат ішінде немесе күдікті кәмелетке толмаған болса 12 сағат ішінде судьяға жеткізілуі керек, бірақ егер сенбі күні немесе мемлекеттік мереке күдіктіні сол мерзімде судьяға жеткізуге мүмкіндік бермейтін болса, ұсталған адамды сенбі немесе мереке аяқталғаннан кейін 4 сағаттан кешіктірмей судьяға жеткізу керек. Сот қамау мерзімін бір ретке 15 күнге дейін ұзарта алады, бірақ практикада көбінесе 5 күнге ұзартылады. Израиль заңнамасы күдіктіні айыптаудан бұрын 30 күнге дейін ұстауға рұқсат береді, ал Бас прокурордың келісімімен 75 күнге дейін ұзартуға болады. Жоғарғы сот судьясы 90 күндік ұзартуға бұйрық бере алады, бірақ бұл сирек кездеседі. Күдіктілерді әдетте полиция тергейді. Полиция тергеу кезінде күдіктіге жалған айтуға құқылы болса да, полицияға жауап беруге келген кез келген адам адвокатпен кеңесуге құқылы, ал тергеуші күдіктіге өзін кінәлайтын ештеңе айтудың қажеті жоқ екенін және айтылғанның бәрі сотта оған қарсы қолданылуы мүмкін екенін ескертуі керек. Тергеу аяқталғаннан кейін полиция істі жабуға немесе қудалау туралы ұсыныс беруге шешім қабылдайды. Әдетте, тиісті аудандағы Бас прокуратура кеңсесінің филиалы айыптауды қозғау керек пе, әлде қозғамау керек пе, деген шешімді қабылдайды, бірақ кейбір ерекше жағдайларда аудандық прокурордың айыптау туралы шешімі Бас прокурордың мақұлдауын қажет етеді, ал Бас прокурор сайланған лауазымды тұлғаларға айыптау туралы шешім қабылдайды. Аудандық прокурордың айыптаудан бас тартуы Мемлекеттік прокуратураға, Бас прокурорға немесе Жоғарғы сотқа шағымдануға болады. Прокурорлар қылмыстық айыптауды шешкеннен кейін, айыпталушы айыптауды қозғамауға көндіру үшін алдын ала тыңдауға құқылы, ол шешім қабылданғаннан кейін 30 күн ішінде өтуі керек. Әдетте, айыпталушы жазбаша шағым береді, оны прокуратура қарастырады, бірақ кейбір жағдайларда жеке кездесуде де қарастыруға болады. Алайда, тергеу кезінде полициядан ақпаратты жасырып, үндемеу құқығын пайдаланған адам, содан кейін оның тыңдауында жасырылған ақпаратты пайдалана алмайды. Содан кейін прокурор айыптауды алып тастауға немесе сотқа баруға шешім қабылдайды. Егер айыптаудан кейін айыпталушы үш айдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын көздейтін қылмыс жасады деп айыпталса, ол сотта қорғанысын дайындау үшін тергеу материалдарына қол жеткізе алады. Қауіпсіздік және заңсыз көші-қонға қатысты істерде әкімшілік қамауға алу және жабық сот процестеріне рұқсат етіледі. Әкімшілік қамауға алынған және жабық сотқа тартылуы мүмкін кез келген адам адвокаттың қызметін пайдалануға құқылы және ол қамауға алуға қатысты шағымдануға құқылы. Жабық сот отырысын қажет ету үшін прокуратура дәлелдеуі керек. Полиция тергеген және айыптауға қарастырылатын қылмыстық істердің басым көпшілігі дәлел жеткіліксіздігінен немесе қоғамдық мүдде жоқ деген себеппен жабылады. Сотқа жеткен істердің 85% астам бөлігі соттан жеңіл жаза алу үшін кінәлі екенін мойындау келісімімен аяқталады. Күдікті өзінің қылмысын мойындап, сотта кінәлі екенін айтса да, оған тағайындалатын жазаны анықтау үшін сот өтеді. Израиль әскерінің ішіндегі қылмыстық тергеулер Әскери полиция корпусы жүргізеді. Әскери полиция корпусының тергеу бөлімі әскери басшылыққа бағынбайтын тәуелсіз бөлімше болып табылады. Қылмыстық тергеуді бастау құқығы Израиль Қорғаныс күштерінде (IDF) Әскери адвокаттың бас прокурорына, Әскери полиция корпусының тергеу бөлімінің басшысына және Бас қолбасшыға, әрқайсысы өз қалауынша шешім қабылдауға тиесілі. Қылмыстар әскери полициядан тыс IDF офицерлерімен тергеледі, ал ауыр қылмыстар Әскери полиция тергеуіне жатады. Қылмыстық тергеу кезінде жиналған дәлелдер Әскери адвокаттың корпусына беріледі, ол заңдық офицерлерден тұрады, олар дәлелдерді қарастырып, айыптама қоюға, істі тәртіптік юрисдикцияға беруге немесе істі жабуға шешім қабылдайды. Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыпталған кез келген адам адвокаттың қызметін пайдалануға құқылы, және егер айыпталушы жеке адвокатқа төлей алмаса, ол Әділет министрлігінің бір бөлімі болып табылатын Мемлекеттік қорғаудан адвокаттық көмек алуға құқылы, егер ол белгіленген талаптарға сай келсе. 10 жылдан кем емес мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыспен айыпталған барлық айыпталушылар, 5 жылдан кем емес мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыспен айыпталған мүсірленгендер, жасөсперімдер және мүгедектер мемлекеттік қорғаудан адвокаттық көмек алуға құқылы. Қудалау Мемлекеттік прокуратура арқылы жүзеге асырылады, ол орталық бюродан және сегіз аймақтық кеңседен тұрады. Қылмыстық айыпталушылар кінәсіз презумпциясымен қамтылған, дәлелдеу міндеті прокуратурада жатыр. Әр сот процесі сот төрағасы айыпталушыға тағылған айыптарды оқып, айыпталушыдан оларды түсінгенін растауын сұрап басталады. Қажет деп табылса, сот айыпталушыға айыптарды қосымша түсіндіреді, бірақ қорғау адвокаты айыптарды айыпталушыға түсіндірген жағдайда түсіндірмейді. Содан кейін, егер айыпталушы мен прокуратура келісіп, айыпталушыда заңдық өкілдік болса, сот алдын ала тыңдау өткізеді, оның барысында айыпталушы айыптарды мойындайды немесе жоққа шығарады, тараптар арасындағы келіспеушіліктерді азайту мүмкіндігін қарастырады және тергеу материалдарын тексеруге болады. Одан кейін прокуратура мен қорғау өздерінің аргументтерін жасай бастайды. Сот процесі басталғаннан кейін және кез келген кезеңде...

