Самуэль Миковини: ғалым, инженер және картографтың өмірі мен қызметі
Sámuel Mikoviny
Самуэль Миковини – 18 ғ. Венгрия мен Габсбург монархиясының математигі, инженері, картографы. Өмірі, шығармашылығы және тұқымдық тарихы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Самуэль Миковини (Миковини Самуэль, ? – 23 наурыз 1750) – математик, инженер, картограф және профессор. Ол 18 ғасырдағы Венгрия Корольдігі мен Габсбург монархиясындағы ғылым және технологияның көрнекті өкілі болды.
Sámuel Mikoviny (Mikoviny Sámuel, ? – 23 March 1750) was a mathematician, engineer, cartographer, and professor. He was a leading representative of science and technology in the 18th century Kingdom of Hungary and Habsburg monarchy.
Отбасы
Отбасы қазіргі Словакияның аумағына шашырап қоныстанған, ал кейбір мүшелері қазіргі Венгрия Корольдігінің басқа да аймақтарына көшіп кеткен. Оның әкесі, кедей төменгі дворян Самуэль Миковини, Брезнобаньядан (қазіргі Брезно, Словакия) шыққан. Ол бірнеше этникалық словак ауылдарында жұмыс істеді, бастапқыда Ухорскада (қазіргі Угорское, Словакия) және Градистяда (қазіргі Храдиште, Словакия) мұғалім болып, кейіннен Турицкада (қазіргі Турички, Словакия) евангелистік пастор болды. 1663 жылы ол Абельфальваға (қазіргі Абелова, Словакия) көшіп барды. Оның анасы Хелена Ничкова (Ницко, Ницко) болды. Ұлы Самуэльдің туған күні мен орны белгісіз. Миковини, мүмкін, 1686 немесе 1700 жылдары Турицкада немесе Абельфальвада дүниеге келген. 1727 жылы ол Сент-Гьёргиден (қазіргі Святый Юр, Словакия) Анна Регина Гиллигке үйленді. Олардың бес баласы болды, бірақ тек үш баласы – геодезист Кароль Сзанисло (словакиялық: Карол Станислав), инженер Тамас Лайош (Томаш Людовит) және қызы Эржебет Кристина (Альжебета Кристина) – тірі қалды. Әдебиетте Миковини словак ғалымы (бірінші словак инженері) және венгр ретінде де еске алынады. Сол кездегі элиталар өздерін этникалық тегіне қарамастан, ортақ Natio Hungarica мүшелері деп санады, ал Hungarus термині Венгрия Корольдігіндегі этникалық венгрлерді (мажарларды), словактарды және басқа этникалық топтарды біріктіретін жалпы атау болды, себебі ортақ отан, әлеуметтік топ немесе дін тілден гөрі өзін-өзі анықтаудың маңыздырақ факторы болып табылды. Миковинидің словак тегі туралы Ян Коллар бұрыннан айтқан, және қазіргі Словакиядағы зерттеулер де оны растайды. Жергілікті мұрағаттардағы зерттеулер Самуэль Миковинидің әкесі Турицкадағы жазбаларын словак тілінде жазғанын көрсетті. Миковини көптеген карталарында және еңбектерінде өзін "nobilis Hungarus" деп жариялады. Оның аты заманауи көздерде және кейінгі әдебиетте түрліше жазылған: Миковини, Миковини, Миковини, Миковéньи, Мичковини, Миковиньи, Миковиний, Миковини, Миковéнь. Ол көбінесе Миковини түрін қолданды және атын ешқандай диакритикалық белгілерсіз жазды.
