Кіріспе

Иан Теренс Ботам, Ботам бароны (туған күні 24 қараша 1955) – ағылшын крикет комментаторы, Лордтар палатасының мүшесі, 2017 жылдан бері Дурхам графтығының крикет клубының төрағасы және қайырымдылық акцияларын ұйымдастырушы. Ботам Англия құрамасы сапында Тест матчтары мен бір күндік халықаралық крикет турнирлерінде ойнаған. Ол 1979 жылғы Крикет әлем чемпионатында және 1992 жылғы Крикет әлем чемпионатында күміс жүлдегер атанған Англия құрамасының құрамында болды. Ол мансабының басым бөлігінде Сомерсет клубы үшін ойнаса, кейін Ворчестершир, Дурхам және Квинсленд командаларында да өнер көрсетті. Ол шабуылға шығатын оң жақ қол ойыншысы және оң жақтан жылдам орташа темппен доп беретін, серпімді доп беруімен танымал болды. Әдетте, ол қақпаға жақын, көбінесе тайғақтар аймағында алаңға шығатын. Тест матчтарында Ботам 14 сенсациялық соққы жасап, ең жоғары көрсеткішін 208 ұпайда тіркеді. 1986 жылдан 1988 жылға дейін ол Тест матчтарында ең көп қақпа алған ойыншы рекордын ұстады, бірақ осы көрсеткішті әріптесі, Сэр Ричард Хэдли басып өтті. Ол бір ойында 27 рет 5 қақпа алды, ал бір матчта 10 қақпаны 4 рет жаулап алды. 1980 жылы ол Тест тарихында бір матчта 100 ұпай жинап, 10 қақпа алған екінші ойыншы болды. 2018 жылдың тамызында Англияның 1000-ші Тест матчында Англия крикет федерациясы (ECB) оны елдің ең үздік Тест құрамасына енгізді. Ботам кейде даулы жағдайларға қатысты, соның ішінде бәсекелесі Имран Ханмен болған сот процесі және Корольдік құстарды қорғау қоғамымен (RSPB) ашық қақтығысқа түсті. Оның алаңдағы жетістіктерімен қатар осы оқиғалар да бұқаралық ақпарат құралдарының, әсіресе таблоидтардың назарын аударды. Ботам өзінің танымал атын балалардың лейкемиясын зерттеуге қаражат жинауға пайдаланды. Оның бұл күш-жігері Bloodwise қайырымдылық қорына миллиондаған фунт стерлинг түсірді, содан кейін ол осы қорының президенті болды. 8 тамыз 2009 жылы ол ICC Крикет Даңқы залына енгізілді. 2020 жылдың шілдесінде Ботам Лордтар палатасына көтерілетіні және тәуелсіз сенатор ретінде отыратыны жарияланды. Ботам крикеттен басқа да көптеген спорт түрлеріне қызығушылық танытады. Ол мектепте футболмен айналысып, мансабын крикетке немесе футболға бағындау керектігі туралы шешім қабылдады. Ол крикетті таңдады, бірақ бәлігіне футболдан толығымен бас тартпады, бірнеше маусым кәсіби футбол ойнады және Футбол лигасында «Сканторп Юнайтед» сапында 11 матч өткізді, ал 2017 жылы клубтың президенті болды. Ол гольф ойнайды, сондай-ақ балық аулау және аң аулаумен де шұғылданады. Оған рыцарь атағы берілді және өмір бойына сенатқа отыру құқығы тағайындалды.

Криккердің ерте өмірі мен дамуы (1955-1973)

Иан Ботам Хесуэлд, Чеширде Герберт Лесли ("Лес") Ботам мен Вайолет Мари, тумасы Коллетттің отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Екінші дүниежүзілік соғыста 20 жыл бойы флотта қызмет еткен; анасы медбике болған. Отбасы Ботамның үшінші туған күніне дейін Йеовилге көшіп келді, өйткені оның әкесі Вестленд вертолеттерінде сынақ инженері болып жұмыс істеді. Ботам мектепке бармастан бұрын-ақ ойынға деген құштарлық танытты: ол Йевиль ұлдар гимназиясының қоршауынан өтіп, оқушылардың крикет ойнағанын көретін. Төрт жасында ол үйге крикет доппен келді де, анасынан: "Дейзи-катерді ойнағанда допты қалай ұстауға болатынын білесің бе?" деп сұрады. Содан кейін ол ұстанысын көрсетіп, боулингпен айналысуға кетті. Ботам қаладағы Милфорд кіші мектебінде оқыды және спортпен "сүйіспеншілігі" сол жерден басталды. Ол мектеп командасында крикет пен футбол ойнады. Егде жастағы жігіттерге қарсы ойнау Ботамды қатты соққы беріп, олардың деңгейіне жетуге мәжбүр етті. Сол жасында ол Westland Sports Club клубында ойнаған әкесімен бірге матчтарға барады. Егер командалардың бірі жетіспесе, ол матчқа қатысуға тырысатын. Әкесі оның ешқашан боулингке қатыспағанын және сирек шайбаға түсетінін еске алды, бірақ ол өзінің ауладағы стандарттылығы үшін мақтау алды. Ол спорттық мүмкіндіктер көбірек болатын "Жігіттер бригадасына" қосылды. Ботам Йевилдегі Баклерс Мид жалпы білім беретін мектебіне оқуға түсті, онда спортта жақсы нәтижелерге қол жеткізді және мектептің крикет және футбол командаларында ойнады. Ол он үш жасында 16 жасқа дейінгі крикет командасының капитаны болды. Оның мектептегі өнерлері Сомерсет округінің крикет клубының жасөспірімдер жаттықтырушысы Билл Эндрюстің назарын аударды. Ол 13 жасында Уилтширге қарсы Сомерсеттің 15 жасқа дейінгі командасының дебюті кезінде 80 ұпай жинады, бірақ команда капитаны Фил Слокомб оны арнайы соққы беруші деп санағандықтан, боулингке шақырмады. Екі жылдан кейін Ботамға футбол мен крикет арасында таңдау мүмкіндігі берілді: Кристалл Палас менеджері Берт Хед оған Бірінші дивизион клубында шәкірттік формаларды ұсынды. Ол Сомерсетпен келісімшартқа қол қойған болатын. Әкесімен ұсынысты талқылағаннан кейін, ол жақсы крикетші екеніне сенгендіктен, крикет карьерасын жалғастыруға шешім қабылдады. Спортшы болғысы келетінін білгенде, оның ұстазы: "Жарайды, бәрі спортпен айналысуды қалайды, бірақ сен не істейсің?" - деді. 1972 жылы 16 жасында Ботам мектепті Сомерсет клубында крикет ойнау ниетімен тастап кетті. Сомерсет клубы келісімшартын сақтап қалды, бірақ толық кәсіби келісімшартты ақтай алмайтындай жас деп санады. Сонымен, Ботам Лордтың үйінде жұмыс істеді. Ол жердегі бала ретінде "павильонның терезелерін тазалау, матч күндері роликті итеру, есеп карточкаларын сату, есеп тақтасындағы электрондық батырмаларды басу және боулингтің талдауларын киім бөлмесіне апару" сияқты көптеген міндеттерді атқарды. Ол жаттығуларда көп уақыт жаттықты және жаттығуларда бірінші болып келіп, соңғы болып шықты. Желіде болған уақытына қарамастан, Ботамды тек Мэрилебон Крикет Клубының (MCC) жаттықтырушысы Гарри Шарп "жақсы, орташа округтік крикетші" болу мүмкіндігі бар деп санайды. Ботам маусымда бірнеше рет Сомерсеттің 25 жасқа дейінгі құрамасында ойнауға саяхаттады, бірақ бірде-бір матчта үздік бола алмады. Оның МКК-де ойнаған ойыны да осындай болды: ол 50 ұпайдан артық ұпай жинамады және боулинг ретінде аз пайдаланылды. Келесі жылы, әлі де Лордтың жерінде ойнаған Ботамды Сомерсеттің 25 жасқа дейінгі жастары үшін жиі ойнауға шақырды. Гламморганның U25 командасына қарсы 91 ұпай жинап, үш қақпаны құлатты, ал бір айдан кейін Гэмпширге қарсы тағы үш қақпаны құлатты. Ол Шағын округтер чемпионатында округтің екінші командасында ойнауға жолдама алды. Ол әлі де боулинг ретінде аз пайдаланылса да, ол ұпаймен жақсы нәтижелерге қол жеткізді, ең бастысы Корнуоллға қарсы, оған қарсы төрт рейдте 194 ұпай жинады. Ботамға Англияның бұрынғы тестілік крикетшісі Том Картрайттың көзі түсті, ол Сомерсет үшін ойнаудан басқа Миллфилд мектебінде жаттықтырушы болды. Картрайт Ботамның аяқ жұмысына және физикалық үйлестіріліміне таң қалды және оған боулингтің негіздерін үйренуге көмектесті, Картрайттың айтуынша, Ботам "таңғажайып жылдамдықпен" үйренді.