Сот төрешілерін таңдау

Жоғарғы Сотта, сондай-ақ аудандық және магистраттық соттарда қызмет ететін судьяларды тоғыз мүшеден тұратын Сот таңдау комитеті тағайындайды: Әділет министрі, тағы бір министр, екі Кнессет депутаты (практикада біреуі коалициядан, екіншісі оппозициядан), Израиль адвокаттар алқасының екі өкілі және Жоғарғы Сот төрағасы мен тағы екі Жоғарғы Сот судьясы. Комитеттің төрағасы – Әділет министрі. Ол көпшілік дауыспен магистраттық және аудандық соттардың судьяларын тағайындай алады, бірақ Жоғарғы Сот судьясын тағайындау үшін кем дегенде 7-9 дауыс немесе отырысқа қатысқандардың санынан екі дауыс кемірек көпшілік қажет. Магистраттық судья болу үшін үміткер адвокат ретінде, мемлекеттік қызметте заңдық функцияларды атқаруда немесе заңды оқытуда кемінде үш жыл кәсіби тәжірибесі болуы керек. Аудандық судья лауазымына кандидаттардың магистраттық судья ретінде кемінде төрт жыл тәжірибесі немесе заңгерлік тәжірибеде кемінде алты жыл тәжірибесі болуы тиіс. Жоғарғы Сотқа кандидаттардың аудандық судья ретінде кемінде бес жыл тәжірибесі немесе Израильде кемінде бес жыл тәжірибесі бар он жыл кәсіби тәжірибесі болуы керек. "Еңбек еткен заңгер" деп танылған адам да Жоғарғы Сотқа тағайындалуы мүмкін, бірақ бұл ерекше категория бір рет қана қолданылды. Израильдің қазіргі үкіметі осы Комитеттің конституциясын және дауыс беру ережелерін өзгертетін заң жобасын ұсынды, осылайша үкімет дауыс беруде көпшілікті алып, барлық судьяларды тағайындау және қызметтен босату құқығына ие болады.

Діни соттар

Израиль еврей, мұсылман, друз және христиан азаматтары үшін діни соттар жүйесін сақтайды. Бұл соттар некеге қатысты мәселелер, дін өзгерту және діни басшылық лауазымдарына тағайындау сияқты істерді қарау құқығына ие.

Яһуди соттары

Яһуди діни соттары раввиндер соттары деп аталады. Олардың судьялары, яғни "даяним" деп аталатын судьялар, Әділет министрі басқаратын комиссиямен таңдалады. Он екі аймақтық раввиндер соты, арнайы айналу соты және апелляциялық сот ретінде әрекет ететін Ұлы раввиндер соты бар. Ұлы раввиндер сотының төрағасы Израильдің екі бас раввинінің бірі болып табылады. Яһуди жұбайының ажырасуы тек раввиндердің Батей-Динінде ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Дегенмен, егер ажырасу туралы іс Батей-Динде басталмастан бұрын, азаматтық соттарда күтім, алимент немесе мүлікті тең бөлу сияқты қосымша некелік талаптар бойынша шағым берілсе, онда басқа барлық некелік мәселелер отбасылық соттар ретінде отырған Магистраттық соттарда да қаралуы мүмкін. Әйтпесе, егер жұбайлардың бірі Батей-Динде қандай да бір іс қозғаса (оның ішінде жұбайларды татуластыруды сұраса), Батей-Дин барлық қосымша талаптар негізгі шағымға біріктірілгенін есептейді және жұбайлар Халахаға (яһуди діни заңына) сәйкес сот шешіміне тап болуы мүмкін, ал емес азаматтық заңға. Осылайша, жұбайлар азаматтық заңдағы тең қорғау құқығынан және гендерлік дискриминацияға қарсы қорғаныстан айырылуы мүмкін. Бас раввинаттың православиелік яһудилер тарапынан бақыланатындықтан, Реформа және Консервативті сияқты басқа бағыттар ресми лауазымдардан шеттетілген. Православиелік әлемде көптеген раввиндерге неке қиюға және балама көзқарастарға рұқсат беру үшін де күрес жүріп жатыр. Қазіргі үкімет екі тараптың келісімімен раввиндер сотының азаматтық мәселелерде төреші ретінде әрекет етуіне мүмкіндік беретін заң жобасын ұсынды, бұл қолданыстағы тәжірибені заңдастыруда.

