Кіріспе

Самуэль Миковини (Миковини Самуэль, ? – 23 наурыз 1750) – математик, инженер, картограф және профессор. Ол 18 ғасырдағы Венгрия Корольдігі мен Габсбург монархиясындағы ғылым және технологияның көрнекті өкілі болды.

Отбасы

Отбасы қазіргі Словакияның аумағына шашырап қоныстанған, ал кейбір мүшелері қазіргі Венгрия Корольдігінің басқа да аймақтарына көшіп кеткен. Оның әкесі, кедей төменгі дворян Самуэль Миковини, Брезнобаньядан (қазіргі Брезно, Словакия) шыққан. Ол бірнеше этникалық словак ауылдарында жұмыс істеді, бастапқыда Ухорскада (қазіргі Угорское, Словакия) және Градистяда (қазіргі Храдиште, Словакия) мұғалім болып, кейіннен Турицкада (қазіргі Турички, Словакия) евангелистік пастор болды. 1663 жылы ол Абельфальваға (қазіргі Абелова, Словакия) көшіп барды. Оның анасы Хелена Ничкова (Ницко, Ницко) болды. Ұлы Самуэльдің туған күні мен орны белгісіз. Миковини, мүмкін, 1686 немесе 1700 жылдары Турицкада немесе Абельфальвада дүниеге келген. 1727 жылы ол Сент-Гьёргиден (қазіргі Святый Юр, Словакия) Анна Регина Гиллигке үйленді. Олардың бес баласы болды, бірақ тек үш баласы – геодезист Кароль Сзанисло (словакиялық: Карол Станислав), инженер Тамас Лайош (Томаш Людовит) және қызы Эржебет Кристина (Альжебета Кристина) – тірі қалды. Әдебиетте Миковини словак ғалымы (бірінші словак инженері) және венгр ретінде де еске алынады. Сол кездегі элиталар өздерін этникалық тегіне қарамастан, ортақ Natio Hungarica мүшелері деп санады, ал Hungarus термині Венгрия Корольдігіндегі этникалық венгрлерді (мажарларды), словактарды және басқа этникалық топтарды біріктіретін жалпы атау болды, себебі ортақ отан, әлеуметтік топ немесе дін тілден гөрі өзін-өзі анықтаудың маңыздырақ факторы болып табылды. Миковинидің словак тегі туралы Ян Коллар бұрыннан айтқан, және қазіргі Словакиядағы зерттеулер де оны растайды. Жергілікті мұрағаттардағы зерттеулер Самуэль Миковинидің әкесі Турицкадағы жазбаларын словак тілінде жазғанын көрсетті. Миковини көптеген карталарында және еңбектерінде өзін "nobilis Hungarus" деп жариялады. Оның аты заманауи көздерде және кейінгі әдебиетте түрліше жазылған: Миковини, Миковини, Миковини, Миковéньи, Мичковини, Миковиньи, Миковиний, Миковини, Миковéнь. Ол көбінесе Миковини түрін қолданды және атын ешқандай диакритикалық белгілерсіз жазды.

