Кіріспе
Прованс, Франция аймағының халықтық биі – Фарандола (; ) – Францияның Прованс аймағында кең таралған ашық тізбекте биленетін халық биі. Ол гавот, жиг және тарантелла билерімен ұқсастықтарды бөліседі. Француз революциясының карманнолі – осы бидің туындысы.
The farandole (; ) is an open chain community dance popular in Provence, France. It bears similarities to the gavotte, jig, and tarantella. The carmagnole of the French Revolution is a derivative.
Этимология
Атаудың қанағаттанарлық түсіндірмесі берілмеген. Диез (Etymologisches Wörterbuch der Romanischen Sprachen) оны испан тіліндегі farándula сөзімен байланыстырады, ол көшпенді актерлер тобын білдіреді, ал ол неміс тіліндегі fahrende ("саяхаттаушы") сөзінен туындаған. Одан да күмәнді болжам грек тілінен (φάλαγξ, "фаланга") және (δούλος, "құл") шыққандығы туралы айтылған, себебі фарандол биінде билеушілер ұзын тізбекке тізілген. Сондай-ақ, farandole прованс тіліндегі barandello сөзінің өзгеруі болуы мүмкін деген пікір бар, ол brandello (branda, "қозғалыс") сөзінен шыққан, окситан тіліндегі flandina ("құлықтау") және flandrina ("кешігу") сөздерінің ықпалымен. Дегенмен, бұл гипотеза өте сенімді емес, өйткені b(a)randello Лангедок фарандолы ретінде анықталған.
Тарих
Фарандоль – ең көне билердің бірі, сонымен қатар Прованстың ең ерекше және көрнекті биі саналады. Оның атауы 18 ғасырдан бастап ғана белгілі болған, алайда тарихқа дейінгі дәуірден бері тасқа салынған суреттерде, содан кейін антикалық керамикада немесе фрескаларда бейнеленген. Бүгінде Прованста осы биді домбырашылар өздерінің галубеттері мен домбыраларымен сүйемелдеп орындайды. Оның танымалдылығы оны Прованс Рождестволық шөпшегіне (crèche) енгізді, және ол Прованс дәстүрінің ең ерекше элементтерінің бірі болып табылады. Би грек тегінен шыққан, және ол "Кран биінің" тікелей мұрагері болып есептеледі, оны Тесей лабиринттен қашып құтылуын тойлау үшін ойлап тапқан. Бұл биге Каллимахтың Делосқа арналған жырларында сілтеме жасалған: ол әлі де Грецияда және Эгей теңізінің аралдарында биленеді, және Францияның оңтүстігіне Марсельден келген болуы мүмкін. Көптеген жаңа веб-сайттар, ескі энциклопедиялар және кейбір музыка тарихы кітаптары фарандольдің ортағасырлық би екенін айтады, бірақ ортағасырлық дәуірде фарандоль туралы ешқандай мәлімет келтірмейді. Ренессанс кезеңінің тізбекті және шеңберлі билерінің сипаттамалары және ортағасырлық және Ренессанс суреттерінде адамдардың тізбектер мен шеңберлерде билейтіні бейнеленгенімен, бұл ерте билер мен қазіргі халықтық фарандольдің арасында ешқандай байланыс жоқ: Ренессанс тізбекті және шеңберлі билерінің ең белгілі көзі Арбо, фарандольге тән қадамдар мен қимылдарды қамтымайды. Фарандоль немесе Фарандала термині көне француз және көне окситан тілдерінің сөздіктерінде кездеспейді, ал француз тіліндегі Фарандауль (окситан тілінен алынған) ең алғаш рет 1776 жылы пайда болды. Оның ағылшын тіліндегі ең ерте пайда болуы одан да кеш, 1876 жыл. Сондықтан ортағасырлық билерді зерттеуші Роберт Муллалли қазіргі халықтық фарандольдың ортағасырлық биге ұқсамайтынына ешқандай дәлел жоқ деген қорытындыға келді. Фарандольді алғаш рет 1932 жылы ағылшын фольклоршысы Виолет Альфорд егжей-тегжейлі сипаттады. Ницца округінен алынған мына сипаттама: "Әдетте, таспалы сүңгі ұстаған абат бастап келеді, бишілер қол ұстасып, әр соққыда секіріп билейді; бір аяқпен күшті соққы, солға және оңға кезектесіп, екінші аяқ ауада, ал әлсіз соққыларда екі аяқ бірге. Белведер ауылында, әулие Блаизды құрметтейтін мерекеде, ең жаңа үйленген жұп биді бастайды." Музыкалық тұрғыдан алғанда, би белгілі бір уақытта орындалады, күшті ырғақты, орташа және жылдам темпте, флейта мен барабанмен сүйемелденеді. Бұл бидің тағы бір сипаттамасы Гроув сөздігінде келтірілген: "Фарандоль – жас жігіттер мен қыздардың ұзын тізбегінен тұрады, кейде олардың саны жүзге жетеді, бір-бірін қолдарынан ұстап, немесе таспалармен немесе орамалдармен байланысқан. Бастаушы әрқашан ер адам болады, оған бір немесе бірнеше музыканттар галубетпен, яғни кішкентай ағаш флейтамен және тамбуринмен сүйемелдейді. Бастаушы сол қолымен серігінің қолын ұстайды, оң қолымен ол жалауды, орамалды немесе лентаны желбіретеді, бұл оның ізбасарларына сигнал береді. Фараудол қала көшелерімен жүріп бара жатқанда, бишілер тобына үнемі жаңа адамдар қосылады. Бастаушы (ақын Мистральдың сөздерін келтіре отырып) "оны келеді және кетеді, артқа және алға бұрылады, кейде оны сақинаға айналдырады, кейде оны спиральға айналдырады, содан кейін ол өзінің ізбасарларынан бөлініп, алдымен билейді, содан кейін ол қайтадан қосылады және соңғы жұптың көтеріп тұрған қолдары астында тез өтеді." Фарандоль әдетте Прованс қалаларындағы барлық үлкен мерекелерде биленеді, мысалы, Корпус Домини мерекесі немесе Король Рене 1474 жылдың 14 сәуірінде құрған және жыл сайын 29 шілдеде Тарасконда өткізілетін Корсос до ла Тарасква сияқты. Соңғысында фарандоль алдында бірнеше адам көтерген және әсем киінген де ла Тараске атты ер адамдар қатысқан аңыздық жыртқыш – Тараскенің үлкен мүсіні орналасқан. Боб Джеймс өзінің "Two" альбомында Бизенің фарандолін джаз-фанк стилінде орындады. 1975 жылы шыққан альбом Джаз альбомдар тізімінде екінші орынға ие болды. 1980 жылдардағы металл тобының мүшесі болған кезінде Билли Шихан Бизенің фарандолінің тағы бір рок-каверін орындады, кейіннен оны осыған ұқсас Dream Theater қайтадан орындады. Мадлен Л'Энглдің "Есік алдындағы жел" романында "Фарандолалар" митохондрияның ойдан шығарылған органелдері болып табылады, олар митохондриямен митохондрияның эукариотты жасушалармен ұқсас эндосимбиотикалық қатынасқа ие. Роман барысында кейіпкерлер митохондрияның ішіне барып, ескі фарраның энергиясын сарқтайтын "айналма билерді" билейтін сезімтал жандарды кездестіреді. Ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі билерді қайта жасайтын Society for Creative Anachronism және басқа да бірлестіктерде фарандоль ортағасырлық тегіне байланысты кейде биленеді (бірақ жоғарыдағы тарихи мәселелерге назар аударыңыз). Мысалдар YouTube-та табылуы мүмкін.