Кіріспе

Кореялық діни қайраткер (1871–1909)

Ган Ил Сун (강일순; 1 қараша 1871 – 24 маусым 1909), сондай-ақ Кан Ил Сун деп те аталады және оның жақтастары Канг Чжынсан (강증산) деп біледі, ол Чжынсан дінінің негізін қалаушы. Оның өлімінен кейін жүзге жуық жаңа дін пайда болды, олардың ішінде Дэсун Чжинрихоэ және Чжын Сан До да бар. Чжынсан діні, оның қозғалысы деп аталатын, және одан туындаған түрлі корейлік жаңа діндер (sinheung jonggyo, әдеби мағынасында "жаңадан пайда болған діндер") ғалымдар тарапынан буддизмнің (Bul gyo), конфуциандық (Yu gyo), даосизмнің (Do gyo) және Кангтың ерекше діни көзқарастарымен, сондай-ақ христиандықтан (Gidok gyo) алынған белгілі бір элементтермен, ал қазақ халқының ежелгі шамандық дінінен (Musok Sinang) алынған ұғымдардың қосындысы ретінде қарастырылады.

Ерте өмір

Ган Ир Сунь 1871 жылдың 19 қыркүйегінде, оның ізбасарлары көбінесе қолданатын Ай күнтізбесі бойынша (қазіргі Солтүстік Чолла провинциясының Чонъуп қалашығы, Корея), немесе Григориан күнтізбесі бойынша 1871 жылдың 1 қарашасында Чолла провинциясының Гобу округінде дүниеге келді. Оның ізбасарлары жазған агиографиялық әдебиеттерде оның бала кезінде болған керемет оқиғалар сипатталған. Мысалы, агиографиялық мәліметтерде "оның туған кезінде (,) аспаннан екі әйел пері (仙女) түсіп, босану бөлмесіне кірді" делінеді, бұл бөлме "әдемі хош иіспен" толып кеткен. Кейіннен ол "Сеодаңда қытай классикасын оқып, мағынасын толық түсініп, барлығын жатқа айтуға дейін жаттап алды" деп айтылады. 1891 жылы Ган Гимчже округынан Чон Чи Суньмен (鄭治順; 1874–1928) үйленді. 1894 жылы ол қарындасының күйеуі Чон Нам Гидің (鄭南基) үйінде Сеодаң ашты. Ол буддизм, конфуциандық, даосизм және корей халық діндері білімімен танылды және бірнеше шәкірт жинады. Сонымен қатар, ол Қытайдың "И-Цзин" (Өзгерістер кітабы) жаңаша түсіндірілген "Чон-йок" (正易) кітабын енгізген белгілі ғалым Ким Ир Буға (金一夫; 1826–1898) барған деген аңыз бар. Ким И Цзиннің қытай триграммаларын жаңа ретпен ұйымдастырған, сондай-ақ басқа да схемалар мен түсіндірмелерді, оның ішінде түс көру арқылы алған түсініктерін ұсынды. Оның триграммаларды қайта теңгеруі Кореяның көптеген жаңа діндеріне, соның ішінде Ганнан тараған діндерге зор әсер етті.

Донгхак

1860 жылы Чхё Жэ Ю Батыстың күшейіп бара жатқан ықпалына, Жосон Кореясында жапондықтардың көбеюіне, үкімет пен орныққан діндердегі жемқорлыққа және янбанның (әулеттік әлеуметтік таптың) билікті зәулім пайдалануына алаңдап, Жоғарғы Құдай Санджэден (қытайша Шан Ти) аян алғанын және рухани жақсаруға жеткенін мәлімдеді. Чхое Жэ Ю кейін пайда болған көптеген корейлік синкретистік жаңа діндердің үлгісі – Донгхак (Шығыс Оқуы) қозғалысын құрды. Донгхак 1894 жылғы сәтсіз Донгхак көтерілісіне әкеп соқты, ол Сеулдің жоғары салығына наразылық пен жақын арада келетін мессияның мыңжылдық көріністеріне негізделген діни ынтамен оттандырылды. Чхое Жэ Юдың ілімінің негізі Ху Чон Гаебёк (後天開闢) сенімі болды, яғни Кешкі Әлемнің Ұлы Ашылуы (Гаебёк) (Ху Чон), Донгхақтың жаңа дәуірдегі жұмағы, бұл кейін Ган Ил Сунның мыңжылдық көрінісіне де тән болды. Ган Ил Сун, шын мәнінде, Сандже екенін айтты, ол жер бетіне түсуден бұрын Чхое Жэ Юға сол аянын сыйлаған. Гангтың "Донгхак қозғалысымен ғана емес, географиялық жағынан да байланысы зор болды", өйткені Ганг тұрған ауыл Донгхак революциясының алғашқы көтерілісі басталған жерден небәрі төрт шақырым қашықтықта орналасқан. Кейін Ган Солтүстік Чолла провинциясында көптеген ізбасарларын жинады, олардың арасында Донгхақтың мүшелері де болды. Ган Ил Сун Донгхақтың діни идеяларына қызығушылық танытса да, Донгхақтың шаруалар жасағының жеңілісін дұрыс болжады және оған қосылмауға кеңес берді. Ол Кореяның проблемалары, жалпы адамзат қоғамы қарулы көтеріліс емес, рухани ояну арқылы шешіледі деп сенді.

