Кіріспе

Сымды музыкалық аспаптың құйыры – бұл сымдарды бас сүйегіне немесе орамаға жақын жерде ұстап тұратын кішкентай, қатты материал. Құйыры әрбір ашық сымның дірілдеу ұзындығының бір шетін белгілейді, мойын бойымен сымдардың арақашықтығын анықтайды және әдетте сымдарды саусақ тақтасынан дұрыс биіктікте ұстайды. Көпірмен бірге, құйыры ашық сымдардың масштабтарын (дірілдеу ұзындығын) анықтайды. Құйыры эбен, піл сүйегі, сиыр сүйегі, латунь, кориан немесе пластиктен жасалуы мүмкін, және әдетте сымдар үшін ойықтармен жабдықталған. Бұл ойықтар сымдарды саусақ тақтасынан басқа немесе тіреуіш қорапқа тегіс қисықпен жүргізу үшін жасалған, сымдардың немесе олардың орамдарының зақымдануын болдырмау мақсатында. Көмекейлі аспаптар, әсіресе, сымдардың нәзік, жалпақ орамдарын сақтау үшін құйыры ойықтарына жұмсақ қарындаш графитін жағудан пайда көреді.

Этимология

Бұл сөз неміс тіліндегі Nut (ноут деп айтылады) сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол ойық немесе тілік дегенді білдіреді. Дегенмен, гитарадағы құрылғы, неміс тілінде de:Sattel ("құрылғы"; сондай-ақ Obersattel) деп аталады, ал ағылшын тілінде "saddle" деп аталатын гитара бөлігі, яғни сымдардың тірелетін көпірдің беті, неміс тілінде de:Stegeinlage немесе Steg деп аталады. Француз тілінде бұл құрылғы :fr:sillet деп аталады, ол неміс тіліндегідей "құрылғы" деп аударылуы мүмкін. Итальян тіліндегі capo tasto (немесе capotasto; "перденің басы") сөзі капоның шығу тегі болып табылады.

Вариациялар

Барлық ішекті аспаптарда сипатталғандай түйіршіктер болмайды. Кейбір аспаптардың түйіршіктері соншалықты терең ойылып жасалған, олар тек ішектерді араластырып тұратын бөліктер ғана. Мұндай аспаптар нөлдік ладты пайдаланады – қалыпты түйіршік орнында орналасқан, дұрыс ішек биіктігін қамтамасыз ететін лад. Нөлдік лад көбінесе арзан аспаптарда қолданылады, себебі осылай аспапты реттеу оңай. Дегенмен, нөлдік лад ашық ішектің дыбысын ладталған ноталарға ұқсас етеді. Дәстүрлі түйіршік ашық ішектердің дыбысын сәл өзгеше етуі мүмкін, сондықтан кейбір жоғары сапалы аспаптар нөлдік ладты қолданады. Нөлдік ладсыз түйіршіктегі ішек ойықтары ішек биіктігін дұрыс ету үшін тиісті тереңдікте кесілуі керек. Түйіршікте ішектер тым төмен болса, олар ладтарға соғылып дыбыс шығаруы мүмкін, ал тым жоғары болса, ладталған ноталардың интонациясы бұзылады. Кейбір ладталған аспаптарда компенсацияланған түйіршік болады. Бұл түйіршік аспап бойынша орташа теориялық интонацияны жақсартады, бірақ бұл жақсарту адамның есту қабілеті шегінен төмен болуы мүмкін, сонымен қатар ноталардың интонациясының бақылаусыз өзгеру шегінен де төмен болуы мүмкін. Принцип бойынша, ішектердің қалыңдығы мен кернеуі әртүрлі болғандықтан, әр ладтың темпераменты бірдей темпераменттегі аспап үшін 100% дәл емес. Бұл әсіресе электр гитараның алғашқы ладтарында байқалады. Көптеген гитарашылар «ашық позициядағы» (мысалы, E, A, C, D және G) аккордтардың бір-бірімен дұрыс келіспейтінін байқайды. Компенсацияланған түйіршік бұл мәселені түзетуге тырысады, әр ішектің бастапқы орнын оның қалыңдығына сәйкес өзгертеді. Шын темпераментті лад тақтасы сияқты толық шешім болмаса да, аккордтардағы күйлеуде айқын айырмашылық бар. Music Man және ESP сияқты көптеген гитара компаниялары өз аспаптарының көпшілігінде компенсацияланған түйіршіктерді стандартты жабдық ретінде қосады, ал Earvana сияқты компаниялар кейін орнатылатын түрлерін ұсынады. Тағы бір түрі – құлыптағыш түйіршік. Бұл түйіршік әдетте Floyd Rose немесе Kahler сияқты құлыптағыш тремоло жүйесімен бірге қолданылады. Бұл тремолоны пайдаланған кезде күйдің тұрақтылығын жақсартады. Алайда, кемшілігі – түйіршікті босату үшін Allen кілтін пайдалану қажет, егер көпірде (бар болса) майыстырғыштар болса, олардың диапазонынан тыс күйге келтіру үшін. Эрху ашық ішектің дірілдеу ұзындығын анықтау үшін қатты түйіршікті пайдаланбайды, керісінше цианьцзинь (千斤) – ішек тізбегін немесе, сирек жағдайларда, металл ілмекті пайдаланады. Кейбір гитараларда роликтері бар түйіршік болады. Fender танымал еткен бұл конструкцияда ішектер ойықтардың орнына роликтерде орналасады. Роликтер ішектің түйіршіктен еркін сыға немесе домалап өтуіне мүмкіндік береді. Роликті түйіршік ішектің түйіршікке жабысып қалуын болдырмай, гитараның күйін сақтап тұруға көмектеседі.

Пернетақта аспаптары

"Нут" термині сонымен қатар кейбір пернетақталы аспаптардағы тіреулерге де сіңісті. Клавесин аспаптарында ол дауыс шығармайтын, құлақтарға жақын, ойнаушыдан алыс орналасқан тіреуді белгілейді. Виргинал аспаптарында бұл термин көбінесе сол жақтағы, құлақтардан алыс орналасқан тіреуді атайды. Бұл термин әрқашан тұрақты қолданылмайды.