Кіріспе

Канаданың орталық банкі – Канада банкі (ККБ;) – Канаданың орталық банкі және мемлекеттік корпорация. 1934 жылы «Канада банкі туралы» заңға сәйкес құрылған ол Канаданың ақша-кредит саясатын қалыптастыруға және елдегі қауіпсіз әрі тұрақты қаржы жүйесін дамытуға жауапты. Канада банкі – канадалық банкноттарды шығарудың жалғыз уәкілдігіне ие, үкіметке банктік қызметтер мен ақша басқаруды ұсынады, сондай-ақ канадалық қаржы институттарына несие береді. 1935 жылдан бері банкноттарды өндіруге келісімшарт Canadian Bank Note Company компаниясына тиесілі. Канада банкінің бас кеңсесі Онтарио провинциясының Оттава қаласындағы Веллингтон көшесі, 234-үйіндегі Канада банкі ғимаратында орналасқан. Бұл ғимаратта 1980 жылдың желтоқсанында ашылып, 2013 жылы уақытша жабылған Канада банкі мұражайы да орналасқан. 2017 жылдың шілдесінен бастап мұражай Банк көшесі, 30 мекенжайында орналасқан, бірақ Канада банкінің жер астындағы мәжіліс залдары арқылы бас ғимараттармен байланысты.