Сомерсет (1973-1975)

Ботэм екінші XI үшін жақсы ойнады және кейіннен Сомерсет ойыншылары Питер Робинсон, Грэм Берджесс және Кен Палмерден алған көмегі мен кеңесін мойындады. Бұл матч оның Лордс командасының құрамындағы уақыты аяқталған аптада өтті. Сомерсет бірінші болып шайқасты, ал Ботэм, үшінші нөмірдегі соққышы, екі ұпай жинап, Майк Басспен lbw (аяқтан соққы) арқылы шығарылды. Сомерсет 9 қақпаға 139 ұпай жинады. Сассекс жеңіске жетіп, төрт қақпаға 141 ұпай жинады, 15 достаусызда қалды. Ботэм үш овер тастап, сәттілікке жетпеді, 22 ұпай берді. Дегенмен, ол болашақ Англия құрамаласы Тони Грейгті капитан Брайан Клоуздың тастауымен суға секіріп ұстап алып, әсерлі ойын көрсетті. Бір аптадан кейін Ботэм маусымның соңғы матчында Овалда Суррейге қарсы JPL-де екінші рет өнер көрсетті. Сомерсет 68 ұпаймен жеңілді. Ботэм боулингте алғашқы табысын Джефф Ховартты lbw арқылы шығарып жіберген кезде тапты. Ол төрт овер тастап, 14 ұпайға бір қақпа алды. Бірінші матчындағыдай, ол үшінші нөмірде екі ұпай жинады, бұл жолы Интихаб Алам ұстап алды. Бұл 1973 жылы өткен оның екі кездесуі болды, Сомерсет JPL-де 11-ші орынды иеленді. Қорыта айтқанда, Ботэм төрт ұпай жинап, 14 ұпайға бір қақпа алды және бір ұстады. 18 жасында Ботэм 1974 жылғы маусымның басынан бастап Сомерсет командасының тұрақты мүшесі болды және 8-10 мамыр күндері Ланкаширге қарсы Каунти Граундта өткен Каунти Чемпионатында бірінші сыныпқа дебют жасады. Антигуа мен Барбудадан келген Вив Ричардс сол матчта Сомерсет командасында бірінші рет ойнады, Ланкашир командасына Клайв Ллойд кірді, бұл екі ойыншы Ботемнің болашақ тестілік мансабында маңызды рөл атқаратын болды. Брайан Клоуз жеребе тастап, бірінші соққыны ұруға шешім қабылдады. Бірінші күні Сомерсет 285 ұпай жинап, Ланкашир 41 ұпайға жетті. Ботэм үшінші нөмірде соққы соғып, 13 ұпай жинады. Екінші күні жаңбыр жауып, Ланкашир 200 ұпайға жетіп, 0-ге қалды. Соңғы күні олардың иннингтері сегіз қақпаға 381 ұпаймен аяқталды. Ботэм үш овер ғана тастады, оның көрсеткіші 15 ұпайға 0 қақпа болды, ол бір ұстап, Джек Симмонсты шығарып салды. Сомерсет теңдік үшін ойнады және соңында 104 ұпайға 2 қақпаға жетті. Ботэм қайтадан соққы соқпады. 1974 жылы 12 маусымда ол Хэмпширге қарсы Бэнсон және Хеджес кубогының (B&H кубогы) ширек финалында ойнады. Хэмпшир жеребе тастап, соққыға отыруды шешті. Олар 182 ұпай жинады, Ботэм 33 ұпайға екі қақпа алды, соның ішінде Барри Ричардстың жүлделік қақпасын 13 ұпайға шығарды. Ботэм Сомерсет командасының тоғызыншы нөмірін иеленді және командасы 7 қақпаға 113 ұпай жинап, жеңіске жеткен кезде алаңға шықты. Бірден-ақ, бұл 8 қақпаға 113 ұпайға айналды және оны тек Хэллам Мозли мен Боб Клэпп қолдады. Ол Вест-Индияның жылдам тастаушысы Энди Робертстің қарсы тұрды, ол аузына соққы берді. Көп қан кетуіне және төрт тісін жоғалтуына қарамастан, Ботэм алаңнан кетуге бас тартты және соққыны жалғастырды. Ол екі алтылық соғып, 45* ұпай жинады, Сомерсетке бір қақпамен жеңіске жетуге көмектесті. Ол "Алтын" жүлдесін жеңіп алды. Кейін ол өзінен кейін Мозли мен Клэппті мақтап, алаңнан кетуге тиіс екенін айтты. Бір айдан кейін, Кларенс-парктегі Лестерширге қарсы матчта, Уэстон супер-Мареде, Ботэм бірінші рет бір ойынның ішінде бес қақпа алды (5wI), 59 ұпайға 5 қақпа. Ол Сомерсет 179 ұпаймен жеңген матчта жеті қақпа алды, негізінен 59 және 114* ұпай жинаған Клоузға арқа сүйеді. Ботэм 1974 жылы үлкен үміт берді, оның алғашқы толық маусымы Сомерсет округтік чемпионатта бесінші орынды және Лестерширден кейін екінші орынды иеленді. Сондай-ақ, олар Gillette Cup және B&H Cup жартылай финалына жетті. Бірінші сыныпқа қатысқан 18 матчта Ботам ең жоғары 59 ұпаймен 441 ұпай жинап, 59 ұпайға 5 қақпамен 30 бірінші сыныптық қақпа алды және 15 ұстады. Ол 18 А тізіміндегі матчтарда ойнап, ең жоғары 45* (Гэмпширге қарсы алтын жүлделік ойын) жинап, 222 ұпай жинады, 16 ұпайға екі қақпа алды және төрт ұстады. Айдың соңында Сомерсет Глостерширмен Таунтон қаласында ерекше матч өткізді. Алдымен соққыға түскен Сомерсет жеті қақпаға 333 ұпай жинады (иннинг жабық) және кейін Ботемнің 25 ұпайға алты қақпа алған арқасында Глостерширді 79 ұпайға ұтып алды. Келесі кезеңге күш қолданылды, бірақ Глостершир екінші рет бұзылмауға әлдеқайда қиын сәтке ие болды. Захир Аббас 141 ұпай жинап, 372 ұпай жинады, Сомерсетке жеңіске жету үшін 118 ұпай қажет болды. Ботэм екінші таймда 5 қақпа алды (125 ұпай), ал ойын қорытындысында 11 қақпа алды (150 ұпай), өзінің алғашқы 10 қақпасын алды. Бұл матч 1981 жылы Хединглидегі атақты тестімен бірдей аяқталды, бірақ ботэм үшін аяқ киім басқа аяққа түсті, өйткені ол -де ілес...

Австралиядағы аудандық крикет (1976 1977)

1976–77 жылғы қысында, алғашқы екі халықаралық ойынынан кейін Ботам Австралияның Мельбурн қаласында Мельбурн университетінің крикет клубы үшін аудандық крикет ойнады. Оған Йоркширден Грэм Стивенсон қосылды. Олар Whitbread's Brewery сыра қайнату компаниясының Тест және округтік крикет кеңесі (TCCB) арқылы ұйымдастырылған демеушілік аясында маусымның екінші жартысына шарт жасады. Жарыстың 15 турындағы бесеуі қолайсыз ауа райының салдарынан тоқтатылды. Осы сапарда Ботам бұрынғы австралиялық капитан Иан Чапелмен жанжалдасып қалған. Себебі крикетке қатысты дау болған сияқты, нәтижесінде Чапел орындығынан құлап кеткен болуы мүмкін (осы оқиға туралы көптеген мәліметтер бар, бірақ айтқандар әртүрлі). Бұл ұзаққа созылған антагонизмге айналды және 2010–11 жылғы "Пепел" сериясында Аделаида Овалдағы тұрақта Ботам мен Чапелдің арасында қайтадан жанжал болды.

Сомерсет және Англия (1977)