The family lived scattered throughout the territory of present day Slovakia, some members have moved also other areas of the contemporary Kingdom of Hungary. His father, a poor lower nobleman Samuel Micovini, originated from the most numerous branch from Breznóbánya (today Brezno, Slovakia). He worked in several ethnic Slovak villages, firstly as a teacher in Uhorszka (today Uhorské, Slovakia), and Hradistya (today Hradište, Slovakia), later he became an Evangelic priest in Turicska (today Turíčky, Slovakia). In 1663, he moved to Ábelfalva (today Ábelová, Slovakia). His mother was Helena Ničková (Nicsko, Niczko). The date and the place of birth of his son polymath Sámuel is unknown. Mikoviny was possibly born in Turicska or Ábelfalva, in 1686 or 1700. In 1727, he married Anna Regina Gillig from Szentgyörgy (today Svätý Jur, Slovakia). The couple had five children, but only three survived sons Károly Szaniszló (in Slovak: Karol Stanislav), a geodest; Tamás Lajos (Tomáš Ľudovít), an engineer; and a daughter Erzsébet Krisztina (Alžbeta Kristína). In the literature, Mikoviny is mentioned as a Slovak polymath (the first Slovak engineer) and also as a Hungarian. The contemporary elites identified themselves as members of common Natio Hungarica regardless of their ethnic origin, whereas the contemporary term Hungarus is an umbrella term covering ethnic Hungarians (Magyars), Slovaks and other ethnic groups in the Kingdom of Hungary because the self definition through a common homeland, class or religion was more common than through language. The Slovak origin of Mikoviny was noticed already by Ján Kollár and is supported by further research in present day Slovakia. Besides another, the research in local archives confirmed that the father of Sámuel Mikoviny wrote his records in Turicska in Slovak. Mikoviny declared himself in more of his maps and works as "nobilis Hungarus". His name is written in contemporary sources and later literature in many forms Mikoviny, Mikowiny, Mikovini, Mikovényi, Mickovini, Mikovinyi, Mikovínij, Mikowini, Mikovény. He used mostly the form Mikoviny and wrote his name without any diacritics.
Оқу және жұмыс
Ол Нюрнбергте гравировка өнерін үйреніп, жақын орналасқан Альтдорф университетінде, сосын Йенада математиканы оқыды. Венада астрономия және геодезиядан жеке сабақтар алған болуы мүмкін, кейін Прессбургке (Позони, қазіргі Братислава) қайтқан. Нюрнбергте Миковини өте жақсы гравёр және талантты суретші екенін көрсетті. Оның "Альтдорф және Нюрнберг көріністері" атты гравюралар жинағы 1723 жылы Альтдорф кітапшасында жарияланды. Басылымға сонымен қатар аймақтың картасы да енген. Оның жұмысына 18 ғасырдағы Венгрия Корольдігінде тұрған танымал ғалым Маттиас Белдің үлкен әсері тиді. Бұрын Миковини Деменова мұз үңгірінің картасын және Белдің 1723 жылы Нюрнбергте жарық көрген "Hungariae antiquae et novae prodromus" (Ескі және Жаңа Венгрия туралы хабар) кітабына бірнеше иллюстрациялар жасаған. Оқуын аяқтаған соң Венгрия Корольдігіне оралды. 