Кіріспе

Лейбництік әмбебап тіл тұжырымдамасы

Characteristica universalis латынша термині, әдетте ағылшын тілінде «жалпыға ортақ сипаттама» немесе «әмбебап белгі» деп түсіндіріледі, бұл Готфрид Лейбниц ойлаған математикалық, ғылыми және метафизикалық ұғымдарды білдіре алатын әмбебап және формалды тіл. Лейбниц осылайша әмбебап логикалық есептеу немесе «calculus ratiocinator» шеңберінде қолданылуға болатын тіл жасауды көздеген. Универсальдық сипаттама – Лейбництің еңбектерінде жиі кездесетін тұжырымдама. Француз тілінде жазғанда, ол кейде осы мақсатта «spécieuse générale» фразасын қолданған. Бұл ұғым кейде оның «calculus ratiocinator» туралы ойларымен және барлық адамзат білімінің жинағы ретінде энциклопедия құру жоспарларымен байланыстырылады.

Метафизика

Хартли Роджерс characteristica universalis метафизикалық аспектісін «нақты сандардың реттелгендігінің элементар теориясы»мен байланыстыра отырып, оны «ғылым туралы нақты мәлімдемелер жасауға арналған дәл анықталған жүйе» деп анықтады (Роджерс 1963: 934). Эсперанто сияқты әмбебап тіл жобалары және Фрегенің "Бергифсшифт" сияқты формальды логика жобалары Лейбниц сипаттағандай эмпирикалық ғылымның, математиканың, пиктограммалардың және метафизиканың эпистемиялық синтезімен айналыспайды. Сондықтан ғалымдар "Бергифсшрифт" және "Эсперанто" сияқты жобалардың Лейбництің "характеристика" үшін толық көзқарасын қалай іске асыратынын көрсетуде қиындықтарға тап болды. Александр Годтың жазбалары Лейбництің "характеристикасының" метафизикалық бағыты бар екенін және бұл оның шындықты дәл бейнелеуіне бөгет болғанын көрсетті. Годе Лейбництің алдымен белгілі бір мақсаттарды немесе функцияларды белгілегенін, содан кейін осы функцияларды орындау үшін "характеристиканы" жасағанын атап өтті.

Оның диаграммалық ойлау

Универсальдық сипаттама диаграммалық болғандықтан және пиктограммаларды қолданатынына байланысты (суретті қараңыз), Лейбництің еңбектеріндегі диаграммаларды жақыннан зерттеу қажет. Лейбниц өзінің философиялық ойларын кем дегенде екі рет диаграммалармен бейнелеген. Бір диаграмма, оның 1666 жылғы «Комбинация өнері» (De Arte Combinatoria) еңбегінің титулдық беті, Аристотельдің барлық материалдық нәрселердің жер, су, ауа және от элементтерінің комбинациясы арқылы қалай құрылатыны туралы теориясын көрсетеді. Бұл төрт элемент ромбтың төрт бұрышын құрайды (суретті қараңыз). Осы элементтердің қарама-қарсы жұптары «қарсылықтар» (жер-ауа, от-су) деп белгіленген сызықпен біріктірілген. Үстіне орналасқан шаршының төрт бұрышында элементтерді анықтайтын төрт қасиет бар. Олардың әрбір іргелес жұбы «мүмкін комбинация» деп белгіленген сызықпен біріктірілген; оларды байланыстыратын диагональдар «мүмкін емес комбинация» деп белгіленген. Жоғарыдан бастап, от – құрғақтың және ыстықтың қосылуынан, ауа – ылғалдың және ыстықтың қосылуынан, су – суықтың және ылғалдың қосылуынан, ал жер – суықтың және құрғақтың қосылуынан пайда болады. Бұл диаграмма бірнеше мәтіндерде, соның ішінде Saemtliche Schriften und Briefe (Saemtliche Schriften und Briefe, Reihe VI, Band 1: 166, Loemker 1969: 83, 366, Karl Popp және Erwin Stein 2000: 33) қайта жарияланған.