Ботам 1977 жылы «Сомерсет» үшін бірқатар жақсы соққы және доп тастау көрсеткендерін ұсынды, бұл тесттік іріктеушілерді әсерлендірді, олар оны 28 шілдеде Трент-Бриджде Австралияға қарсы үшінші тесттік матқа қосты. Мамыр және маусым айларында бірінші сыныптан 36 қақпа алған Ботам шілдеде өте жақсы формаға енді, бұл оған тесттік шақыруға мүмкіндік берді. «Сомерсет» Ховта «Суссекске» қарсы өткен матчта бір иннингпен және 37 ұпаймен жеңіске жетті, онда ол екінші 10 қақпалы ойыны үшін 111 ұпайға 4 қақпа, 50 ұпайға 6 қақпа алды. «Сомерсеттің» сегіз қақпаға 448 ұпай жинаған иннингінде ол Вив Ричардспен 174 ұпайлық 4-ші қақпалық серіктестік құрды. Ботам 62 ұпай, Ричардс 204 ұпай жинады. Тесттік дебютінен бұрынғы үш округтік чемпионатта ол тағы 22 қақпа алды, оның ішінде екі 5 қақпалы ойын болды. Барлық маусым бойында 17 бірінші сыныптық матчта ойнап, ол 6 5 қақпалы ойынмен және 1 10 қақпалы ойынмен 88 қақпа алды, Ховтағы екінші иннингтегі көрсеткіші ең жақсысы болды. «Сомерсет» округтік чемпионатта жақсы маусым өткізді, төртінші орынға ие болды. Олар «Гиллетт» кубогының жартылай финалына өтті, бірақ жарақат алған Ботамсыз «Мидлсекс» командасынан жеңіліске ұшырады. Олар JPL-де ондыққа жетпеді және B&H кубогынан топтық кезеңде шығарылды. Ботам өзінің тесттік дебютін 1977 жылғы 28 шілдеде Австралияға қарсы үшінші тестте жасады. Оның дебюті Джеффри Бойкоттың өзінен бұрынғы тесттік қақтығыстан оралуымен көлеңкеленді. Англия бірінші матч тең аяқталғаннан кейін екінші тестте жеңіске жетіп, серияда 1–0 есебімен көш бастады. Серия келесі австралиялық маусымда «World Series Cricket» құрылуына әкелген «Пакер ісі» аясында өтті. Тони Грейгтің қатысуына байланысты ол Англия құрамасының капитаны лауазымынан шеттетілді, бірақ жаңа капитан Майк Брирлимен командада қалды. Англияда Трент-Бриджде Грейг, Джефф Миллер және Ботам ойнады. Австралия құрамасының капитаны Грег Чаппелл жеребе тастап, бірінші соққыны жасауға шешім қабылдады. Австралия 243 ұпай жинап, бірінші күні соңына қарай барлық қақпаларын жоғалтты. 21 жастағы Ботам бірден көзге түсіп, 74 ұпайға 5 қақпа алды, ең бастысы Чаппеллдің 19 ұпайға қақпасы болды. Англия екінші және үшінші күндерде соққы жасады, Бойкот 1974 жылдан бергі алғашқы тесттік иннингінде және Кнотт екеуі де жүздікке жетті. Ботам үшінші күні сегізінші нөмірде 25 ұпай жинап, Макс Уокерден қақпа алды. Англия көп ұзамай 364 ұпайға жеңіліп, бірінші иннингте 121 ұпайға көшті. Ботам Австралияның екінші иннингінде 60 ұпайға бірде-бір қақпа алмады. Рик Маккоскердің жүздігі Австралияға төртінші күні кешкі сеанста барлығы ойналғанға дейін 309 ұпай жинауға мүмкіндік берді. Боб Уиллис 88 ұпайға 5 қақпа алды. Англия жеңіске жету үшін 189 ұпайға мұқтаж болды және соңғы күні Брэрли 81 ұпай, ал бес күн бойы соққы жасаған Бойкотт 80 ұпай жинап, жеті қақпамен жұмысты аяқтады. Ботам екінші иннингте ойнамады. Ботамның Трент-Бридждегі әсерлі доп тастауы оны екі аптадан кейін Хединглидегі төртінші тестке автоматты түрде қосуға мүмкіндік берді. Англия жеребе тастап, бірінші соққыны жасады және серияда 3–0 есебімен жеңіске жетіп, «Пепелені» қайтадан жеңіп алды, олар 1974–75 жылдары одан айырылған еді. Матч Бойкоттың мансабындағы жүзінші ғасырымен атақты, ол өз үйінде және Англия құрамасына оралғаннан бергі екінші тестте соғып алды. Ботам Рей Брайттан үшінші доптан қақпа алды. Ол 11 оверде 21 ұпайға 5 қақпа алып, Австралияны 103 ұпайға аутсалды. Австралияға екінші рет ойнауға мүмкіндік берілді, олар бұл жолы 248 ұпай жинады, бірақ Ботам (47 ұпайға бірде-бір қақпа) қақпа алмады. Екінші иннингте ол қасақана топқа тап беріп, аяғының сүйегін сындырып алды. Ол 1977 жылғы маусымда қайтадан ойнай алмады және 1977 жылғы «Жылдың крикетшісі» (1978 жылғы басылымда жарияланды) ретінде таңдалды. «Уайзден» оның 1977 жылғы маусымын «Пруденциал матчтарында сусын алып жүретін бір апталық крикетпен және маусымның соңында жарақат алған аяғымен бүлдірді, бұл оны сирек кездесетін қос ойыннан айырды. Ол 88 қақпа және 738 ұпай жинады».

Сомерсет және Англия (1977 - 78 - 1979 - 80)

Англия командасы 1977 жылдың қарашасынан 1978 жылдың қаңтарына дейін Пәкістанда болды. Ботэм аяқ жарақатынан жартылай жазылып, бірақ бірде-бір тестілік матчқа қатыспады. Ол үш LOI-ға және клуб командаларына қарсы бірінші сыныптық матчтарға қатысты. Қаңтар мен наурыз айларында Англия Джефф Бойкотттың басшылығымен үш матчтық тестілік серия үшін Жаңа Зеландияға барды. Ботэм Ланкастер Парктегі Кентербериге қарсы бірінші сыныптық матчта көзге түсіп, екінші иннингте Ричард Хэдлидің шабуылына қарсы 126 ұпай жинады және Бассейн Резервтегі алғашқы тестіге шақырылды. Ботэмнің ойыны әсерлі болмады, ал Англия Хэдлиден екі рет жеңіліп, 72 ұпаймен ұтылды. Келесі матчта Кэрисбрукта Отагоға қарсы Ботэм екінші иннингте 58-ге жеті қақпа соғып (мансабындағы ең жақсы көрсеткіші), Англия XI-ге алты қақпамен жеңіске жетуге көмектесті. Англия Ланкастер Парктегі екінші тестіде 174 ұпаймен жеңіске жетті, Ботэм тамаша ойын көрсетіп, 103 және 30 ұпай жинап, 5/73 және 3/38 көрсетті. Ол сондай-ақ үш рет допты ұстады. Екінші иннингте, жылдам ұпай жинау үшін жоғарырақ жылжытылған Ботэм қауіпті жүгіруді ұсынып, капитан Джефф Бойкоттің шығарылуына себепкер болды: Ботэмнің автобиографиясында бұл әдейі жасалғаны, капитанның орынбасары Боб Уиллистің бұйрығымен жасалғаны айтылады, өйткені Бойкотт тым баяу ойнады. Соңғы тестілік матч Эден-паркте тең түсті, серия 1–1 есебімен аяқталды. Жаңа Зеландия бірінші болып 315 ұпай жинады, Джефф Ховарт 122 ұпай соқты. Ботэм 34 оверде 5 қақпа соғып, 109 ұпай жинады. Англия 429 ұпаймен жауап берді (Клайв Рэдли 158, Ботэм 53). Жаңа Зеландия уақытты сақтауға тырысты, Ховарт матчтағы екінші жүзін соқты (Ботэм 51-ге бірде-бір қақпа соқпады). Ботэмнің Жаңа Зеландиядағы көрсеткіші Англия құрамасындағы орнын нығайтты. 1978 жылғы Англия маусымында Пәкістан мен Жаңа Зеландия үш-үш тестілік матч ойнау үшін келді, Ботэм барлық алты матчқа қатысты. Эджбастондағы Пәкістанға қарсы алғашқы тестіде дәл 100 ұпай жинаған Англия бір иннинг пен 57 ұпаймен жеңіске жетті, ал Лордстағы екінші матчта Ботэм 108 ұпай жинады, содан кейін бірінші иннингте 17 қақпа соққаннан кейін екінші иннингте мансабындағы ең жақсы көрсеткішін – 34 қақпа соқты, Англия бір иннинг пен 120 ұпаймен жеңіске жетті. Үшінші тесті ауа райына байланысты тоқтатылды, Англия серияны 2–0 есебімен жеңіп алды. Жаңа Зеландияға қарсы Ботэм билеуде көп нәтиже көрсетпеді, бірақ оның боулингі ерекше болды. Екінші тестіде ол матчта тоғыз қақпа соқты, Англия бір иннингпен жеңіске жетті, ал Лордстағы соңғы матчта 10 қақпа соқты, 6/101 және 5/39 көрсетті. Англия серияны 3–0 есебімен жеңді. Англияға байланысты міндеттемелеріне байланысты Ботэм 1978 жылы Сомерсет үшін сирек ойнады. Оның ең жақсы көрсеткіштері Гламорганға қарсы 61 қақпаға 7 қақпа және Лордстағы Гиллетт кубогының финалында Суссекске қарсы 80 ұпай болды. Бұл Сомерсеттің алғашқы шектеулі оверлік финалы болды және олар Ботэмнің күш-жігеріне қарамастан бес қақпамен жеңілді. Олар JPL титулы үшін тартысқа түсті және Хэмпшир мен Лестерширмен 48 ұпайға теңеліп, ұпай саны бойынша екінші орын алды. Сомерсет округтік чемпионатта жақсы өнер көрсетіп, тоғыз матчта жеңіске жетіп, бесінші орынға ие болды және B&H кубогының жартылай финалына жетті. Ботэмнің Австралияға алғашқы сапары 1978–79 жылдары болды. 1977 жылы Аш титулын қайта жеңіп алған Англия Майк Брирлидің басшылығымен алты тестілік матч өткізді. Австралияның негізгі ойыншылары маусымға арналған World Series Cricket-ке келісімшартқа отырғандықтан, "қосалқы командасы" болды. Габбадағы алғашқы тестілік матчтың бірінші күні Ботэм, Крис Олд және Боб Уиллис оларды 38 оверде 116 ұпаймен аут етті, Англия оңай жеңіске жетті. Үшінші тестідегі күтпеген жеңілістен басқа, Англия ешқашан қиындыққа ұшырамады және серияны 5–1 есебімен жеңді. Ботэмнің сериядағы көрсеткіші қанағаттанарлық болды, бірақ тақырыпқа түспеді және орташа көрсеткіштері ғана болды. Ол 24.65 орташасымен 23 қақпа соқты, ең жақсы көрсеткіші 4/42 болды. Ол 29.10 орташасымен 74 ұпайдан жоғары 291 ұпай жинады. Ол 11 рет допты ұстады. Ботэм 1979 жылғы әлем чемпионатында Англия құрамасы сапында ойнады және финалда жеңілген команданың мүшесі болды. Олар округтік чемпионатта сегізінші орынға түсті. Алайда, B&H кубогында команда капитаны Брайан Роуз команданың ұтыс жылдамдығын қорғау үшін спорттық емес декларация жасағаннан кейін ойынды жамандаған үшін жарыстан шығарылды. 1979 жылы Англия мен Үндістан арасындағы серия әлем чемпионаты аяқталғаннан кейін өтті және төрт тестілік матч өткізілді. Англия бірінші ойынды Эджбастонда бір иннингпен 83 ұпаймен жеңіп, 633/5 ұпай жинады. Ботэм 33 ұпай жинап, 86-ға 2 қақпа, 70-ке 5 қақпа соқты. Лордстағы екінші тестідің бірінші күні Ботэм 35 қақпа соғып, Майк Хендрик допты ұстауына көмектесіп, Үндістанды 56 оверде 96 ұпайға дейін жеткізді. Алайда, Үндістан күтпеген жерден тең түсті. Хединглидегі үшінші тестіде Ботэм батсмен ретінде көзге түсті, Англияның бірінші иннингінде 270 ұпайдың 137-сін соқты (Гефф Бойкотт 31 ұпай соқты). Матч ауа райына байланысты тоқтатылды. Соңғы тестілік матч Овалда өтті, Англия 305 ұпаймен ашылды (Ботэм 38); Үндістан 202 ұпаймен жауап берді (Ботэм 4/65); ал Англия 334/8 ұпаймен жариялады (Ботэм 0 ұпайға шығарылды), қалған төрт сессияда 437 ұпайға жеңіске жетті. Сунил Гаваскардың тамаша 221 ұпайының арқасында Үндістан соңғы күні керемет жеңіске жақын болды, бірақ 429/8 ұпаймен уақыт бітті (Ботэм 3/97), тек 9 ұпай жетіспеді, сондықтан Англия серияны 1–0 есебімен жеңіп алды, үш матч тең түсті. 1970 жылдардың соңындағы халықаралық крикеттің шатақ жағдайы World Series Cricket пен Австралиялық Бақылау Кеңесі арасындағы асығыс келісімге байланысты туды. Англия бір жыл бұрын Аш үшін Австралияға барған болса да, олар тағы үш тестілік матч ойнауға көндірілді, бірақ Аш салымда болмады. Wisden айтқандай, бағдарлама крикеттің ең жақсы мүдделерін ескермеді, әсіресе төменгі деңгейдегі Австралия крикетін, ол "теледидарда максималды пайда табуға ыңғайлы крикеттік пакеттерді ұсыну үшін тестілік және бір күндік матчтарға басымдық бергендіктен" басылып тасталды. Матчтар жартылай ресми деп есептелді және "нақты қарсылық" алды. Австралия Грег Чappell, Деннис Лили, Род Марш және Джефф Томпсонды қайтарды, ескі және жаңа ойыншылардың қосылған командасын құрды. Бірінші матч WACA Ground-да өтті, Ботэм матчта 11/176 көрсетті, бірақ Австралия 138 ұпаймен жеңіске жетті. Ботэм сол матчта доппен өте жақсы ойнаса, үшінші матчта соққымен өте жақсы ойнады, екінші иннингте 119 ұпай жинады. Үндістанның тестілік крикетке қатысқанына 50 жыл толуына орай Англия Бомбейдегі Wankhede стадионында бірлікке шақырылды. Бұл Ботэм үшін жеке жеңіске айналды, ол тестілік тарихында бір матчта 100 ұпай соғып, 10 қақпа соққан алғашқы ойыншы атанды. Англияның қақпашысы Боб Тейлор матчта 10 допты ұстады, оның сегізі Ботэмнің доптарынан. Үндістан жеребе тартты және бірінші болып ойнауға шешім қабылдады, бірақ Ботэм 6/58 қақпа соққаннан кейін күнінің соңында 242 ұпайға тоқтады. Англия 296 ұпаймен жауап берді, Ботэмнің 144 доптан соққан 114 ұпайы ең жарқын сәт болды. Англия қиын жағдайда 57/4 есебімен ойынды бастады. Ботэмді жиі "күшті соққы беруші" деп айыптады, бірақ шындығында оның стилі өте дәстүрлі болды (яғни, ол...

