Кіріспе

Классикалық гэль тілінде басуға арналған қаріптер

Гэль тілі қаріптері (кейде ирланд әрпі, ирланд түрі немесе гэль жазуы деп аталады) – классикалық гэль тілінде басуға арналған аралдық қаріптердің бір тобы. Ол 16 ғасырдан бастап 18 ғасырдың ортасына дейін Шотландияда және 20 ғасырдың ортасына дейін Ирландияда кеңінен қолданылды, бірақ қазір сирек қолданылады. Кейде барлық гэль қаріптері кельт немесе унциал деп аталады, бірақ көптеген гэль қаріптері унциал емес. 17 ғасырдың "англосаксон" қаріптері де осы санатқа кіреді, себебі англосаксон қаріптері де, гэль/ирланд қаріптері де аралдық қолжазбадан туындаған. «Гэль қаріптері», «гэль жазуы» және «ирланд әрпі» терминдері ирланд тіліндегі cló Gaelach тіркесін аударады. Ирландияда cló Gaelach термині cló Rómhánach, яғни римдік қаріптер терминіне қарама-қарсы қолданылады. Шотланд гаэл тіліндегі термин – corra litir. Аласдайр мак Мхаистэр Аласдайр (шамамен 1698–1770) осы жазуда жаза білген соңғы шотланд жазушыларының бірі болды, бірақ оның негізгі еңбегі «Ais Eiridh na Sean Chánoin Albannaich» рим қаріптерінде жарық көрді.

Сипаттамалары

Латын әліпбиінің 26 әрпінен басқа, гэль тіліндегі қаріптерде барлық дауысты әріптердің үстіне қойылған жіктер, сондай-ақ үстіне нүкте қойылған бірнеше дауыссыз әріптер және ирланд тіліндегі "and" сөзін білдіретін "agus" үшін қолданылатын "et" тирониялық белгісі болуы тиіс. Гель қаріптері көбінесе "insular" пішіндерін қамтиды: әріптердің және , ал кейбір қаріптерде ертедегі гель типографиясында қолданылған және қолжазба дәстүрінен алынған бірнеше лигатуралар кездеседі. Кіші әріп жазылғанда нүктесіз болады (бірақ ол түрік тіліндегі нүктесіз әріп емес), ал әріптердің "insular" пішіні болады. Көптеген қазіргі заманғы гель қаріптері әріптер үшін гель әріп формаларын қамтиды және әдетте басқа кельт тілдерінің дауысты әріптеріне қолдау көрсетеді. Олар сондай-ақ және (дәстүрлі типографиядағыдай) арасын ажыратады, бірақ кейбір заманауи қаріптер амперсандты тирониялық белгімен алмастырады, себебі екеуі де "және" деген мағынаны білдіреді.

Шығу тегі

Ирланд унциалдық әліпбиі орта ғасырлық қолжазбаларда латын әліпбиінің "аралдық" түрі ретінде пайда болды. Алғашқы гаэль қаріпі 1571 жылы Елизавета I бұйрығымен, ирланд католик халқын англикандық дінге көшіру мақсатында жазылған катехизис үшін жасалды.

Қолдану

Ирландияда 20-ғасырдың ортасына дейін гаэль жазуы кең таралған. Бүгінде гаэль жазуы тек декоративтік безендіру үшін қолданылады; мысалы, бірқатар дәстүрлі ирланд газеттері әлі де өздерінің аттарын гаэль жазуымен бірінші бетіне басып шығарады, сондай-ақ ол пабтардың таңбаларында, құттықтау карточкаларында және көрнекі жарнамада танымал. Эдвард Лхуйдтың корн тілінің грамматикасы гаэль жазуындағы әріптерді [ және ] сияқты дыбыстарды көрсету үшін пайдаланған. 1996 жылы Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) жаңа корпоративтік логотип жасады. Логотип – гаэль шрифтінің қазіргі заманғы нұсқасы. R әрпінің ішкі кеңістігі қысқа құйрығымен үлкен, T – римдік шрифт, ал E қисық, бірақ кішкентай E әрпі сияқты ішкі кеңістігі жоқ, сонымен қатар әріптердің кішкене серифтері де бар. TG4 брендінің бастапқы логотипі TnaG да шрифттің жаңартылған нұсқасын, қисық T әрпін және "na" сөзіндегі sans serif A әрпін қолданды. GAA, Telecom Éireann және An Post сияқты тағы да бірнеше ирланд компаниялары өз логотиптерінде гаэль жазуын пайдаланған. Garda Síochána өзінің ресми мөрінде гаэль жазуын қолданады. GAA логотипі ағылшын тіліндегі GAA аббревиатурасын және ирланд тіліндегі CLG аббревиатурасын (Cumann Lúthchleas Gael) біріктіру үшін осы жазуды пайдаланады. Логотипте кеңінен қолданылатын GAA аббревиатурасы жақсы көрінеді, бірақ жақын қарасаңыз, C әрпі L әрпімен, содан кейін жатқан G әрпімен қосылғанын көресіз.