Ортақ ғылыми тіл

Лейбництің жазбаларының ағылшын тіліндегі аудармалары мен қазіргі ағылшын тіліндегі түсіндірмелерінің үйлесімсіздігі, бұлыңғырлығы және нақтылығының жетіспеуі оны тұжырымды баяндауды қиындатады. Лейбництің есептеу машинасы сияқты, философиялық ойдың екі мектебі Лейбництің жазбаларындағы екі түрлі ерекшелікке назар аударды. Бірінші көзқарас логика мен тілге баса назар аударады және аналитикалық философиямен, рационализммен байланысты. Екінші көзқарас жоғарыда айтылған Кутураның пікіріне көбірек сәйкес келеді, ол ғылым мен инженерияға баса назар аударады. Бұл көзқарас синтетикалық философиямен және эмпиризммен байланысты. Лейбниц осы екі ерекшеліктің біреуі немесе екеуі де Ариаднаның жібі сияқты адам ойлауын бағыттайды деп үміттенеді, соның арқасында адамзаттың көптеген маңызды мәселелеріне шешім табуға болады.

Гёдель сөз байласу туралы айтады

Лейбниц characteristica universalis-ті операциялық тұрғыдан толық сипаттамағандықтан, көптеген философтар оны абсурдты қиял деп санайды. Осы ретте Паркинсон былай деп жазды: "Лейбництің барлық білімнің жүйелі сипаты туралы көзқарастары оның әмбебап символизмге, Characteristica Universalis-ке қатысты жоспарларымен байланысты. Бұл – барлық ойды қамтитын және пікір таласын есептеу арқылы шешетін калькулюс болуы тиіс еді. Бұл идея қазір абсурдты оптимизмге ұқсайды" (Parkinson 1973: ix). Логик Курт Гёдель, керісінше, characteristica universalis-тің іске асырылуы мүмкін екеніне және оның дамуы математикалық практиканы революциялайтынына сенді (Dawson 1997). Дегенмен, ол Лейбництің еңбектерінде characteristica-ға толыққанды еңбектердің жоқтығын байқады. Гёдель Лейбництің characteristica-ны қамтитын барлық мәтіндерін жинап, кейбір жүйелі және құпия цензура болғанына көз жеткізгендей болды, бұл сенім оны қысымға түсірді. Гёдель Лейбництің 15 000 хат және 40 000 беттен тұратын басқа қолжазбаларын қалдырғанын ескерсек, Лейбництің қолжазбаларын редакциялаған редакторлардың алдындағы міндеттің ауқымын толық бағалай алмаған болуы мүмкін. Тіпті қазірдің өзінде осы үлкен Nachlass-тың көп бөлігі жарияланбаған күйде қалып отыр.

17 ғасырдағы жобалар

17 ғасырда Джордж Дальгарно сияқты басқалар да ұқсас философиялық және лингвистикалық жобаларды, оның ішінде mathesis universalis тақырыбындағыларын іске асыруға тырысты. Көрнекті мысал – Джон Уилкинс, "Шын мінез және философиялық тіл туралы эссе" еңбегінің авторы, ол әмбебап тілді құруға жасалған алғашқы қадам ретінде сөздік жазды. Ол өз сөздігіне адам ойының алфавитін (синонимдер жинағына немесе Дьюи ондық жүйесіне ұқсас ұйымдастыру схемасы) және ережелерге сүйенген манипуляцияға мүмкіндік беретін "ой алгебрасын" қосуды жоспарлады. Мұндай жобаларды жүзеге асырған философтар мен лингвистер көбінесе Лондон мен Оксфордтағы пансофиялық (әмбебап білім) және ғылыми білім үйірмелеріне жатты, олар бірлесіп "Көрінбейтін колледж" деп аталды және қазір Корольдік қоғамға арналған алғыкөз ретінде қарастырылады.