Сомерсет және Англия (1981)

Англия құрамасының капитаны болуы Ботемнің ойыншы ретіндегі формасына әсер етті және 1981 жылы Лордс стадионында Австралияға қарсы өткен соңғы сынақ матчында ол екі рет тікелей шығарылды. Wisden редакторы Мэтью Энгель ESPNcricinfo сайтында жазғандай, Ботем «осы матчтан кейін (қызметтен босатылар алдында бір минут бұрын) отставкаға кетті, оның формасы күрт төмендеді». Ботемнің өзі ұзақ уақыт крездіде тұрмағандықтан, жылдам допшы Грэм Диллимен бірге жалғыз танымал соққы беруші болды, ол соққы беру реті бойынша тоғызыншы орында тұрды, ал Крис Олд пен Боб Уиллис күтіп тұрды. Диллидің (56) және Олдтың (29) қолдауымен Ботем қарқынды соққы берді және ойын аяқталғанда 145 ұпай жинады, ал Уиллис екінші жағынан 1 ұпаймен тұрып қалды. Англияның көшбасшылығы 124 ғана ұпайды құрады, бірақ үміт бар еді. Соңғы ойын күні Ботем 149 ұпайға жетті, бірақ Уиллистің крездісі құлады. Австралияның жеңіске жету үшін 130 ұпай жинауы керек болды және олардың оны жеңіп алуы күтілуде; бірақ Ботем алғашқы крездіні алғаннан кейін Уиллис 8/43 нәтижесімен Австралияны 111 ұпайға тоқтатып қойды. Англия 18 ұпаймен жеңіске жетті; тарихында команданың екінші рет соңғы орында тұрып, сынақ матчында жеңіске жеткені осы болды. Олд Траффордтағы бесінші сынақ матчында Ботем Крис Таваремен бірге 149 ұпайлық серіктестікте 118 ұпай жинады. Ол сол иннингсте алты рет алтылық соқты. Англия бұл матчты жеңіп, серияда 3-1 есебімен көшбасшылыққа шықты. Овалдағы соңғы сынақ матчы тең аяқталды, Ботем 6/125 және 4/128 нәтижесімен 10 крездік алды. Ол 399 ұпай жинап, 34 крезді алып, 12 қақпаны ұстағандығы үшін «Серияның үздік ойыншысы» атанды. Сомерсет 1981 жылы Бенсон және Хеджес кубогын алғаш рет жеңіп алды және округтік чемпионатта да жақсы өнер көрсетіп, үшінші орынға ие болды. Олар тағы да JPL турнирінде екінші орын алды, бірақ жеңімпаз Эссекстен қалыс қалды. NatWest Trophy (бұрынғы Gillette Cup) турнирінде Сомерсет екінші кезеңде жеңіліске ұшырады. Ботем Лордс стадионында өткен B&H финалында ойнады, онда Сомерсет Суррейді жеті ұпаймен жеңді. Ол бірде-бір крезді алған жоқ, бірақ Вив Ричардсқа (132 ұпай) ұпай қуу кезінде жақсы қолдау көрсетті. Ботем маусымды 67 крездімен 25.55 орташасымен аяқтады, ең жақсы көрсеткіші 6/90 (Сомерсет пен Сассекс арасындағы матчта) және 10 крездік (алтыншы сынақ матчы). Ол 925 ұпай жинап, ең жоғары көрсеткіші 149* (үшінші сынақ матчы) 42.04 орташасымен; және 19 қақпаны ұстады.

Сомерсет және Англия (198182 - 198384)