Тарих

Канада Банкі құрылғанға дейін Монреаль Банкі, сол кездегі елдің ең ірі банкі, үкіметтің банкірі ретінде әрекет етті, ал Канаданың банкноттарын басып шығаруға қаржы министрлігі жауапты болды. 1933 жылы премьер-министр Р. Б. Беннетт Банктік және валюта жөніндегі Корольдік комиссия құрды және ол Канада үшін орталық банк құруға бағытталған саяси ұсыныстарын баяндады. Корольдік комиссияның мүшелері шотланд заңгері Лорд Макмиллан, Англия Банкі директоры сэр Чарльз Аддис, Канаданың бұрынғы қаржы министрі Уильям Томас Уайт, Банке Канадиен де Монреальдің бас менеджері Бодри Леман және Альбертаның премьері Джон Эдвард Браунли болды. Банк 1934 жылғы 3 шілдеде Канада Банкі туралы заңға сәйкес жеке меншік корпорациясы ретінде құрылды. Бұл банк партиялық саяси ықпалдан азат болуын қамтамасыз ету үшін жасалды. Банктің мақсаты заңның преамбуласында көрсетілген: «ұлттың экономикалық өмірінің мүддесі үшін несие мен валютаны реттеу, ұлттық ақша бірлігінің сыртқы құнын бақылау және қорғау және оның әсерімен өндірістің, сауданың, бағалардың және жұмыспен қамтудың жалпы деңгейіндегі ауытқуларды азайту, мүмкіндігінше ақшалай іс-қимыл аясында және жалпы алғанда Доминионның экономикалық және қаржылық әл-ауқатын жақсарту». «Доминион» сөзінің орнына «Канада» сөзін қоспағанда, бүгінгі сөз тізімі 1934 жылғы заңмен бірдей. 1935 жылғы 11 наурызда Канада Банкі Канада Банкі туралы заңға патшалық келісім бергеннен кейін жұмысын бастады. 1938 жылы Уильям Лайон Маккензи Кинг премьер-министр болып қызмет атқарып жүрген кезде банк заңды түрде федералды Король корпорациясы болып тағайындалды. Қаржы министрі банк шығарған барлық акционерлік капиталды иеленеді. Банктің мақсатына ешқандай өзгеріс енгізілген жоқ. Үкімет банкке басқару үшін директорлар кеңесін тағайындады, оны басқаруға губернатор тағайындалды. Әрбір директор өз қызметін атқару алдында «әділдік пен құпиялылық» туралы ант берді. Соғыстан кейін банктің рөлі кеңейтілді, өйткені ол Канаданың экономикалық өсуін ынталандыруға міндеттенді. 1944 жылдың қыркүйегінде Парламент актісі бойынша Канада бизнесіне инвестицияларды ынталандыру үшін Канаданың Іскерлік Даму Банкі (БДБ) құрылды. Премьер-министр Джон Дифенбеккердің орталық банк ақша саясаты төмен пайыздық мөлшерлемелерді қалыптастыру және толық жұмыспен қамтуды ынталандыру үшін ақша массасын ұлғайтуға бағытталған. Инфляция 1960 жылдардың басында көтеріле бастағанда, губернатор Джеймс Койн Канаданың ақша ұсынысын азайтуды бұйырды. 1980 жылдан бастап Канада Банкінің басты басымдығы инфляцияны төмен ұстап тұру болды. Бұл стратегияның аясында 1990 жылдары пайыздық мөлшерлемелер жеті жылға жуық төмен деңгейде ұсталды. 2008 жылғы рецессиядан кейін Канаданың орталық банкі экономиканы ынталандыру үшін пайыздық мөлшерлемелерді төмендетті, бірақ ақша ұсынысын күрт арттыру гиперинфляцияға әкеледі деп қорқып, сандық жеңілдетуді қолданбады. 2013 және 2017 жылдың басында Канада Банкі кеңселерін уақытша Оттавадағы 234 Лориер даңғылы батысына көшірді, бұл оның бас кеңсесінің ғимаратына күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. 2017 жылдың ортасында инфляция банктің 2% мақсат деңгейінен төмен (1,6%), негізінен энергия, азық-түлік және автомобиль бағасының төмендеуіне байланысты болды; сонымен қатар, экономика жыл соңына дейін ЖІӨ-нің 2,8% өсуімен жалғасып жатты. Банктің 2017 жылғы 12 шілдедегі мәлімдемесі бойынша, базалық ставка 0,75% дейін көтеріледі. «Экономика бүгінгі таңдағы жағдайды жақсы көтере алады және, әрине, сіз оны, әрине, пайыздық мөлшерлемелер әлі де өте төмен екенін мойындаумен бастауыңыз керек», - деді губернатор Стивен Полоз кейіннен. Өзінің баспасөз хабарламасында банк ставканың инфляция негізінде бағалануын жалғастыратынын растады. «Байлық ставкасының мақсатты мөлшерлемесін түзету үшін болашақта банктің инфляция болжамын анықтайтын кіріс деректері қолданылады, бұл ретте қаржылық жүйенің әлсіздігі мен белгісіздіктері ескеріледі». Полоз экономиканың болашағы туралы болжаудан бас тартты, бірақ «Мен пайыздық мөлшерлемелердің жоғарылайтынына күмәнім жоқ, бірақ осы кезеңде алдын ала белгіленген жол жоқ» деді. 2018 жылдың соңына қарай Канада Банкі экономиканың қарқынды өсуіне жауап ретінде 2017 жылдың мамыр айында 0,5% төменгі деңгейінен 1,75% -ға дейін арттырды. 2019 жылы бұл көрсеткіш 1,75%-ды құрады. 2020 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясы тудырған экономикалық жағдайларға жауап ретінде пайыздық мөлшерлемелер 0,25%-ға дейін төмендетілді. Сонымен қатар, Канада Банкі даулы сандық жеңілдету практикасын қолданды, осы арқылы Орталық банк үкіметтік шығындарды қаржыландыру үшін ақша ұсынымын арттырады. Ақша ұсынымының күрт өсуі Канаданың инфляция деңгейінің 4,8%-ға желуіне әкелді, бұл 30 жылдан астам уақыт ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. 2021 жылдың қазанына қарай Орталық банк сандық жеңілдету практикасын тоқтатты және пандемияға дейінгі деңгейге пайыздық мөлшерлемені арттыру графигін үдетті. 2022 жылдың наурыз айында Канада Банкі үш жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет базалық пайыздық мөлшерлемені арттырды, болашақ мөлшерлемелерді арттыру Украина соғысының салдарынан нашарлауы күтілетін инфляциялық қысыммен күресу үшін қажет екенін мәлімдеді. Канаданың орталық банкі түнгі ставка мақсатын төртінші проценттік пунктке көтеріп, 0,50 процентке жеткізді. Англия Банкінен кейін Канада Банкі пандемия басталғаннан бергі алғашқы жеті үлкен орталық банктердің бірі болып табылады. 2022 жылғы 29 қарашада Канада Банкі осы жылдың үшінінші қаржы тоқсаны бойынша табысын жариялады. Ол 522 миллион канад долларының зиянын көрсетті. Бұл оның тарихында алғаш рет зиян көрсеткені. Бұл зиян алғаш рет 2022 жылғы 12 қыркүйектегі Торонто Стар газетіндегі мақалада жарияланды. Мақалада банк Covid-19 пандемиясынан кейін қабылдаған төтенше сандық жеңілдету саясаты айыпталды. Банк мақалаға жауап беріп, «банктегі пассив бойынша шығындар өсіп келеді, себебі біз салымдар бойынша төлейтін пайыздық мөлшерлемелерді арттырамыз» деп күтетінін айтты.