Мәсіхтік талаптар

Дунхақтың қанды жеңілісінен кейін, Ганг Ил Сон үш жыл Кореяны аралап, халықтың көңіл-күйін зерттеді. 1900 жылы ол үйіне оралып, сонан кейінгі жылдары көптеген ізбасар жинады. Осы ізбасарлардың айтуынша, 1901 жылғы жазда ол Моаксан тауында қырық тоғыз күндік аскетикалық тәжірибелер мен оразадан кейін ағартуға қол жеткізді. Шындығында, шәкірттері рухани жетекшісі үшін ағартудан да артық нәрсе талап етті, өйткені олар оның Сангже, Жоғарғы Ие екенін, Чхое Цзе Ю-ға уахи бергенін және Жаңа дәуірді бастау үшін осы дүниеге келгенін қабылдады. Дасон Цзиньрихоеға сәйкес, Гангті Сангже деп мойындаған ең ірі қозғалыстың мәлімдемесінше, Моаксан тауындағы оның аскетикалық тәжірибелері Аспан мен Жердің Ұлы Даосын ашу және құдайлық тұлғаларға үкім шығару үшін жасалды, сондықтан бұл аскетикалық тәжірибелерден гөрі маңыздырақ болды. Ізбасарлар сондай-ақ, ол Бұрынғы Әлемнің барлық құдайларын соттады, Кеңгі Әлемге жол ашты және 1901 мен 1909 жылдар аралығында өткізген рәсімдер арқылы ғаламның толыққанды «Қайта құрылуын» (Чхонджи Конса, 天地公事) іске асырды деп мәлімдеді. Даэсун Цзиньрихое оның діни ортодоксиядағы ізбасарлары, Чо Чонсан (趙鼎山; 1895–1958) және Пак Вудан (朴牛堂; 1918–1996) аяқтауы тиіс, қайта құрудың қалдық жұмысы болды деп санайды. Джаңсанның тағы бір тармағы, Джаң Сан До, Ганг Құдай Әке болғандықтан, оның әйел шәкірті Го Пан Лье (高判禮; 1880–1935), Джаң Сан Дода Таэ моним атағымен құрметтелген, Құдай Ана болды және 1926-1935 жылдар аралығында өзінің ғаламды қайта құруын орындады деп есептейді.

Жапондықтармен қарым-қатынастар

Дунхак көтерілісінен кейін Жапонияның Кореядағы ықпалы күшейіп, 1910 жылғы Жапония-Корея шарты мен Кореяның Жапониямен ресми аннексиялануына әкелді. Ганг Иль Сунь Дунхак қозғалысына қарсы тұрғандағыдай көзқарас сақтады. Жапондықтарға сөзсіз мойын бұйырған кореялықтарды сынға алғанмен, Ганг Иль Сунь "кәндей да түріндегі зорлық-зомбылыққа" қарсы кеңес берді және "келісім мен бейбітшілікті" қанағаттандырды, сондай-ақ Кореядағы жапон үкіметінің кезеңі Жапонияның тарихындағы арыз-шағымдарды шешуге көмектесетінін мәлімдеді. Алайда, оның бейбіт көзқарасы жапон билігінің күдігінен қорғамады. 1907 жылдың 25 желтоқсанында ол және оның бірнеше жақтастары жапондарға қарсы әскер жинауға тырысқан деген күдікпен тұтқындалды. Хабарлауынша, "тіпті түрмеде де ол бейбітшілікке шақырып, әрекет етті" және "ешқандай жолмен билікке наразылық білдірмеді". Соңында ол 1908 жылдың 4 ақпанында босатылып, діни рәсімдерін және уағыздарын жалғастырды және 1909 жылдың 24 маусымында ол 1908 жылы құрған Донггок клиникасында қайтыс болды.