Осы кезеңде Ботам 25 тестілік матчта ойнады. 1982 жылы Үндістан мен Пәкістанға қарсы үйдегі сериялар өтті; 1983 жылы Жаңа Зеландияға қарсы. Оның шетелдегі турнелері 1981–82 жылдары Үндістан мен Шри-Ланкаға (Шри-Ланканың алғашқы тестілік матчына қатысты); 1982–83 жылдары Австралияға; 1983–84 жылдары Жаңа Зеландия мен Пәкістанға болды. 1982 жыл Ботам үшін табысты маусым болды, әсіресе Сомерсет Бенсон және Хеджес кубогын сақтап қалды. 17 бірінші сыныптық матчта ол Үндістанға қарсы ең жоғары 208 ұпаймен 1241 ұпай жинады (тестілік крикеттегі мансабындағы ең жоғары көрсеткіші), орташа есебі 44.32 болды. Ол 22.98 орташа есебімен 66 қақпа алды, үздік көрсеткіші – 46 ұпайға 5 қақпа. Англия Пәкістанға қарсы 2–1, ал Үндістанға қарсы 1–0 есебімен жеңіске жетті. Ботам Үндістанға қарсы екі жүздік соқты: Олд Траффордта 128 және Овалда мансабындағы ең жоғары 208 ұпай. Сомерсет округтік чемпионатта және JPL-де тиісінше 6-шы және 9-шы орындарды иеленді. Олар NatWest Trophy ширек финалына жетті, ал маусымның ең жарқын сәті – 1981 жылы жеңген B&H кубогын сақтап қалды. Лордс стадионындағы финалда Сомерсет Ноттингемширді 130 ұпайға (Ботам 19 ұпайға 2 қақпа алды) жеңіп, 9 қақпамен жеңіске жетті. 1982–83 жылдары Ботам Англия құрамасымен Австралияға тағы да сапар шекті, мақсаты – Күлді сақтап қалу, бірақ Австралия Мельбурн крикет алаңында (MCG) 2–1 есебімен жеңіске жетті. Wisden бұл матчты «қазіргі кездегі ең қызықты тестілік матчтардың бірі» деп сипаттады. Ботамның бұл сериясы мен турнесі нашар өтті. Ол тоғыз бірінші сыныптық матчта ойнап, 24.11 орташа есебімен 434 ұпай жинады, ең жоғары көрсеткіші – 65 ұпай. Ол қақпалармен де жақсы ойнамады, 35.62 орташа есебімен 29 қақпа алды, үздік көрсеткіші – 43 ұпайға 4 қақпа. Дегенмен, ол жақсы қорғаныс көрсетіп, 17 рет допты ұстады, яғни әр матчта шамамен екі рет. 1983 жылғы ағылшын маусымында Сомерсет алғаш рет NatWest Trophy-ын жеңіп алды, финалда Лордс стадионында Кентті 24 ұпаймен жеңді, ал Ботам команда капитаны болды. Олар JPL титулын да иеленуге жақын болды, бірақ Йоркширмен 46 ұпайға тең түскен соң, ұпай саны бойынша екінші орынға ие болды. Округтік чемпионатта олар үш матчта ғана жеңіске жетіп, 10-шы орынды иеленді. Олар B&H кубогынан ерте шығарылды. Ботамның бұл маусымда таяқпен жақсы ойыны болды, ол 14 бірінші сыныптық матчта 40.57 орташа есебімен 852 ұпай жинады, ең жоғары көрсеткіші – 152 ұпай (үш жүздік соқты). Бірақ қақпалармен ойыны нашар болды: 33.09 орташа есебімен 22 қақпа алды. Әлем чемпионатынан кейін Жаңа Зеландия Англияға қарсы төрт матчтық тестілік сериясын ойнады және 29-шы әрекетте Англияда алғаш рет тестілік матчта Англияны жеңді. Алайда Англия қалған үш матчта жеңіске жетіп, серияны 3–1 есебімен жеңді. Ботам бұл маусымда қақпалармен жақсы ойнамады, бірақ Трент-Бридждегі соңғы тестіде 103 ұпай соқты (суретке қараңыз). 1983–84 жылдары қыста Англия қаңтар-ақпан айларында Жаңа Зеландияға, ал наурыз айында Пәкістанға сапар шекті. Жаңа Зеландияға қарсы бірінші тестідегі Басин Резервтегі бір ойынды қоспағанда, Ботам бұл турда көңіл көншітпеді, әсіресе боулинг шебері ретінде. Бірінші тестіде 138 ұпай жинап, Дерек Рэндаллмен (164 ұпай) 232 ұпайлық алтыншы серіктестік құрды, бірақ матч тең аяқталды. Бұл Англия үшін нашар тур болды, Wisden оны «олардың ең бақытсыз турларының бірі» деп сипаттады. Англия екі серияны да 1–0 есебімен жеңді. Ботам Англия жеңілген алғашқы тестіден кейін тері ауруын тексеру үшін Пакистаннан кетіп, үйге оралды.

Сомерсет және Англия (1984-1986-87)

Он маусым бойы бірінші команданың тұрақты мүшесі болғаннан кейін, Ботам 1984 және 1985 жылдары Сомерсет клубының капитаны болып тағайындалды. 1984 жылы округтік чемпионатта жетінші орынды иеленіп, 1985 жылы 17-ші орынға (турнир кестесінің соңында) түсті. 1984 жылы JPL-де 15-ші, ал 1985 жылы 11-ші орынға ие болды. Олар B&H кубогы мен NatWest Trophy-де көзге түспеді, сондықтан Ботэмнің капитандық кезеңі клуб үшін сәтсіз болды, себебі алдыңғы маусымдарда клуб ең табысты кезеңін бастан өткерген еді. Ботам 1984-1986 жылдары 18 тестілік матчта ойнады, оның ішінде он матч (бес матч үйінде, бес матч сыртта) Вест-Индияға қарсы өтті. Ботэмнің тестілік карьерасы барысында ең жоғары халықаралық стандартты Вест-Индия белгіледі, ал Ботэм оларға қарсы көбінесе сәтсіз болды. 1984 және 1985/86 жылдары Вест-Индия Англияны 5-0 есебімен жеңді, бұл "қара жуындыру" деп аталды. Оның ең жоғары ұпай жинағаны және Вест-Индияға қарсы ең жақсы және ең нашар боулингтік көрсеткіштері 1984 жылы Лордста өткен бір матчта тіркелді. Клайв Ллойд жеребе тастап, алаңға шығуды жөн көрді. Бірінші күні жаңбыр жауып, Англия екі түнде 167 ұпай жинап, Грэм Фаулердің ғасырының арқасында 286 ұпайға жетті; Ботам 30 ұпай жинады. Вест-Индия үш жылдам викет жоғалтты, олардың барлығы Ботемнің есебінде болды, ол Wisden журналының сөзімен айтқанда, "ескі өзін еске түсірді", бірақ екінші күнгі ойын соңында үш викетке 119 ұпайға жетті. Үшінші таңертең Вив Ричардс Ботэмге күмәнді жағдайда ұтылды, бірақ Ботам жақын досының викетін алғаннан кейін шабыттанды, 103 ұпайға сегіз викет алып, Вест-Индияны 245 ұпайға ұтып, Англияға әлемнің ең үздік командасына қарсы жеңіске жету мүмкіндігін берді, бірінші иннингте 41 ұпаймен көшбасшылық етті. Бұл Ботамның Вест-Индияға қарсы боулингте көрсеткен ең жақсы көрсеткіші болды. Англия екінші иннингін бастады және Ботэм Аллан Лэмбке қосылғанда төрт викетке 88 ұпайға дейін қысқарды. Олар үшінші күнгі соққыда төрт викетке 114 ұпай жинады. Жексенбіде ойын болмады, ал Англия дүйсенбіде 155 ұпаймен алты викетке ие болды. Ботэм мен Лэмб бесінші викетке 128 ұпай қосты, Ботэм 81 ұпай жинады, соның ішінде тоғыз төрттік және бір алтылық, оның Вест-Индияға қарсы ең жоғары ұпайы және ең жақсы иннингі. Лэмб ғасырлық ұпай жинады және Англия сейсенбі күні таңертең (соңғы күні) дәл 300 ұпайға толыққаннан кейін шығарылды. Вест-Индия жеңіске жету үшін бес жарым сағатта 342 ұпай жинау керек болды. Олар 57-ге 0-ге Десмонд Хейнстен ұтылып, Ларри Гомес (92 ұпай) Гордон Гринджиге (214 ұпай) қосылды және Вест-Индия соңғы жиырма овердің 11,5-і қалғанда тоғыз викетпен жеңіске жетті. Wisden журналы Ботамды "жайсыз" аулаушы ретінде атамағанымен, Англияның боулингшілерін "екінші деңгейдегі және Уиллистен басқа ешкім дұрыс сызықты немесе күшті және флегматикалық Гринджиге дұрыс алаңды орнатпаған" деп сипаттайды. Ботам ең көп оверлерді (20) өткізді және 117 ұпайға нөл ұпай жинады, ол бір топқа шамамен бір ұпайдан берді (Уиллис 15 оверден 48 ұпайға нөл ұпай жинады). Ботам 1986 жылы сұхбатта марихуана шегуі туралы мойындағаннан кейін Тест және Каунти Крикет Кеңесі 63 күнге тыйым салды. Тыйым салғандықтан, Ботэм тек бір ғана тестілік матчта ойнады, ол Жаңа Зеландияға қарсы серияның соңғысы болды. 1986 жылы Ботем үшін бір керемет А тізіміндегі ойындарынан басқа, оны есте сақтау үшін маусым болған жоқ. Ол Веллингбороу мектебінің алаңында өткен 39 оверлік JPL матчында Нортгемптонширге қарсы Сомерсет үшін 175 ұпай жинады. Алайда, ауа райының әсерінен ойын нәтижесіз аяқталды. Оның иннингтері жер рекорды болып қала береді. Ботамның соңғы Австралия гастролі 1986/87 жылдары Майк Гаттингтің капитаны кезінде болды. Ол төрт тестілік матчта ойнады және Англия 2005 жылға дейін соңғы рет Ашес турниріне жеңімпаз атанды. Көптеген жағдайларда бұл серия Ботемнің соңғы жарқыраған сәті болды, себебі ол соңғы тестілік ғасырын (Брисбендегі бірінші тестіде 138 ұпай, Англия жеті викетпен жеңді) және соңғы тестілік 5wI (MCG-дегі төртінші тестіде 41-ден бес викет, Англия иннингпен және 14 ұпаймен жеңді) соқты. Wisden Ботамның статистика бойынша қарапайым сериясы болғанымен, "оның ынтасы және жас ойыншыларды, әсіресе Фил ДеФрейтасты ынталандыру үшін" "ол жақтағы құндылық болды" деп атап өтті. Ботам Перттегі екінші тестіде қатты жамбас жарақаттанып, 3-ші тестіден мүлдем шеттетілді және турдың қалған бөлігінде боулингтің қарқынын азайтып, оны басқаруға тырысты: нәтижесінде, сәттілікпен, ол боулинг стилін қорғаныстық, жағымсыз әскери орташа қарқынға өзгертті. Англия екі бір күндік турнирде де жеңіске жетті, Бенсон мен Хеджес Перт сынағында (Австралия, Вест-Индия және Пәкістанға қарсы) және Дүниежүзілік серияда (Австралия мен Виндиске қарсы): Ботам толық жарамсыз болғанына қарамастан, ұрыс пен доппен бірнеше матчты жеңіп алды және әлем чемпионатының ең жақсы үш финалының екеуінде де "Ойын адамы" атағын жеңіп алды – біріншісінде 71 ұпай жинап, баттингті ашты (ол алаңда болғанда 91 ұпайдан), екіншісінде үш викет алып, Англия төмен ұпайды 9 ұпаймен қорғады, финалды 2–0 есебімен жеңді. Осы турнирде Англия Ботамды ODI-де баттингті ашуға тырысты, мақсаты алаңдағы шектеулерге қарсы тұру үшін допты жоғары соғу болды, бұл көптеген алаң иелерін ерте оверлерде соққыға жақын орналастыруға мәжбүр етті.