Мұсылман соттары

Израильдің исламдық соттары шариғат соттары деп аталады. Бұл соттар басқа діни соттарға қарағанда отбасылық мәселелерде көбірек билікке ие. Оларды өздерінің ресми діни органдары қадағалайды. Олардың қади деп аталатын судьяларын Кнессет сайлайды. Бұл 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғанға дейін британдық Мандаттық билікпен келген уағдаластықты сақтаудың нәтижесі. Тоғыз аймақтық шариғат соты және Шариғат апелляциялық соты бар.

Друз соттары

Друз соттары неке және ажырасу мәселелерінде Израиль друздарына қатысты юрисдикцияға ие, және Әділет министрлігінің бақылауында жұмыс істейді. Олардың судьялары кади мадхабтар деп аталады. Екі аймақтық сот және Друз апелляциялық соты бар.

Христиандық соттар

Он бекітілген христиан қауымдастықтары – Шығыс православие (Грекия православие), католик (латын католиктері, армян католиктері, сирия католиктері, халдей католиктері, мелкиттік грек католиктері және маронит католиктері), Халкидондық емес (армян православие және сирия православие) және протестант (евангелиелік епископальдық) қауымдастықтары, олардың үкімет тарапынан мойындалған өз соттары бар.

Заң практикасы

Израильдегі барлық адвокаттар заңгерлік қызметпен айналысу үшін лицензия алуы және Израиль адвокаттар алқасына қабылдануы тиіс. Заңгерлік қызметпен айналысу үшін адвокат үш қадамнан өтуі керек. Біріншіден, олар Иерусалимдегі Еврей университетінің заң факультеті мойындаған білім беру мекемесінен заңгерлік диплом алуы керек, немесе Израильге көшіп келген және Израильде мойындалған білім беру мекемесінен заңгерлік диплом алмаған жандар өз елдерінде адвокат немесе судья ретінде кем дегенде екі жылдық тәжірибе жинауы керек. Содан кейін олар еврей тілінен емтихан тапсырып, заңның сегіз саласы бойынша емтихан тапсыруы керек: міндеттемелер және еңбек құқығы, мүлік құқығы, отбасы және мұрагерлік құқығы, қылмыстық құқық және қылмыстық процессуалдық құқық, азаматтық процессуалдық құқық және кәсіби этика, конституциялық және әкімшілік құқық, корпорациялар, серіктестіктер және басқа да ұйымдарға қатысты коммерциялық құқық, банкроттық, тарату, вексельдер, айырбас және салық құқығы. Осы емтихандарды өткеннен кейін үміткерлер 12 ай бойы аптасына кемінде 36 сағат жұмыс істеуі керек, оның 25 сағаты сол күні сағат 14:00-ге дейін жұмыс істеуі тиіс. Стажировкасын аяқтағаннан кейін үміткерлер үш судьяның алдында жазбаша және ауызша емтиханнан тұратын қорытынды емтиханды тапсыруы керек. Шетелден келген, кем дегенде бес жыл заңгерлік тәжірибесі бар және Израильге келгеннен кейін он жыл ішінде стажировкасын бастаған үміткерлер қорытынды емтиханнан босатылады. Қорытынды емтихан сот процесіне, жылжымайтын мүлікке құқықтарды тіркеу тәртібіне, корпорацияларды, серіктестіктерді және таратуларды тіркеу тәртібіне, заңдар мен сот құжаттарын түсіндіруге, кәсіби этикаға, дәлелдерге және сот практикасы мен заңнамадағы соңғы өзгерістерге қатысты. Жазбаша емтиханды сәтті тапсырғандар ауызша емтихан тапсыруға құқылы. Егер олар ауызша емтиханды да тапсырса, Израиль адвокаттар алқасына қабылданып, заңгерлік қызметпен айналысуға лицензия алады. 2012 жылғы мәлімет бойынша, Израильде 52 142 белсенді адвокат бар, бұл елді жан басына шаққандағы белсенді адвокаттардың ең көп санына ие ел етеді. Заң факультеттері жылына 2000-ға жуық жаңа түлектерді шығарады. Бұл нарықтағы бәсекелестікті күшейтеді.