Ирак сақалды израильдік жазушы және құқық қорғаушы Сами Майкл

Кіріспе

Иракта туған израильдік жазушы және адам құқықтары белсендісі (1926–2024)

Сами Майкл (سامي ميخائيل; 15 тамыз 1926 – 1 сәуір 2024) – 23 жасында Ирактан Израильге көшіп келген израильдік жазушы. 2001 жылдан бастап Майкл Израильдегі Азаматтық құқықтар қауымдастығының (ACRI) президенті болды. Майкл Израильмен қатар тәуелсіз Палестина мемлекетін құру қажеттігін алғашқылардың бірі болып айтты. Ол өзінің романдары арқылы еврейлер мен арабтардың армандары мен күресін көрсетеді. Қазіргі заманғы еврей әдебиетіндегі бұл жаңа көзқарас көп дау тудырып, университеттер мен БАҚ-та кеңінен талқыланды. 2007 жылы Майкл EMET сыйлығымен марапатталды. Майкл өзін сионист емес, Израильдің барлық азаматтарын біріктіретін израильдік деп санады.

Өмірбаян

Камал Салах ретінде дүниеге келген Сами Майкл Бағдадтағы ірі, секулярлық, еврей отбасының аға баласы болды, оның әкесі саудагер еді. Майкл Бағдадтағы еврейлер, мұсылмандар және христиандардың аралас тұратын ауданда өсіп, білім алды. Ол Бағдадтың еврей білім беру жүйесінде, Шамаш мектебінде оқып, 1945 жылы орта мектепті бітірді. 15 жасында, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанына екі жыл өткен соң, Майкл солшыл (коммунистік) астыртын ұйымға қосылып, көп ұзамай Ирактағы репрессивтік режимге қарсы күрестің жетекшісіне айналды. Майкл өмірінің осы кезеңі туралы "Тұманның бір жұдырығы" романында жазды. Одан кейін, 17 жасында, ол ирак баспасөзіне мақалалар жаза бастады. Оның саяси қызметі 1948 жылы оның тұтқындалуына ордер беруге әкелді, Майкл қашуға мәжбүр болып, Иранға кетті. Ирак соты оны қасыпта сотталды. Иранда ол коммунистік партияға, Тудехке қосылды. Иракқа қайта орала алмай, Майкл 1949 жылы Израильге келді. Майкл Израильге жалғыз келді, оның отбасы Иракта қалды, кейін оған қосылды (1951). 1950 жылдардың басында ирактық еврейлердің көп бөлігі Ирак азаматтығынан бас тартып, Ирактан кетуге мәжбүр болды. Ал Майкл Ирак азаматтығынан ресми түрде бас тартпағандықтан, ол әрқашан Ирак азаматтығын сақтап келді. Израильде оның қарындасы Надя Израиль тыңшысы Эли Коэнге үйленді. Моссад тыңшысы Коэн Сирия үкіметіне жоғары деңгейде енгеннен кейін Сирия билігі тарапынан ұсталды және 1965 жылы өлім жазасына кесілді. Майкл Моссадтың оны 1950 жылдары жұмысқа алуға тырысқанын және ол бас тартқаннан кейін ғана оның күйеуінің қарындасына жүгінгенін айтты. Майкл Хайфаның араб ауданындағы Вади Ниснасқа қоныстанды. Оны Эмиль Хабиби газетте жұмыс істеуге шақырды. Майкл "Аль-Иттихад" және "Аль-Жадид" (коммунистік партияның араб тіліндегі газеттері) редакциясындағы жалғыз еврей болды, ол төрт жыл бойы редактор болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол апта сайынғы бағанасын жариялап, Самир Маред псевдонімімен әңгімелер мен мақалалар жазды. Оның әңгімелері "социалистік реализм" рухында жазылғанмен, ирония мен юморға толы болды. 1955 жылы КСРО саясатына көңілі толмаған ол коммунистік партиядан шығып, екі газеттегі жұмысын "Мен партиядан шықтым, бірақ социализм идеалдарынан емес" деп аяқтады. Майкл Израильдің солтүстігінде 25 жыл бойы гидролог болып жұмыс істеді. Ол гидрологияны Британ институтында (Лондон) оқып, Хайфа университетінде психология және араб әдебиетін оқыды. 45 жасында Майкл еврей тілін меңгеру жобасына кірісті. 