Вурстершир және Англия (1987-1991)

Сомерсеттен кеткен соң Ботам 1987 жылғы маусымда Ворстерширге қосылып, бес маусым олармен өткізді. 1987 жылы ол бұрынғы командасына қарсы 126* ұпай жинады, бірақ көбінесе шектеулі оверлердегі ойыншы ретінде табысқа жетті, екі жүздік соғып, 40.94 орташа көрсеткішті ұстады. Оның доп тастауы да жақсырақ болды, бірінші сыныпта 42.04-ке қарсы 21.29 орташа көрсеткіштің иегері атанды. Оның шектеулі оверлердегі еңбегі Ворстерширдің жексенбілік лигада жеңіске жетуіне көмектесті. Олар округтік чемпионатта тоғызыншы орынды алды және екі нокаут турнирінде сәтсіз өтті. Ворстершир Англияның қысқы тактикасынан үлгі алып, кейде Ботамды бір күндік матчтарда тұрақты ашылушы Тим Кертиспен бірге соққыны ашу үшін пайдаланды. Ботам 1987 жылы Пәкістанға қарсы бес тест матчында ойнады, бұл Англияның толық сериясындағы соңғы қатысуы болды. Пәкістан 708 ұпай жинағанда, Ботамның 52 оверде 217 ұпай жинағаны Англия боулерінің ең көп ұпай жинағаны болды, бұл көрсеткіш 1930 жылы Овалда Австралияға қарсы 71 оверде 204 ұпай жинаған Ян Пиблстің көрсеткішін басып өтті. Ол үш қақпа алды және Имран Ханды да шығарып алды. Оның соңғы және ең баяу 50 тестік ұпайы, қатал және қорғаныс стиліндегі ойын, тең аяқталған матчтың соңғы күнінің көп бөлігін алып, Гаттингпен (150*) үздіксіз серіктестік құрып, 5-ші тестті құтқарып, Англияның жеңіліс маржасын 1–0 деңгейінде ұстады. Ол келесі қыста Англиямен бірге турнеге барудан бас тартты, 1987 жылғы Үндістан мен Пәкістанда өткен әлем чемпионатында (Англия финалға жеткен) немесе Пәкістанға (1–0 есебімен жеңіліс) және Жаңа Зеландияға (жаңбыр салдарынан 0–0 есебімен тең аяқталған серия) барудан бас тартты. Ботам 1987–88 жылғы австралиялық маусымды Квинсленд командасында өткізді, олар үшін Шеффилд Шилдте ойнады. Квинсленд 1980 жылдары жақсы командалардың бірі болды және 1983–84 маусымнан 1990–91 маусымға дейін Шилдтің алғашқы үштігінде болды, бірақ жеңіске жете алмады. Ботамның сол маусымдағы командаластары Аллан Бордер (капитан), қақпашы Иан Хили және жылдам доп тастаушы Крейг Макдермот болды, олар Батыс Австралиядан кейін екінші орынды иеленді. Ботам бірнеше жарты жүздік соғып, жақсы нәтижелер көрсетті және Квинслендтің Шеффилд Шилд финалына шығуына көмектесті. Ботам мен Денис Лилли Тасманияның Лансестон қаласындағы бір күндік матч кезінде Квинсленд командасының киім ауыстыратын бөлмесіне зақым келтіргені үшін айыппұл төледі. Квинсленд командасы Пертке Шилд финалына ұшқанда, Ботам дау-дамайға қатысып, Квинсленд ойыншыларының арасындағы дауға араласқан жолаушыға шабуыл жасады. Квинсленд финалда жеңіліске ұшырады. Ботамға сот 800 доллар, ал Австралиялық крикет кеңесі 5000 доллар айыппұл салды. Ол нәтижесінде Квинслендтен жұмыстан шығарылды. Ботам 1988 жылғы маусымның көп бөлігінде жарамсыз болды және сәуір мен мамыр айларында тек төрт бірінші сыныптық және жеті шектеулі оверлік матчта ойнады. Ол Англия үшін ойнаған жоқ. Дегенмен, Ворстершир округтік чемпионат пен жексенбілік лиганы жеңіп алды. Ботам он бір ай бойы әрекетсіз болды, ұзақ уақыт бойы арқадағы проблемаға байланысты омыртқадағы омыртқаларын біріктіру операциясы жасалды. Ол 1989 жылы мамыр айында қайтып келді және округтік чемпионатта жақсы доп тастап, Ворстерширдің екінші рет жеңімпазы атанды. Англия Алан Бордердің қайта құрылған австралиялық командасымен күрескенде, ол Хили, Макдермот, Стив Уо, Мерв Хьюз және Марк Тейлор сияқты ойыншыларды көрсетті. Ботам 1989 жылғы Аш сериясының үшінші, төртінші және бесінші тест матчтарына шақырылды. Ол қазір Австралияның пайдасына толығымен бұрылып, оның тереңдігінен мүлдем көрінбейтін толқынға тосқауыл қою үшін аз нәрсе істей алды. Ол бір ойынның үштен екі бөлігін 15.50 орташа есеппен 62 ұпайға ғана соғып, 80.33 есебімен үш қақпа ғана алды. 1989 жылдың жазында Англия үшін Оңтүстік Африкаға қарсы турне ұйымдастырылып, барлық қатысушылар үш жылға тыйым салынды. Ботам батыс Үндістанның қысқы турнесіне таңдалуды үміттеніп, қарсы турнеден бас тартты, бірақ нашар формасы үшін құрамаға ілікпеді. 1991 жылы Уэст-Индиге қарсы ойынға шақырылғанға дейін тағы екі жыл халықаралық крикеттен қалыс қалды, ол Уорчестерширге қарсы алғашқы маусымдық тур матчында 161* ұпай соғып, осылайша Уэст-Индиге қарсы жалғыз жүздігін соқты. Ол алғашқы маусымдағы бір күндік серияға таңдалды: ол алғашқы оверде бір, ал он оверде төрт қақпа алды, бірақ кейіннен жарақат алды. Ол жарақаттан кейін зейнеткерлікке шығуға дайын болды, бірақ жүгірушімен ойынды жалғастыруды таңдады, бірақ келесі доптан шығарылды. Жарақат оны қалған бір күндік матчтардан (екеуінде де Англия жеңіске жетті) және алғашқы екі тест матчынан (Англия жеңіске жетіп, тең аяқтады, нәтижесінде 1–0 есебімен көшбасшылықты сақтап қалды) шығарды. Ол қайтадан қатысып, округтік матчта жарақат алғаннан кейін 3-ші және 4-ші тест матчтарына қатыса алмады (екеуінде де Англия жеңіліске ұшырады). Англияның серияны теңдету үшін жеңіске жетуі қажет болған 5-ші тестке шақырылды: бірінші иннингте 31 ұпай жинап, Куртли Эмброуздік допты қағып, "hit wicket" ретінде шығарылды, бұл жағдай BBC Test Match Special радиосындағы комментаторлардың күлкісін тудырды. Допты сирек пайдаланды, бірінші және екінші иннингтерде 1/27 және 2/40 ұпай жинады, ал Уэст-Инди командасы екінші рет шығарылды, Туфнелл (6/25) және Лоуренс (5/106) доп тастады. Оның Уэст-Индиге қарсы жалғыз жеңісі оның жеңіс ұпайын соққан кезде аяқталды – Англия бес қақпамен жеңіске жетіп, серияны теңдетті. Екі аптадан кейін ол Лордс стадионында Шри-Ланкаға қарсы ойнады, бірақ ерекше көзге түскен жоқ. Ол Ворстерширге 1991 жылы B&H Cup турнирін жеңіп алуға көмектесті.