Мемлекеттік мекеме түрі

Канада Банкі үкіметтік департамент ретінде емес, Корольдік корпорация ретінде құрылған, оның акциялары үкімет атынан қаржы министрінің есімімен тіркелген. Канада Банкі туралы заң қаржы министріне ақша-кредит саясаты мәселелері бойынша соңғы билік береді, оны директива беру арқылы іске асыруға болады, бірақ мұндай директива ешқашан берілген емес. Банктің кірісі федералдық қазынаға түседі. Банк Президенті мен Президенттің бас орынбасары банк директорлар кеңесімен тағайындалады. Қаржы министрінің орынбасары директорлар кеңесінің құрамына кіреді, бірақ дауыс беру құқығына ие емес. Банк өз шығыстарын директорлар кеңесіне ұсынады, ал ведомстволық шығыстар Қазыналық Кеңес тарапынан бақыланады, олардың шығыс сметалары Парламентке ұсынылады. Банк қызметкерлері федералдық мемлекеттік қызмет агенттіктері емес, банкпен реттеледі. Айналымдағы банкноттардың көлемі 2014 жылдың соңында 70 миллиард доллардан 2015 жылдың соңында 76 миллиард долларға дейін өсті. Канада Банкі 2014 жылғы балансында қолма-қол ақшаны 8,4 миллион долларлық валюта және шетелдік депозиттер ретінде көрсетеді. Канада Банкінің есептері Қаржы министрінің ұсынысы бойынша Министрлер кабинеті тағайындайтын тәуелсіз аудиторлармен тексеріледі, ал Канаданың бас аудиторы емес.

2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысына қарсы шаралар

2008 жылғы Канада банкінің балансы өткен жылғы 53,7 миллиард доллардан 78,3 миллиард долларға дейін ұлғайды (шамамен 50%-ға өсті), себебі банк Канаданың ірі банктеріне шұғыл несие беру үшін, олардың активтерін уақытша сатып алып, жаңа ақша жасады. Қаржылық дағдарыстан кейін бұл шұғыл активтерді сатып алулар тоқтатылып, активтердің құны орталық банк балансынан есептен шығарылды. Бұл орталық банк операциясы Канаданың ірі банктерінен «қайта сату мақсатымен сатып алынған бағалы қағаздар» тақырыбымен тіркелді. Ол Канадалық төлемдер қауымдастығының мүшелеріне берілген аванстар ретінде танылды, сондай-ақ банктың тұрақты өтімділік құралы арқылы берілген өтімділік несиелері және банк Канаданың қаржы жүйесіне мерзімді өтімділік ұсынуға берген міндеттемесі бойынша берілген мерзімді аванстар болып табылды.

Экономикалық зерттеулер

Канада банкінің экономикалық зерттеулерді жүргізетін үлкен штаттық қызметкерлері бар, олар банк Басқарушы кеңесінен тәуелсіз түрде есеп дайындайды. Бұл зерттеулер Басқарушы кеңестің қазіргі саясатын қолдауы мүмкін, бірақ банк ресми пікірлерінен де өзгеше болуы мүмкін, мұнда білдірілген пікірлер авторлардың жеке пікірлері болып табылады. Банк экономикалық қызметкерлері дайындаған талдамалық ескертпелер, талқылау қағаздары және жұмыс қағаздары банк сайтында және оның ай сайынғы онлайн зерттеулер жаңалықтарында жарияланады, ал кейбіреулері тоқсан сайынғы «Канада Банкі шолуында» жарияланады.

Банкноттарды зерттеу және әзірлеу

Канада банкі банкноттардың дизайнын әзірлеу үшін құрылған химиктер, физиктер және инженерлерден тұратын командаға ие, олар қолма-қол ақша жасау қаупін анықтайды және банкноттар дизайнында пайдаланылатын материалдарды және қауіпсіздік мүмкіндіктерін бағалайды. Ол орталық банктердің "Төрт ел тобына" кіреді, оған Австралияның Резервтік банкі, Англия банкі және Мексика банкі кіреді, олар банкноттардың қауіпсіздігін зерттеу, сынау және дамыту бойынша ынтымақтаса жұмыс істейді. Канаданың Консервативтік партиясының төрағасы Пьер Пойлиевр өзінің үміттдік кезеңінде Тифф Маклемді және Канада банкін сынап, пандемия кезінде инфляция емес, дефляция болады деген болжам жасағаны үшін оны "қаржылық білімі жоқ" деп айыптады, ал банк вице-президенті Пол Бодри "Бізді жауапқа тарту керек деген мәселеде олардың айтқаны дұрыс" деп жауап берді.