1725 жылдан бастап Прессбургте округ инженері болып жұмыс істеді. Көбінесе жақсарту жұмыстарына, әсіресе Дунай және Ваг (Вág) өзендерінің жағалауларындағы су тасқынына қарсы шараларға, олардың кеме жүзе алатындығын қамтамасыз етуге және Тата маңындағы реттеу жұмыстарына назар аударды. Сондай-ақ, ол өз үйінде құрған обсерваторияда астрономиямен шұғылданды, бұл қазіргі Словакия аумағындағы алғашқы обсерватория болды. Оның астрономиялық байқаулары карта жасауға көмектесті. 1731 жылы Карл III оған Белдің "Notitia Hungariae Novae Historico Geographica" атты еңбегі үшін карталар жасауды тапсырды. Миковини Венгрия Корольдігінің жаңа картасын жасауға маңызды үлес қосты. Ол өз өлшемдеріне сүйеніп, төрт негізгі қағидаға негізделген ғылыми әдіс қолданды: астрономиялық, геометриялық, магниттік және гидрографиялық. Миковини Венгрия Корольдігінің жекелеген округтерінің алғашқы топографиялық карталарын жасады. Ол сонымен қатар жұмысына иллюстрациялар, әсіресе қалалар мен қамалдардың көріністерін қосты. Миковини Венгрия Корольдігі үшін өзінің негізгі меридианы, Posoniensis меридианында қолданды, ол Братислава қамалының солтүстік-шығыс мұнарасынан өтеді (венгрше Pozsonyi Vár, немісше Pressburger Schloss). 1735 жылы ол кен қалаларының (қазіргі Орталық Словакияда) басты корольдік инженері болып тағайындалды және Банска Штиавницада (Сельмекбанья) кен мектебін құруға міндеттелді, ол кейіннен (Кен академиясы) аталды. Миковини директор және алғашқы профессор болды. Ол математика, механика, гидравлика және геодезия әдістері бойынша дәріс берді және жер және шахта геодезиясындағы практикалық жұмыстарды бақылады. 1935 жылдан Берлиндегі Пруссия ғылым академиясының мүшесі болды. Ол Төменгі Венгрияның (қазіргі Словакияның орталығында) тау-кен өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қосты, оның сол кездегі Еуропадағы ең техникалық дамыған салалардың біріне айналуына көмектесті. Ол су қоймаларын, тау-кен машиналарын, қорыту заводтарын және диірмендерді салуда сарапшы болды. Оның ең маңызды жетістігі – Банска Штиавницадағы (Сельмекбанья) су тасқынынан суды ағызып, жергілікті өнеркәсіпке энергия берген күрделі су қоймалары жүйесін (тажихи) салу. Ол Максимилиан және Жозеф Карл Хеллмен тығыз байланыс орнатты. Ол сонымен қатар инженер және жолдар мен көпірлер салушы болып жұмыс істеді. Силезия соғысы кезінде Австрия императрицасы Мария Тереза оны әскери инженер ретінде тартты. Ол Моравия-Силезия шекарасында қорғаныс және бекініс құрылыстарын жобалады және салдырды. 1748 жылы Комаром (қазіргі Комаром және Комарно) ауданында реттеу жұмыстарын жүргізді және сол кезде археологиялық зерттеулерге назар аударды. Ол Сзоньдегі Римнің Бригетио бекінісінің қалдықтарын зерттеді және сипаттады, сондай-ақ оның жоспарын жасады. Оның жобалары бойынша түрлі ғимараттар салынды. 1749 жылы ол Будадағы патша сарайын салуға жоспар дайындады, сондай-ақ қамал төбесін дайындау және оған су тазарту қондырғыларын орнатуды жүзеге асырды. 1750 жылы ол Ваг өзенінде су тасқынына қарсы жұмыстар жүргізді. Жұмыс істеп жүргенде ауырып, 1750 жылдың 23 наурызында Тренчиннен (Тренчсен) Банска Штиавницаға (Сельмекбанья) баратын жолда қайтыс болды. Оның жерленген жері белгісіз.