1974 жылы ол еврей тілінде өзінің алғашқы романын жариялады, "Барлығы тең, бірақ кейбіреулері артық", ол 1950 жылдары Израильдегі транзиттік лагерьлердегі иммигранттардың өмірі туралы. Романның атауы – "Шавим ве Шавим Йотер" – араб елдерінен келген еврейлердің теңдік үшін күресін бейнелейтін кең таралған сөз тіркесіне айналды. Бұл кітап Израильдегі әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктер және Израильдегі арабтардың жағдайы туралы терең талқылауға есік ашты. Сами Майкл Израильдегі мәдени, саяси және әлеуметтік мәселелерге арналған 11 роман, 3 ғылыми еңбек, 3 пьеса және балалар кітабы жариялады. Майклдың кітаптарының көп бөлігін "Am Oved" баспасы шығарды. Майкл 2007 жылы "Am Oved"-тен кетіп, өте тартымды ұсыныс алғаннан кейін "Kinneret Zmora Bitan Dvir" баспасына көшті, оған ай сайын белгілі бір жалақы төленді. Олармен бірге жарық көрген алғашқы кітабы "Аида" болды. Майкл көптеген мақалалар мен эсселер жазды. Оның жазбалары және қоғамдық-саяси қызметі Израильде оның есімін кеңінен танытты. Майкл ешқашан билік тарапынан қолдау алмады, сондықтан ол жарнамалық немесе қаржылық көмекке ие болған жоқ. Майклдың көптеген романдарында екі қала бейнеленген. "Виктория", "Далалар арасындағы дауыл", "Тұманның бір жұдырығы" және "Аида" романдары Бағдадта, ал "Құтылу", "Уадидегі керней", "Суды сүйген су" және "Набила" романдары Хайфада, оның асырап алған қаласында өрбітеді. Майкл Ирактан кетуі және Хайфаға келгені туралы естеліктерді былай деп жазды: "Ұшақтың әр шақырымы мені бір бағытты туннельге енгізді. Қашу – ауыр махаббаттан айырылу еді. Мен көзді ашқанда, мен бұрын ешқашан көрмеген нәрседен ерекше болатын "Фата Моргананы" көріп отырмын деп ойладым. Мен Хайфаны жақсы көретінмін, жарты ғасырдан кейін де осы махаббатқа адалмын. Бірақ мен Израильдегі алғашқы күнімде махаббатқа арналған сәттер бөлінбеді." 1982 жылы ол Хайфадан 10 жылға, Солтүстік Галилеяның таулы аймағындағы Маалот қаласына көшті. Ол осы жерде "Қоңыр шайтандар" романын жазды, ол оның күтіммен өсірген бақта жемістерін ұрлайтын далалық суырлары туралы. 1992 жылы Майкл Хайфаға оралды. Сами Майклдың жолы – "Адам жаратылыстың тәжі" (әдеби жол) – 2002 жылы Майклдың құрметіне аталған Вади Ниснас, Хайфаның араб ауданындағы маршрут. Маршруттың қабырғаларында оның романдарынан әдеби үзінділер еврей және араб тілдерінде жазылған. Майкл өзінің үш романын Вади Ниснасқа арнады, соның ішінде "Уадидегі керней" романы бар. 2008 жылы Майкл Израильдегі Араб тілі академиясының құрметті мүшесі болып тағайындалды. 1987 жылы Израильдің Жоғарғы соты Майклды білім және көпмәдениеттік мәселе бойынша шешім шығару үшін арбитр ретінде тағайындады. Бұл мәселе баспасөзде кеңінен жарияланды, ал оның шешімі Израильде әлі де күшінде тұрған прецедентке айналды. Майкл Израильдегі ирактық суретшілер кеңесінің төрағасы болды. Ол Лондондағы "Jewish Quarterly" журналының қызметкері болды. 1998 жылы Майкл Білім беру телеарнасында "Әлем әдебиеті" тақырыбында 13 бөлімдік циклді жүргізді, онда ол жазушылармен, зерттеушілермен және ғалымдармен сүйікті әдеби шедеврлері туралы әңгімелесті. Майкл туралы бірнеше деректі фильмдер мен бағдарламалар түсірілді. Майкл Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер. 2013 жылы Сами Майкл қауымдастығы құрылды, оның мақсаты Майклдың мұрасын сақтау. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, коммерциялық емес ұйым "автор Сами Майклдың мұрасының идеяларымен, әсіресе әлеуметтік және географиялық шеткерлік аймақтарға баса назар аудара отырып, тең мүмкіндіктерді ұсыну және теңсіздікті азайту үшін жұмыс істейтін адамдарға" сыйлықтар тағайындайды. Сыйлықтың иегерлері Шұла Мола, Йоав Лалом, Нетта Элкаям және Ибтисам Мараана болды. Майкл 2024 жылдың 1 сәуірінде Израильдің Хайфа қаласында 97 жасында қайтыс болды.

