Кіріспе

Эдгар Аллан Поның "Лигея" (/l//aɪ/'/dʒ//i://ə/) – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1838 жылы алғаш рет жарияланған қысқа әңгімесі. Оқиға аты-жөні айтылмаған баяндаушы мен оның әйелі Лигея туралы. Ол ауырып, "Жеңімпаз құрт" атты өлеңін жазады және қайтыс болмас бұрын Джозеф Гланвиллге жатқызылатын (өмірді тек ерік күшімен сақтауға болады дегенді көрсететін) шумақтарды айтады. Оның өлімінен кейін баяндаушы Ровена ханымға үйленеді. Ровена да ауырып, көз жұмады. Көңілі қаяулы баяндаушы түн бойы оның денесімен бірге болады және Ровенаның өліктен қайта тіріліп, Лигеяға айналғанын көреді. Бұл оқиға баяндаушының опиумнан туған көрінісі болуы мүмкін, сондай-ақ оқиғаның сатиралық екені туралы пікірталас жүреді. "Американ мұражайында" алғаш жарияланғаннан кейін, По өмірі бойы оны бірнеше рет қайта жариялады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға Лигеяның қасиеттерін сипаттайтын аты аталмаған баяндаушымен айтылады: әдемі, құмар және зиялы әйел, қарақшыл шашы мен қара көздері бар. Ол онымен "Рейн өзенінің маңында орналасқан ескі, құрып бара жатқан үлкен қалада" кездескенін есіне алады. Ол Лигеяның тарихы туралы ештеңе есіне түсіре алмайды, оның ішінде оның отбасы есімі, бірақ оның әдемі келбеті есінде. Алайда оның сұлулығы әдеттегідей емес. Ол оны "көрнекілігі" бар, әлсіз деп сипаттады. Ол оның бет-әлпетін, "қатесіз" маңдайынан бастап, "құдайға ұнамды" көздеріне дейін егжей-тегжейлі сипаттаған. Олар үйленеді, Лигея күйеуіне физика мен математика ғылымдарының үлкен білімімен және классикалық тілдерді меңгеруімен таң қалдырады. Ол күйеуіне метафизикалық және "тыйым салынған" даналық туралы білімін көрсете бастайды. Белгісіз уақыттан кейін Лигея ауырады, адам өліммен ішкі күреседі және ақыр соңында өледі. Өлер алдында ол өзінің психикалық күйін және өлімге дайындығын бейнелейтін "Жәбірленуші құрт" атты өлең жазады. Аңызшы қайғыдан Англиядағы аббатхананы сатып алып, қайта жаңартады. Көп ұзамай ол "Тремендегі ақ шашты және көк көзді Ровена Треванион ханыммен" махаббатсыз некеге түседі. Некеге тұрған екінші айда Ровена қатты уайымдап, қызуы көбейе бастайды. Бір күні түнде ол құлап қалмақшы болған кезде, баяндаушы оған шарап құяды. Опиуммен есірткіленген ол "жасыл түсті сұйықтық" тамшыларын көрді (немесе көрді деп ойлады). Оның жағдайы тез нашарлап, бірнеше күннен кейін өліп, мәйіті қабірге қойылады. Түнде сергек болған кезде, ол Ровенаның бет-әлпетіне қысқа уақытқа түсті қайта оралғандығын байқайды. Ол қайта-қайта тіріліп, қайтадан өлімге ұшырайды. Ол жандандыруға тырысқанда, қайта жанданулар бірте-бірте күшейе түседі, бірақ қайталанулар одан әрі жалғасады. Таң атқанда, баяндаушы түнгі күрестен эмоционалды жағынан шаршап отырғанда, киізденіп қалған дене қайтадан тіріледі, тұрып, бөлменің ортасына кіреді. Ол суретті қосқанда, оның бас жамылғылары құлап, құлан шашы мен қара көздерінің массаларын көрсетеді: Ровена Лигеяға айналды.

Жариялану тарихы

"Лигея" алғаш рет 1838 жылғы 18 қыркүйекте шыққан «Америка музейі» журналында жарияланды, осы журналды Поның екі досы – доктор Натан С. Брукс және доктор Джозеф Е. Снодграсс басқарған. Журнал Поға «Лигея» үшін 10 доллар төлеген. Бұл әңгіме жарияланған тарихында көп рет өңделді. Ол «Гротеск пен арабеск әңгімелері» (1840), «Фантазиялық туындылар» (1842) және «Эдгар Аллан По әңгімелері» (1845) томдарының бірінші бөлімінде, «Жаңа әлем» (1845 жылғы 15 ақпан) және «Бродвей журналы» (1845 жылғы 27 қыркүйек) басылымдарында қайта басылды. «Жеңімпаз құрт» поэмасы алғаш рет «Жаңа әлемде» мәтінге (Лигеяның өлеңі ретінде) енгізілді.