He learnt engraving at Nuremberg, and studied mathematics at the nearby University of Altdorf and later in Jena. He probably took private lessons in astronomy and surveying in Vienna before he returned to Pressburg (Pozsony, present day Bratislava). In Nuremberg, Mikoviny showed that he was a good engraver and a gifted artist. His series of engravings, views of Altdorf and Nuremberg was published in a booklet of Altdorf in 1723. The publication also included a map of the district. His work was significantly influenced by another renowned scholar of the 18th century living in the multi ethnic Kingdom of Hungary, Matthias Bel. Earlier Mikoviny engraved a map of Demänová Ice Cave and several illustrations for Bel's book Hungariae antiquae et novae prodromus (Messenger of Old and New Hungary), published in 1723 in Nuremberg. After studies, he returned home to the Kingdom of Hungary. From 1725, he was county engineer in Pressburg. He devoted most of his attention to improvement works, especially anti flood works on the banks of the river Danube and Váh (Vág), work to secure their navigability, and regulation work near Tata. He also concerned himself with astronomy at an observatory which he had established at his home, probably the first at the territory of present day Slovakia. His astronomical observations served map making. In 1731, Charles III delegated him to construct maps for Bel's great work, Notitia Hungariae Novae Historico Geographica. Mikoviny then made a significant contribution to the making of a new map of the Kingdom of Hungary. He relied on his own measurements and used a scientific method, based on four basic principles: astronomical, geometrical, magnetic, and hydrographic. Mikoviny created the first topographical maps of individual counties of the Kingdom of Hungary. He also contributed to the work with illustrations, especially views of towns and castles. Mikoviny used his own prime meridian for the Kingdom of Hungary, the meridianus Posoniensis, which passed through the northeast tower of Bratislava Castle (Hungarian: Pozsonyi Vár, German: Pressburger Schloss). In 1735, he became a main royal engineer of mining towns (now located in present day Central Slovakia) and was instructed to found a mining school in Banská Štiavnica (Selmecbánya) which later became the (Mining Academy). Mikoviny became the director and the first professor. He lectured on mathematics, mechanics, hydraulics, and surveying methods and supervised practical work in land and mine surveying. From 1935, he was also a member of the Prussian Academy of Sciences in Berlin. He made a significant contribution to the development of mining in Lower Hungary (today in central Slovakia) helping it to achieve a place among the most technically developed industries in Europe at that time. He was a leading expert on the construction of water reservoirs, mining machinery, foundries, and mills. His chief contribution is a construction of a sophisticated system of reservoirs (tajchy), which drained water from the flooded mines in Banská Štiavnica (Selmecbánya) and provided energy for its local industry. He closely collaborated with Maximilian and Joseph Charles Hell. He also worked as an engineer and builder of roads and bridges. During the Silesian Wars, Empress Maria Theresa of Austria employed him as a military engineer. He designed and built defensive and fortification works on the Moravian Silesian frontier. In 1748, he carried out regulation work in the area of Komárom (today Komárom and Komárno), and at the time devoted attention to archaeological research. He studied and described the remains of the Roman fortress of Brigetio in Szőny, and made a plan of it. Various buildings were erected according to his plans. In 1749, he prepared plans for construction of a royal palace in Buda, and carried out preparation of the castle hill and construction of water treatment works for it. In 1750, he carried out anti flooding works on the river Váh (Vág). During the works, he became ill and died on 23 March 1750 at a now unknown place on the road from Trenčín (Trencsén) to Banská Štiavnica (Selmecbánya). He is buried at an unknown location.
Мұра
Миковинь 18-шы ғасырдың, сондай-ақ 19-шы ғасырдың көп бөлігі мен 20-шы ғасырдың басында Банска Штиавница (Сельмекбанья) аймағындағы кен машиналарына энергиямен қамтамасыз ету мәселесін тиімді шешті. Ол едәуір жақсартып, кеңейткен жасанды көлдер жүйесі бүгінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Ол әлі де қолданыста болып, қаланың ауыз сумен қамтамасыз етілуіне қызмет етеді. Словакия мен Венгрияда Миковиньге арналған бірнеше ескерткіштер орнатылған. 2013 жылдан бері Словакияда ғылым және технология саласындағы маңызды жаңалықтарды мойындау мақсатында Сэмюэл Миковинь атындағы сыйлық табыс етілуде.
Mikoviny effectively resolved the energy supply for mining machines in the region of Banská Štiavnica (Selmecbánya) for the 18th, but also for the most of the 19th and the early 20th century. The artificial lake system significantly improved and extended by him is today part of UNESCO World Heritage Site. It is still in use and supplies the town with drinking water. Several Mikoniny's memorials were built in Slovakia and Hungary. A Samuel Mikovíni Prize has been presented in Slovakia since 2013, to recognize original developments resulting in significant improvements in science and technology.