Дарем мен Англия (1991-1992 жылдар)

Ботэмнің соңғы туры 1991–92 жылдары Австралия мен Жаңа Зеландияға болды. Жаңа Зеландия туры аясында ол тек соңғы тест матчында және бір күндік матчтар сериясында ойнады: оның ең маңызды үлесі – бір күндік матчтағы жеке ең жоғары көрсеткіші – 79 ұпай. Ол бір күндік матчта жүзге жететіндей жағдай жасады, бірақ Жаңа Зеландия бірнеше овер бойы оны соққыдан алыстатып, ол шыдамсыздықтан басып жіберіп, ауаға көтерілген допты ұстады. Одан кейін Австралиядағы Әлем чемпионаты өтті. Ботэм Әлем чемпионаттарында бұрын «матчтың үздік ойыншысы» сыйлығын жеңіп алған емес, бірақ осы турнирде екі рет жеңіске жетті. WACA Ground-та Үндістанға қарсы матчта ол қатаң түрде доп тастап, 237 ұпайға мұқтаж болған Үндістанды 10 оверде 27 ұпайға дейін шектеді, бұл 2.70 экономикалық көрсеткіш, ол басқаларға қарағанда едәуір төмен болды. Ол екі қақпа алды, соның бірі – Сачин Тендулкар. Англия 9 ұпаймен жеңіске жетті. Сиднейдегі Крикет алаңында өткен келесі матчта Ботэм өзінің атағын қалыптастырған жан-жақты өнері үшін сыйлыққа ие болды. Австралия жеребе тастап, алдымен соққы беруді шешті. Олар 49 оверде 171 ұпай жинады, ал Ботэм 10 оверде 4 қақпа алды. Ол Англия құрамасының ойын ашуын Грэм Гучпен бірге бастады – Англия бұл тактиканы бес жыл бұрын Австралияда сынаған, сондай-ақ Әлем чемпионатына дейін Жаңа Зеландияға қарсы бір күндік матчтарда да қолданған болатын. Гучпен бірге 107 ұпайлық серіктестікте 77 доптан 53 ұпай жинады. Англия 9 овер қалғанда 8 қақпамен жеңіске жетті. Финалда ол сәл сәтті болды, себебі бұрынғы экономикалық доп тастау көрсеткіштері пакистандық шабуылшылардың кешіккен шабуылымен бұзылды, содан кейін ол Васим Акрамның бірінші оверінде қақпа артында ұсталды (мүмкін, өкінішке орай, камера қайталауына сәйкес, ол допқа тимеген сияқты). Англия матчты ұтырды. 1992 жылы Ботэм Каунти Чемпионатының жаңа командасы – Дархэмге қосылды, олардың алғашқы бірінші сыныптық матчында екінші иннингте жүз ұпай жинады. Ол Пәкістанға қарсы алғашқы екі тест матчында ойнады, екіншісі Лордста оның соңғы тест матчы болды. Алайда Ботэм бір күндік матчтар сериясындағы барлық бес матчта ойнады, Англия 4–1 есебімен жеңіске жетті: бұл оның соңғы халықаралық матчтары болды. Англияның соққысы бір матчтан басқа барлық матчтарда өте күшті болды, сондықтан Ботэм иннингтердің соңында немесе мүлдем ойнамады, бұрынғы ортаңғы қатардағы орнына оралды, сондықтан оған көп жұмыс істеуге тура келмеді: тек 4-ші матчта ол Гучтың қатысуынсыз қайтадан соққы беруді бастады және құрметті де еңбекқорлықпен 40 ұпай жинады, бірақ Англия соңғы төрт қақпасын 10 ұпайға жоғалтып, матчты үш ұпаймен ұтырды. Оның доп тастауы да ерекше көзге түспеді, әдетте бір немесе екі қақпа алды, шамамен төрт оверге бір қақпадан. Ол соңғы матчында бірде-бір ұпай жинамады (соққы беруге мүмкіндік болмады) және бірде-бір қақпа алмады (0–43). 1992 жылы Ботэм британ империясының офицері (OBE) орденімен марапатталды, крикетке және оның қайырымдылық жұмысына қосқан үлесі үшін. Ботэм 1993 жылғы маусымның ортасында крикеттен кетті, оның соңғы матчы Дархэм үшін 1993 жылдың 17–19 шілдесінде "Рейскурс" стадионында келген австралиялықтарға қарсы болды. Дархэм бірінші болып соққы беріп, 8 қақпадан 385 ұпай жинады (Уэйн Ларкинс 151). Бірінші сыныптық соңғы иннингінде Ботэм 32 ұпай жинады. Жауап ретінде Австралия Саймон Браунның 70 доптан 7 қақпа алғанының арқасында 221 ұпай ғана жинады (Ботэм 21 доптан бірде-бір қақпа алмады). 164 ұпайдан қалып қойған Австралияға ілесуге тура келді, Дархэмның жеңісі мүмкін болды, бірақ Мэтью Хейден мен Дэвид Бунның жүздік көрсеткіштері Австралияны құтқарды, ал матч тең аяқталды. Ботэмнің соңғы доп тастау көрсеткіші – 11 оверде 45 ұпай. Ойынның соңғы оверінде Ботэм қолғап немесе қорғаныс жабдықтарын кимей, қақпаны сақтады.

Халықаралық крикет рекордтары

Ботамның тестілік мансабы 16 маусымға созылып, ол 102 матчта ойнады. Ол 33.54 орташа есеппен 5200 ұпай жинап, 14 ғасырындағы ең жоғары көрсеткіші 208 ұпайды құрады. Ол 28.40 орташа есеппен 383 викет алып, ең жақсы көрсеткіші 8/34 болды және бір матчта 10 викетке 4 рет қол жеткізді. Ол 120 пойызды ұстады. Бұл көрсеткіштерді оның тестілік мансабымен салыстырғанда, ол шектеулі оверлер форматында азырақ тиімді болғанын көруге болады. Дегенмен, ол бірнеше керемет LOI матчтарын өткізіп, алты «матчтың үздігі» жүлдесін жеңіп алды. Ботам Крикет әлем чемпионатының үш турниріне қатысты: 1979, 1983 және 1992 жылдары. Ол әлем чемпионатының 22 матчында, соның ішінде 1979 және 1992 жылғы финалдарда ойнады, екеуінде де Англия жеңілді, ал 1983 жылғы жартылай финалда Англия жеңілді. Ботам Тест крикетінде 1000 ұпай және 100 викеттің «қос жетістігіне» қол жеткізген 21-ші ойыншы болды, ол 5200 ұпай жинап, 383 викет алып, 120 пойыз ұстады. Ол 1986 жылдың 21 тамызынан 1988 жылдың 12 қарашасына дейін Тест крикетіндегі ең көп викет алған ойыншының рекордын ұстады. Оның алдында 70 матчта 355 викет алған Денис Лилли зейнеткерлікке шықты. Ботам осы көрсеткішті 94 матчта 373-ке дейін жеткізді, бірақ одан кейін Ричард Хэдли оны басып өтті. Ботам 102 матчта 383 викет алды, ал Хэдли 86 матчта 431 викетке жеткізіп, рекордты жаңартты. Тест крикет рекордтарының тізілімін қараңыз. Жоғарыда айтылғандай, 1980 жылы Ботам Тест крикетінде 100 ұпай және 10 викеттен тұратын «матчтық дубльге» қол жеткізген екінші ойыншы болды (Алан Дэвидсон 1960-61 жылдары бұл көрсеткішті алғаш рет көрсеткен). Алайда, Ботам Тест матчта ғасыр соғып, 10 викет алған алғашқы ойыншы болды (Дэвидсон 44 және 80 ұпай жинаған). Бұл көрсеткішке кейін Имран Хан 1983 жылдың қаңтарында Фейсалабадтағы Икбал стадионында Үндістанға қарсы матчта 117 ұпай жинап, 6/98 және 5/82 көрсеткенде және 2014 жылы Зимбабвеге қарсы Хульнадағы матчта Шакиб Әл Хасан да қол жеткізді.

Тесттердегі жүздер мен бес ұпайлы ойынның тізімі

Көптеген крикетшілермен салыстырғанда, көбінесе мамандануға бейім болған, Ботамның көрсеткіштері тым қарапайым көрінеді, бірақ ол шынайы жан-жақты ойыншы болғанын ескермеуге болады және мұндай ойыншының әлемдік деңгейге жетуі сирек кездеседі. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Ботам сияқты онға жуық жан-жақты ойыншы болған, ал мамандардың саны одан да көп. Гарфилд Соберс және Жак Каллис сияқты ұлы ойыншыларды соққы беруші ретінде, ал Алан Дэвидсон мен Ричард Хэдлиді доп тастаушы ретінде, өздерінің басты салаларында әлемдік деңгейдегі мамандар деп айтуға болады, сонымен қатар олар басқа салаларда да тиімді болды. Ботамнан өзге, сол дәуірде әлемдік деңгейге жеткен жан-жақты ойыншыларға Кит Миллер, Ричи Бенауд, Майк Проктер, Клайв Райс, Имран Хан, Капил Дев және Эндрю Флинтофф кірді. Айта кетейік, Ботамның алғашқы 202 добы 21,20-дан түсті, ал соңғы 181 добының орташа бағасы 36,43-ке жетті; алғашқы көрсеткіш Ботамды қазіргі заманның ең үздік доп тастаушыларының қатарына қояды, ол Батыс Индияның ұлылары Куртли Амброз (орташа көрсеткіші 20,99), Малкольм Маршалл (орташа көрсеткіші 20,94) және Джоэл Гарнермен (орташа көрсеткіші 20,97) тең деңгейде тұрады, бірақ екінші көрсеткіш көптеген командаларға мамандануға бейім доп тастаушының орнын сақтап қалуы қиын екенін көрсетеді. Бұл айырмашылықтың себебі 1980 жылы алған арқа жарақатының ұзақ мерзімді әсері болуы мүмкін; ол доп тастау жылдамдығын және допты бұру қабілетін шектеді. Ботамның соққы беру қабілеті оның доп тастау қабілетімен салыстырғанда ешқашан бірдей болған жоқ, бірақ алғашқы 51 сынақ матчындағы 38,80 орташа көрсеткіші соңғы 51 матчтағы 28,87 көрсеткіштен әлдеқайда жоғары болды, мұндай көрсеткіш көптеген командалар үшін соққы берушіге қанағаттандырмас болар еді. Ботамның сынақ карьерасының алғашқы 5 жылында, капитандыққа тағайындалмаған кезде, ол 49,17 орташа есеппен 2,557 ұпай жинады, соның ішінде 11 жүздік және 208 ең жоғары ұпай, 21,28 орташа есеппен 196 добын түсірді, оның ішінде он тоғыз 5 добын түсірді және 50 допты ұстады. Мұндай көрсеткіштер тек соққы беруші немесе доп тастаушы ретінде кез келген командада өз орнын сақтай алатын ойыншыны көрсетеді. Осы кезеңде ол жетекші жан-жақты ойыншылардың бірі ретінде беделін нығайтты.