Сыни қабылдау

Чарльз Иймс: "Концепцияның күші мен батылдығы және автордың мақсатын іске асырудағы жоғары көркемдік шеберлігі бірдей таң қалдырады", - деп мәлімдеді. Томас Данн Инглиш 1845 жылғы қазан айындағы "Аристидеан" журналында "Лигея" туындысы "өзінің барлық шығармаларының арасындағы ең кереметі" екенін айтты. Сыншы және драматург Джордж Бернард Шоу: "Леди Лигеяның әңгімесі әдебиеттің ғажайыптарының бірі ғана емес: ол бұрын-соңды болмаған және оған тең келмейтін туынды".

Талдау

Баяндаушы Лигеяға бала сияқты сенеді, оған "балалық сеніммен" қарайды. Оның өлімінен кейін, ол "көзін ашпай, қараңғыда адасқан бала" сияқты, "балалық бұрылыспен" сарсанады. Поның өмірбаясын жазған Кеннет Сильверман, оған деген тәуелділігіне қарамастан, баяндаушының оны ұмытуға тырысатынын, мүмкін, Ровенаны жамандауына себеп болғанын айтады. Оны ұмытуға деген құштарлығы Лигеяның тегін еске түсіре алмайтынында көрінеді. Бірақ, оқиғада баяндаушы оның тегін білмейтінін мәлімдейді. Лигеяның ерекше ақылды екенін, "әйелде ешқашан кездеспегенін" айтады. Ең бастысы, ол "метафизикалық зерттеуде" баяндаушының ұстазы болды, "тыйым салынғандай құнды білімді" берді! Оның мистикадағы білімі және өмірге деген күшті құштарлығы оның қайта тірілуіне себеп болуы мүмкін. Оқиғаның басында келтірілген, оқиғаның өзінде қайталануы мүмкін епіграфты Джозеф Гланвилл жазған, бірақ бұл цитата Гланвиллдің қолжазбаларында табылған жоқ. По бұл цитатты өзі ойлап тапқан және оны Гланвиллдің сиқыршылыққа сенуімен байланыстыру үшін оның атын қосып қойған болуы мүмкін. Лигея мен Ровена эстетикалық қарама-қарсылықты білдіреді: Лигея – Рейн маңындағы қаладан келген қара шашты, ал Ровена (Иванхоу кейіпкерінің құрметіне аталған деп саналады) – сары шашты ағылшын. Бұл символдық қарама-қайшылық неміс және ағылшын романтизмінің айырмашылығын көрсетеді. Поның метаморфоз сахнасында нені бейнелеуге тырысқаны көптеген пікірталастарға себеп болды, оған Поның жеке хаты да ықпал етті, онда ол Лигеяның Ровенаның денесінде қайта туғанын жоққа шығарды (бірақ кейін бұл мәлімдемесінен бас тартты). Егер Ровена шындығында қайтыс болған Лигеяға айналған болса, бұл туралы куәлік тек баяндаушының сөздерінде бар, оның дұрыстығына күмән тудырады. Баяндаушының опиумға тәуелді екені белгілі болды, сондықтан оған сену қиын. Оқиғаның басында баяндаушы Лигеяның сұлулығын "опиум арманының жарқырауы" деп сипаттайды. Ол сондай-ақ "опиум арманында, мен түннің тыныштығында оның атын шақырып, оны тастап кеткен жолына қайтаруға тырыстым" дейді. Бұл Лигеяның оралуы есірткіге байланысты галлюцинация болған деген болжамға негіз бола алады. Бірақ, егер Лигеяның өлімнен қайта тірілуі шындық болса, онда бұл оның "әлсіз ерік-жігер ғана адамды өлтіреді" деген сөзінен туындаған сияқты. Демек, күшті ерік-жігер адамды тірі ұстай алады. Бірақ, Лигеяның қайта тірілуіне оның еркі әсер етті ме, әлде оның күйеуінікі ме, белгісіз. Оның ауруы – құрғақ жөтел болуы мүмкін. Профессор Пол Льюис "Лигея" мен Эрнст Раупаштың "Өлілерді оятпа" (1823) арасындағы ұқсастықтарды атап өтеді, екі әңгіме де "бірдей материалды түбегейлі түрлі жолдармен" қарастырады. Льюис Поның Раупаштың әңгімесін оқығанын растайтын деректер жоқ екенін, бірақ бұл соңғы қорытынды емес, өйткені По "басқаларды плагиаттауда айнымалы, өзінің қарыздарын жасыруға тырысты". Ғалым Хайде Кроуфорд Поның "Өлілерді оятпа" әңгімесінен немесе оның "Түнтүстік халықтарының танымал әңгімелері мен романстары" (1823) немесе "Террор аңыздары" (1826) нұсқаларына әсер еткен болуы мүмкін деп жазады, екеуі де авторлық құқығын көрсетпестен жарияланған, бұл Поның "Лигеяға" шабыттанғандарды атамауының себебі болуы мүмкін. Оқиғадағы "Жеңіскер құрт" поэмасы да Лигеяның қайта тірілуіне күмән тудырады. Поэмада ол өзінің сөзсіз өліміне мойын бұрады. Ашулы поэманың кірістірілуі сол кездегі әдебиетте де, өмірде де өлімнің қасиеттілігі мен өлгеннің сұлулығын дәріптеуге қарсы ирония немесе пароди болған болуы мүмкін. (Шарльз Диккенстің "Біздің ортақ достарымыз" романындағы Кішкентай Джонни кейіпкерін немесе Шарлотта Бронтенің "Джейн Эйр" романындағы Хелен Бернстің өлімін еске алыңыз). Керісінше, Лигея "қан қызыл нәрсе" тұлғаланған қорқыныш туралы айтады. Дегенмен, басқа да түсіндірулер ұсынылды. Поның досы және оңтүстік жазушысы Филип Пендлтон Кук Ровенаның Лигеямен иеленуі біртіндеп болса, әңгіме көркемдікке толы болар еді деп ұсынды; По кейін келісті, бірақ ол бұрын "Морелла" шығармасында баяу иеленуді қолданған еді. По сондай-ақ Лигея иеленген Ровенаның өзінің шынайы бейнесіне қайта оралуын жасауы керек еді, сонда оны Ровена ретінде жерлеуге болар еді, "денедегі өзгерістер біртіндеп жойылғаннан кейін". Бірақ, кейін жазған хатында ол бұл пікірінен бас тартты.