Оқу және жұмыс

Ол Нюрнбергте гравировка өнерін үйреніп, жақын орналасқан Альтдорф университетінде, сосын Йенада математиканы оқыды. Венада астрономия және геодезиядан жеке сабақтар алған болуы мүмкін, кейін Прессбургке (Позони, қазіргі Братислава) қайтқан. Нюрнбергте Миковини өте жақсы гравёр және талантты суретші екенін көрсетті. Оның "Альтдорф және Нюрнберг көріністері" атты гравюралар жинағы 1723 жылы Альтдорф кітапшасында жарияланды. Басылымға сонымен қатар аймақтың картасы да енген. Оның жұмысына 18 ғасырдағы Венгрия Корольдігінде тұрған танымал ғалым Маттиас Белдің үлкен әсері тиді. Бұрын Миковини Деменова мұз үңгірінің картасын және Белдің 1723 жылы Нюрнбергте жарық көрген "Hungariae antiquae et novae prodromus" (Ескі және Жаңа Венгрия туралы хабар) кітабына бірнеше иллюстрациялар жасаған. Оқуын аяқтаған соң Венгрия Корольдігіне оралды. 1725 жылдан бастап Прессбургте округ инженері болып жұмыс істеді. Көбінесе жақсарту жұмыстарына, әсіресе Дунай және Ваг (Вág) өзендерінің жағалауларындағы су тасқынына қарсы шараларға, олардың кеме жүзе алатындығын қамтамасыз етуге және Тата маңындағы реттеу жұмыстарына назар аударды. Сондай-ақ, ол өз үйінде құрған обсерваторияда астрономиямен шұғылданды, бұл қазіргі Словакия аумағындағы алғашқы обсерватория болды. Оның астрономиялық байқаулары карта жасауға көмектесті. 1731 жылы Карл III оған Белдің "Notitia Hungariae Novae Historico Geographica" атты еңбегі үшін карталар жасауды тапсырды. Миковини Венгрия Корольдігінің жаңа картасын жасауға маңызды үлес қосты. Ол өз өлшемдеріне сүйеніп, төрт негізгі қағидаға негізделген ғылыми әдіс қолданды: астрономиялық, геометриялық, магниттік және гидрографиялық. Миковини Венгрия Корольдігінің жекелеген округтерінің алғашқы топографиялық карталарын жасады. Ол сонымен қатар жұмысына иллюстрациялар, әсіресе қалалар мен қамалдардың көріністерін қосты. Миковини Венгрия Корольдігі үшін өзінің негізгі меридианы, Posoniensis меридианында қолданды, ол Братислава қамалының солтүстік-шығыс мұнарасынан өтеді (венгрше Pozsonyi Vár, немісше Pressburger Schloss). 1735 жылы ол кен қалаларының (қазіргі Орталық Словакияда) басты корольдік инженері болып тағайындалды және Банска Штиавницада (Сельмекбанья) кен мектебін құруға міндеттелді, ол кейіннен (Кен академиясы) аталды. Миковини директор және алғашқы профессор болды. Ол математика, механика, гидравлика және геодезия әдістері бойынша дәріс берді және жер және шахта геодезиясындағы практикалық жұмыстарды бақылады. 1935 жылдан Берлиндегі Пруссия ғылым академиясының мүшесі болды. Ол Төменгі Венгрияның (қазіргі Словакияның орталығында) тау-кен өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қосты, оның сол кездегі Еуропадағы ең техникалық дамыған салалардың біріне айналуына көмектесті. Ол су қоймаларын, тау-кен машиналарын, қорыту заводтарын және диірмендерді салуда сарапшы болды. Оның ең маңызды жетістігі – Банска Штиавницадағы (Сельмекбанья) су тасқынынан суды ағызып, жергілікті өнеркәсіпке энергия берген күрделі су қоймалары жүйесін (тажихи) салу. Ол Максимилиан және Жозеф Карл Хеллмен тығыз байланыс орнатты. Ол сонымен қатар инженер және жолдар мен көпірлер салушы болып жұмыс істеді. Силезия соғысы кезінде Австрия императрицасы Мария Тереза оны әскери инженер ретінде тартты. Ол Моравия-Силезия шекарасында қорғаныс және бекініс құрылыстарын жобалады және салдырды. 1748 жылы Комаром (қазіргі Комаром және Комарно) ауданында реттеу жұмыстарын жүргізді және сол кезде археологиялық зерттеулерге назар аударды. Ол Сзоньдегі Римнің Бригетио бекінісінің қалдықтарын зерттеді және сипаттады, сондай-ақ оның жоспарын жасады. Оның жобалары бойынша түрлі ғимараттар салынды. 1749 жылы ол Будадағы патша сарайын салуға жоспар дайындады, сондай-ақ қамал төбесін дайындау және оған су тазарту қондырғыларын орнатуды жүзеге асырды. 1750 жылы ол Ваг өзенінде су тасқынына қарсы жұмыстар жүргізді. Жұмыс істеп жүргенде ауырып, 1750 жылдың 23 наурызында Тренчиннен (Тренчсен) Банска Штиавницаға (Сельмекбанья) баратын жолда қайтыс болды. Оның жерленген жері белгісіз.

Мұра

Миковинь 18-шы ғасырдың, сондай-ақ 19-шы ғасырдың көп бөлігі мен 20-шы ғасырдың басында Банска Штиавница (Сельмекбанья) аймағындағы кен машиналарына энергиямен қамтамасыз ету мәселесін тиімді шешті. Ол едәуір жақсартып, кеңейткен жасанды көлдер жүйесі бүгінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Ол әлі де қолданыста болып, қаланың ауыз сумен қамтамасыз етілуіне қызмет етеді. Словакия мен Венгрияда Миковиньге арналған бірнеше ескерткіштер орнатылған. 2013 жылдан бері Словакияда ғылым және технология саласындағы маңызды жаңалықтарды мойындау мақсатында Сэмюэл Миковинь атындағы сыйлық табыс етілуде.