Born as Kamal Salah, Sami Michael was the firstborn of a large, secular, Jewish family in Baghdad, where his father was a merchant. Michael grew up and was educated in a mixed neighborhood of Jews, Muslims, and Christians in Baghdad. Michael completed his education in the Jewish educational system of Baghdad, in Shamash School, receiving his high school diploma in 1945. At the age of 15, two years after the outbreak of World War II, Michael joined and soon became a leader of a leftist (Communist) underground group acting against the oppressive regime in Iraq. Michael later wrote about this period of his life in his novel A Handful of Fog. Shortly after, aged 17, he began writing articles for the Iraqi press. His political activities led to a warrant being issued for his arrest in 1948, Michael was forced to flee and went to Iran. The Iraqi court sentenced him to death in absentia. In Iran, he joined the communist party, Tudeh. Unable to return to Iraq, Michael came to Israel in 1949. Michael arrived in Israel alone, his family remaining in Iraq, joining him later (1951). In the early 1950s the majority of Iraqi Jewry left Iraq, forced to relinquish their Iraqi citizenship. Michael, on the other hand, always held Iraqi citizenship, as he did not officially give it up. In Israel, his sister Nadia married Israeli spy Eli Cohen. Cohen, a Mossad spy, was captured by Syrian authorities after achieving high level penetration into the Syrian government, and was executed in 1965. Michael claimed that the Mossad had originally tried to recruit him in the 1950s, and only turned to his brother in law after he turned them down. Michael settled in an Arab quarter of Haifa, Wadi Nisnas. He was invited to work for a newspaper by Emil Habibi. Michael was the only Jew on the editorial board of Al Ittihad and Al Jadid (Arabic language newspapers of the communist party), where he worked as an editor for four years. At the same time, he had a weekly column in which he wrote stories and articles under the pseudonym Samir Mared. His stories, while written in the spirit of "socialist realism", were laced with irony and humor. In 1955, disillusioned with the policies of the USSR, he terminated his affiliation with the communist party, and concluded his work on both papers: "I left the party but not the ideals of socialism." Michael worked as a hydrologist in the north of Israel (for 25 years). He completed his hydrology studies at the British Institute (London) and went on to study Psychology and Arabic Literature at the University of Haifa. At the age of 45 Michael embarked upon the project of mastering the Hebrew language. In 1974 he published his first novel, in Hebrew, All Men are Equal – But Some are More, about the lives of immigrants in transit camps in Israel in the 1950s. The title of the novel – Shavim ve Shavim Yoter – became a well known phrase depicting the struggles for equality of Jews from Arab countries. This book opened the door for profound discussion about the socio economic gaps in Israel and also about the situation of the Arabs in Israel. Sami Michael published 11 novels and 3 non fiction books focusing on cultural, political and social affairs in Israel, 3 plays and a children's book. Most of Michael's books were published by Am Oved publishers. Michael left Am Oved in 2007 and moved to Kinneret Zmora Bitan Dvir publishers after receiving a very attractive offer, granting him a fixed monthly salary. His first book that published with them was Aida. Michael also wrote numerous articles and essays. His writings and his social and political activities made him a household name in Israel. Michael was never an author of the establishment, which meant that he did not enjoy promotional or financial assistance. Two cities feature in many of Michael's novels. Victoria, Storm among the Palms, A Handful of Fog and Aida, are set in his home town Baghdad, and Refuge, A Trumpet in the Wadi, Water Kissing Water, and Nabila are set in Haifa, his adopted city. Michael wrote about his departure from Iraq and arrival in Haifa when he wrote of his first day in Haifa, Israel:

Each kilometer that the airplane gulped, took me further into a one way tunnel. The flight was a difficult separation from a pained love. When I opened my eyes, I imagined that I was looking at a Fata Morgana, which was stranger than anything I had ever known I loved Haifa then, and about half a century later, I am faithful to this love. But at the beginning of my first day in Israel there were no designated moments for love set aside. In 1982, he left Haifa for 10 years, moving to the rural, northern Galilee town of Ma'alot, on the hillside overlooking a valley. It is here that he wrote the novel Brown Devils about rock hyraxes that frequently stole the fruits of his well tended garden. In 1992 Michael returned to Haifa. Sami Michael's Way – "The man is the crown of creation" (literary way) – is a route in the Wadi Nisnas, an Arab quarter of Haifa, named after Michael in 2002. Literary extracts from his novels are written along the walls of the route, both in Hebrew and in Arabic. Michael dedicated three novels to Wadi Nisnas, including A Trumpet in the Wadi. In 2008, Michael was appointed an honorary member of the Arabic Language Academy in Israel. In 1987 the Israeli High Court of Justice appointed Michael as arbitrator to decide on a matter of education and multiculturalism. The subject was widely covered in the press, and his decision was a precedent in Israel which still stands. Michael was the chairperson of the Aachi Council, a council of Iraqi artists in Israel. He was a member of staff of the Jewish Quarterly in London. In 1998, Michael hosted a 13 part series on the Educational Television channel on World Literature, where he engaged writers, researchers and scholars in discussion about their favorite literary masterpieces. A number of documentary films and programs on Michael have been made. Michael is a nominee for the Nobel Prize for Literature. In 2013, the Sami Michael Association was formed with the aim of upholding Michael's heritage. As of 2017, the nonprofit department awards individuals "who work for society with regard to reducing gaps and providing equal opportunities, in the spirit of author Sami Michael's concept of heritage, with an emphasis on social and geographical periphery." Among the winners of the award are Shula Mola, Yoav Lalom, Netta Elkayam and Ibtisam Mara'ana. Michael died in Haifa, Israel on 1 April 2024, at the age of 97.

Жазу

Майклдың ана тілі араб тілі болды. Араб тілінен еврей тіліне ауысуына шамамен 15 жыл уақыт кетті. Ол бұл өзгерісті "мұғжиза" деп атады:
"Жазу кезінде кейде бір сөзді іздеймін; ол ағылшын тілінде, араб тілінде пайда болады, бірақ еврей тілінде табылмайды. Мен еврей тілін өзімнің күшіммен құрдым деуге болады. Күмәні жоқ, араб тілінің ықпалы үлкен, менің синтаксисім дерлік араб тіліне жақын." – Сами Майкл, Unbounded Ideas
"Виктория Каирде жарық көргенде, алғы сөзінде 'Бұл еврей тілінде жазылған араб романы' делінген. Мен мұны мақтау деп қабылдадым." Ол өзінің алғашқы романын араб тілінде жазды, ол Коммунистік партияның сыйлығын жеңіп алды. Партиядан кеткен соң, ол кітапты жариялау құқығынан бас тартты. Қолжазба нұсқасын тастап кетті, Unbounded Ideas. "Оның кабинетінде еврей, араб және ағылшын тілдеріндегі кітаптар – роман, поэзия, саясат, тарих және ғылым – арасында үстелде студенттік папка жатыр, ішінде оның келесі романының жақсы реттелген беттері – барлығы да ақ қағазға өте ұқыпты қолмен жазылған; түзу сызықтармен жазылған сөйлемдер қатары, кейін ол оны басуға болатындықтан, қайта-қайта сызып тастайды. Ол өзі жазбайды. 'Менің жасымда сіздер мені компьютерде жазуымды қалайсыз? Мен түймелерді басудың орнына бұратын буынға жатамын,' – дейді ол, – 'Басқаша істей алмаймын. Менің сөздердің қолдан қағазға ағып өтуіне қажетті қаламның сезімі керек.'"

Құрметті докторлық дәрежесі

Еврей университеті (1995): “Израиль мемлекетінің алғашқы жылдарына куә болған буынның көрнекті жазушысы Майкл, ізраилдік әдебиетте сирек кездесетін өмірдің жақтарын ашады және өзінің шығармаларын ескірген мифтер мен тоқыраған сипаттамаларды жоятын, шынайы өнермен күшейтеді”. Бен-Гурион Негев университеті (2000): “Оның кітаптарында адамдар өздерінің кемшіліктерімен де, артықшылықтарымен де, кейде тіпті қатыгез реализммен, бірақ әрқашан адамзатқа деген қайырымдылықпен бейнеленеді”.