Сатира ретінде

"Лигея" готикалық көркем әдебиеттің пародиязы ретінде жазылған болуы мүмкін деген пікірлер бар. "Лигея" жарық көрген жылы Эдгар По тағы екі прозалық туындысын жариялады: "Сиопе – Нақыл" және "Психе Зенобия", екеуі де готикалық стильдегі пародиязар. Бұл теорияны қолдайтын дәлелдердің бірі – Лигеяның Германиядан екендігі, ал 19 ғасырда Германия готикалық әдебиеттің негізгі ошағы болған. Сонымен қатар, оның сипаттамасы көп нәрсені меңзеп тұрса да, ештеңе айтпайды, әсіресе оның көздері туралы айтылғанда. Баяндаушы олардың "көрінісін" сипаттайды, бірақ ол бұл сөздің "мағынасы жоқ" екенін мойындайды. Сондай-ақ, оқиға Лигеяның трансценденталист болғанын көрсетеді, ал Эдгар По осы топты жиі сынаған.

Кино, теледидар немесе театрлық бейімделулер

Роджер Корман 1964 жылы осы әңгімені "Лигеяның қабірі" фильміне бейімдеді. Бұл Эдгар Аллан Поның шығармаларын Корманның түсірген сегіз фильмнің соңғысы болды. "Лигея" әңгімесіндегі сүйікті әйелдің өлімі мен қайта тірілуі тақырыбы кейін Альфред Хичкокпен "Vertigo" фильмінде дамытылды. 1978 жылы композитор Жорж Апергис осы әңгімені француз тілінде "Je vous dis que je suis mort" деген атаумен операға айналдырды. 2008 жылы бұл әңгіме "Эдгар Аллан Поның Лигеясы" деген атпен тәуелсіз фильмге бейімделді, бірақ кейін "Тәңір" деп өзгертілді. Фильмде Уэс Бентли, Майкл Мэдсен және Эрик Робертс түсті.