Мұра

Ганг Ил Сунь өзінің мұрагері ретінде Го Пан Льеді таңдады, ал ол қайтыс болғаннан кейін оның қозғалысы көптеген түрлі топтарға бөлінді. 1911 жылы Го Пан Лье (Субу, сөзбе-сөз "Басты ханым", Гангтың шеңберінде екі "Субус" болса да), әйел шәкірт, ең үлкен фракциялардың бірі ретінде көзге түсті, ол ақырында Гоның еркес құдасы Ча Гёнг Сок (1880–1936) бақылауына көшті. Кейбір ғалымдардың пікірінше, "жапон отарлау кезеңінде Чаның Бочеонизм (Бочеоб гё) деп аталатын тармағының басқа діндерден гөрі көбірек ізбасарлары болды, шамамен 6 миллионнан астам адам". Дегенмен, ол өте тез құлдырады. Го 1919 жылы Чадан бөлініп, өзінің жеке ұйымын құрды, ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше бәсекелес топтарға жіктелді. Ким Хён Рёль (1862–1932), Ганг Ил Сунның тағы бір жетекші шәкірті, бастапқыда Чаны қолдады, бірақ 1914 жылы оны тастап, Ганг Ил Сунның жесірі Чжонның көмегімен тағы бір тармақ құрды. Бұл тармақ та бірнеше тәуелсіз топқа бөлінді. Нәтижесінде, Ганг Ил Сунның мұрасын талап ететін жүзге жуық топ пайда болды, бірақ олардың көбі бүгінгі күнге дейін сақталған жоқ. Ең ірісі – Даэсун Цзиньрихоэ, ол Жо Чжонсаннан (1895–1958) бастау алады, ол Ганг Ил Сунның тікелей шәкірті емес, бірақ 1917 жылы, Ганг Ил Сунның өлімінен сегіз жыл өткен соң, одан аян алғанын мәлімдеді. Жо Чжонсанның ізбасарлары 1909 жылы Ганг Ил Сунның Манчжурияға, Боңчонға жер аударылып бара жатқан отбасымен бірге поезддегі Жо Чжонсанды, онда ол жасөсперім болған, көргенін және: "Егер адам 15 жасында өзінің сәйкестендіру белгісін (хопа) алып жүрсе, ол кез келген нәрсені істей алады" дегенін айтады. Жо Чжонсанның шәкірттері кейінірек бұл сөздер Ганг Ил Сунның Жо Чжонсанды өзінің мұрагері ретінде мақұлдауына тең деп мәлімдеді. Гангтың жалғыз қызы Сун Им (1904–1959) бастапқыда Жоны қабылдады, бірақ кейіннен өзінің жеке тармағын құрды, ол Jeung San Beob Jong Gyo деп аталады, оның штаб-пәтері Кореяның Солтүстік Чолла провинциясында орналасқан. Ұзақ соттасулардың нәтижесінде ол басқа тармақтардан Гангтың дене қалдықтарын алды, қазір олар оның штаб-пәтерінде сақталуда. Қалай болғанда да, және статистика даулы болғанымен, бүгінде көптеген корейлердің, мүмкін бірнеше миллионға жуығы, Ганг Ил Сун бастаған діни қозғалыстың бір немесе басқа тармағымен байланысты екеніне күмән жоқ және оны құдайдың инкарнациясы ретінде мойындайды, олардың көпшілігі Даэсун Цзиньрихоэге жатады. Даэсун Цзиньрихоэ және Чан Сан До да шетелде, әсіресе АҚШ-та миссионерлік қызмет атқаруды бастады. Әрине, Ганг Ил Сун өзінің құтқарылу туралы хабары тек Кореяға ғана қатысты деп ойламады, шын мәнінде ол оның бүкіл әлемге арналғанын ашық айтқан.