Тель-Авив университеті (2002): “Израиль мәдениетіне ерекше әдеби дауыс және әлеуметтік-саяси сыншы ретінде қосқан маңызды үлесі үшін. Израиль тәжірибесін кеңейту және бұрын айтылмаған тақырыптарды енгізу арқылы оны қайта анықтаудағы рөлі; жаңа қоныс аударғандар мен ізраилдік арабтар сезінген кемсітушілікті білдірген наразылық жазушысы ретіндегі новаторлық еңбегі; қазіргі еврей әдебиетінің жетекші тұлғасы ретіндегі рөлі”.

Хайфа университеті (2009): “Оның көп қырлы әдеби үлесін, ізраилдік қоғамның әр түрлі жақтарын адамзат пен оның бостандығына құрметпен бейнелейтінін мойындау. Михаилдың бейбітшілік, әділдік және азаматтық құқықтарға берілгендігін үнемі көрсететін қоғамдық қызметі; түрлі діни конфессиялардың және еврейлер мен арабтардың арасындағы өзара түсіністікті дамытуға қосқан үлесі”.

Құрметті себеп

COMAS, The College of Management Academic Studies (2008): "Әдебиетке қосқан үлесі және адам құқықтарын қорғау жөніндегі қызметі үшін". Бейт Берль көпсалалы академиялық институты (2012): "Иврит әдебиетіне зор үлес қосқаны үшін; жазбалары, ойлау жолы және қоғамдық қызметі арқылы Израиль қоғамының мәдени ортасын қалыптастырғаны үшін; Израильдегі адам және аз ұлт өкілдерінің құқықтарын ілгерілетуі үшін; еврейлер мен арабтардың бірлесіп өмір сүруін дамытуға және баршаға теңдік пен әділдік қағидаларын сіңіруге атсалысқаны үшін".

Дін, зайырлылық және иудаизм туралы

Сами Майкл өзін ең алдымен еврей, ал екінші кезекте израильдік деп санады. Ол Бағдадтағы дінсіз еврей отбасынан шыққан. Ол атеист еді. "Ирактағы еврей қауымында діндарлар мен дінсіздер арасында дерлік толық үйлесімде өмір өттік. Израильде діндарлардан менің дінсіздігімді құрметтеуді талап етемін. Менде жеке Құдайыммен сөйлесуге құқық бар. Ол үшін маған раввинаттың қажеті жоқ." – Шексіз идеялар.

Сами Майклның цитаталары

Эмиграция – өлімнің бір түрі. Эмигрант – жақсырақ өмірді іздеп, өз-өзіне қол жұмсаған адам, қайта тірілу үмітімен. "Шексіз идеялар"

"Соғыста мәдениет ең бірінші құлайды". "Құстардың қанаты"

Соғыстың әртүрлі мәдениеттерде сан алуан анықтамалары бар. Менің ойымша, соғыс – індеттей жайылған, алдын алуға болатын құбылыс. "Құстардың қанаты"

Кейбір сөздер айтылғанда жаралайды, ал айтылмағанда одан да ауыр тиеді. "Құстардың қанаты"

Әлемдік әдебиетке ешқандай билеушінің паспорты немесе визасы қажет емес. Ол шекараларды кесіп өтеді, су сияқты жоғары да, төмен де ағып, жердің тереңінен желдің қанатында көтеріледі. "Ең қымбат, ең нақты отан – сүйген әйелің". Аида

Мен Иракты мәңгілікке тастап кетемін. Өмірімнің соңына дейін. Өлгенше Тигр өзенін көре алмаймын. Бейтаныс көшеде, бейтаныс қалада тұрып, айқайлаймын, бірақ ешкім естімейді. Бұл өлімнен қалай ерекшеленетінін білмеймін. "Тұманның бір жұдырығы"

Әдебиет – зайырлы адамдардың Киелі кітабы, әдемі әртүрлі нұсқаларда жазылған және қайта жазылған Киелі кітап. Оның тартымды мұқабасының астында, басқа діндердегідей, әлеуметтік-адамдық хабарлама жатыр. "Шексіз идеялар"