Имран Ханға қарсы көңілді қорлау ісін қозғау (1994-1996)

1994 жылы, зейнеткерлікке шыққан жылынан кейін, Ботам Имран Ханмен заңдық дауға қатысты. Хан «India Today» журналында жариялаған мақаласында Ботам мен Аллан Лэмбті крикет спортына нұқсан келтіргені үшін айыптаған. Ботам мен Лэмб жауап ретінде ар-намысқа тиетін жала туралы сотқа шағым түсірді. Бұл іс 1996 жылы Жоғарғы сотта қаралды, сот екінші күні Ботамның Ханға қарсы жеке шағымын қарауды шешті, онда Хан Ботамның допқа қол сұққандығын айтқан болатын. Бұл кейіннен сот ісіне айналып, Хан жеңіске жетті. Сот шешімі бойынша Ботам сот ісіндегі барлық шығындарды, Ханның шығындарын қоса, төлеуге міндетті болды.

Футбол мансабы

Ботэм талантты футболшы болған, бірақ крикетте өзінің жақсырақ екеніне сенгендіктен, толық уақытты мансабы үшін оны таңдады. Соған қарамастан, ол 1978 жылдан 1985 жылға дейін "Еувил Таун" және "Сканторп Юнайтед" командаларында орталық қорғаушы ретінде футбол ойнады. Ол "Сканторп" сапында Футбол лигасының он бір матчисіне қатысты. "Еувил" клубында ойнағанда, Ботэм 1984–85 маусымында Крофт Паркте Солтүстік футбол лигасына қарсы Футбол қауымдастығының (лигадан тыс футболшылардың құрама командасы) намысына өнер көрсетті.

Қайырымдылық қор жинау

Ботэм қайырымдылық мақсаттар үшін үлкен қаржы жинаушы болды, барлығы 12 ұзақ қашықтықты қайырымдылық жолдарынан өтті. Оның алғашқысы 1985 жылы Джон О'Гройтс пен Лэндс-Энд аралығында 900 мильдік саяхат болды. Оның осы күш-жігеріне 1977 жылы Таунтон қаласындағы Мусгроув Парк ауруханасына сынған саусағына емделген кезде баруы түрткі болды. Балалар бөліміне қателікпен кіргенде, кейбір балалардың өміріне санаулы апталар ғана қалғанын және оның себебін білгенде, ол қатты қайғырды. Ол сол кезде бала күтетін әке болды. 2014 жылдың қараша айында Ботэм "Паддингтон" фильмінің шығуына дейін Лондон қаласының әртүрлі жерлеріне орналасқан, түрлі мәшһүр адамдар жасаған елу "Паддингтон аюы" мүсінінің бірін жасады. Мүсіндер аукционға сатылып, түскен қаражат Ұлттық балаларды қатыгездікке қарсы қорғау қоғамына (NSPCC) жұмсалды. 2007 жылдың 10 қазанында Ботэмге Букингем сарайында Елизавета II патшайымы "Қайырымдылық және крикетке көрсеткен қызметтері үшін" орденін табыс етті.

Медиа мансабы

Крикеттен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Ботам бұқаралық ақпарат құралдары саласына қатысты және көп жылдар бойы Sky Sports телеарнасында сарапшы және комментатор болып жұмыс істеді. Фред Труман мен басқаларынан айырмашылығы, ол "менің заманымда" деп еске ала бермейді. Wisden редакторы Мэтью Энгель Ботэмнің телекомментатор ретіндегі сабырлылығына, өткірлігіне және даналығына жоғары баға берді, бірақ оған таң қалғанын мойындады. 2009 жылдың 9 тамызында, сол маусымдағы Хединглиде өткен төртінші Эшз сынағын тікелей эфирде баяндап жатқанда, Ботам бұрынғы Йоркшир ойыншылары Джеффри Бойкотт, Уилфред Родс және Фред Труманмен бірге ICC Крикет Даңқ залына енгізілу салтанатына қатысуға шақырылды. Бойкотт, Фред Труманның жесірі Вероника және Йоркшир графтығының крикет клубының төрағасы Колин Грейвс та қатысты, ол Уилфред Родс атынан құрметті қабылдады. Ботам: "Крикет тарихындағы ең табысты 55 ойыншының қатарында аталғаным үшін мақтан тұтамын. Менің крикет карьерам ICC Крикет Даңқ залында мойындалғанын күтпеген едім, бірақ бүгін осы марапатты алуға өте қуаныштымын". Колин Грейвс Родсқа арналған құрмет сөзінде Ботамды да атап өтті: "Йоркширдің аңызы атынан шапанды қабылдау үлкен мәртебе. Уилфред Родс өте талантты ойыншы болды және Англияның ең үздік жан-жақты ойыншыларының бірі деп есептеледі. Бүгін тағы екі Йоркширлік және тағы бір жан-жақты ойыншының ICC Даңқ залына енгенін көруге қуаныштымын". 1981 жылы "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасында ол Лордс стадионындағы кездесуде Эмонн Эндрюс тарапынан күтпеген сыйға ие болды. 1995 жылдың 12 тамызында Ботам Channel 4 арнасы үшін Эндрю Нилдің "Бұл сіздің өміріңіз бе?" атты сұхбат бағдарламасында терең сұхбат берді.

Қадір-қасиет

Ол 2020 жылғы саяси наградалар кезінде Борис Джонсонның ұсынысымен өмірлік пэр ретінде тағайындалды, бұл награда Brexit-ті қолдауы үшін берілген сыйлық екені кеңінен хабарланды. 10 қыркүйекте ол Солтүстік Йоркшир графтығындағы Равенсворттан Ботам бароны атанды және 2020 жылдың 5 қазанында ант беріп, өзінің орнына отырды. Ол сол жылдың 3 қарашасында алғашқы сөйлеуін жасады және содан бері 2020 жылдың 25 қарашасында тағы бір сөз сөйледі. Лордтар палатасындағы соңғы дауысы 2021 жылдың шілде айында болды. 2021 жылдың 23 тамызында Борис Джонсон оны Ұлыбританияның Австралиядағы сауда өкілі етіп тағайындады.

Жеке өмір

Ботам түс соқыр. 1976 жылы Донкастерде Ботам Кэтрин ("Кэти") Уоллерге (қазіргі Леди Ботам) үйленді, оны алғаш рет 1974 жылдың маусымында кездестірген. Олар некелескеннен кейін 1980-ші жылдардың соңына дейін Сканторп маңындағы Эпвортта тұрды. Олардың Лиам (1977 жылдың тамызында туған) есімді ұлы және Сара мен Бекки есімді екі қызы бар. Қазір отбасы Солтүстік Йоркширдегі Равенсвортта тұрады, сонымен қатар Ботам жиі гольф ойнайтын Альмерияда да мүлігі бар. Ботам алабұға және лосось балықтарын аулауды ұнатады. Осының нәтижесінде ол "Botham on the Fly" атты телесериалды жүргізуге шақырылды. Сондай-ақ ол BBC-нің "A Question of Sport" ойынында команда капитаны болды. Балық аулау мен гольфтен басқа, Ботам аң аулауды ұнатады және оның қарақасқа құс өсіретін жері бар. Бұл құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғаммен (RSPB) үлкен дауға себеп болды. 2016 жылдың тамызында ол Крис Пакхэмді BBC-ден жұмыстан босатуға шақырды, өйткені аң аулау индустриясы қаржылаған кампания аясында Пакхэм сирек кездесетін жыртқыш құстардың заңсыз қырғынын әшкерелеген болатын. 2015 жылы New Statesman журналында жарияланған мақалада "Ботам – ескі үлгідегі ағылшын, консервативті, тіпті кішкентай әріппен де жазылғанда консервативті" және "берік монархист" деп сипатталды. Ботам Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуының жақтаушысы болды. Ол былай деді: "Жеке пікірімше, Англия – арал. Англия Англия болуы керек деп ойлаймын. Біз оны сақтап қалуымыз керек". 2016 жылғы Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа қатысуы туралы референдумға дейін ол бірнеше "Leave" үгіт-насихат шараларына қатысты. Ботамның жеке өмірі де британдық таблоид газеттерінде жиі жарияланды, тіпті бір рет әйелі Кэтиден ашық кешірім сұрауға түрткі болған басқа біреумен болған қарым-қатынасы да болды. Ол сондай-ақ басқа ойыншылармен, соның ішінде Англияның тағы бір ойыншысы Джефф Бойкоттпен, Сомерсет капитаны Питер Роубокпен және Австралиялық ойыншы Иан Чаппеллмен де ренішті болды, ол 2010–11 жылғы Ashes сериясы кезінде Аделаида Овал автотұрағында оған шабуыл жасаған. Ботам 2023 жылдың 27 маусымында Channel 9 телеарнасында көрсетілген деректі фильмде Чаппеллмен арадағы ұзақ жылдарғы дауды шешуге үміттенсе де, Чаппелл бас тартты.