Солтүстік Ирландиядағы Бохо аймағының тарихы мен табиғаты

Кіріспе

Бохо – Солтүстік Ирландияның Фермана графтығындағы Эннискилленнің оңтүстік-батысында орналасқан шағын ауыл және азаматтық округ. Ол Ферманаг және Омаг аудандарының құрамына кіреді. Бұл аймақта неолиттік Рейфад тастарынан бастап қола және темір дәуіріндегі (Агнагалак қабірі), ортағасырлық (Жоғары айқыштар) және салыстырмалы түрде жақындағы тарихи ғимараттарға (мысалы, Linnett Inn) дейінгі тарихи маңызы бар көптеген ескерткіштер кездеседі. Бохо округінің флорасы мен фаунасының биологиялық әртүрлілігі жоғары, себебі әктас карсты құрылымдарымен қатар, шалғынды далалар, жоталар және қышқыл батпақтардың біріккені осы аймаққа ерекше жағдайлар жасайды. Округ шегінде орналасқан үш тау – Гленкил, Нокмор және Белмор – көршілес округтерге көрініс ашатын тік жарлардан бастап, өзендер мен көлдермен тілімделген аласа батпақтарға дейін әртүрлі ландшафтты ұсынады. Бұл ландшафт астында Солтүстік Ирландиядағы ең көп үңгірлі үш таудың екеуі жатыр, олардың ішінде Ирландиядағы ең терең үңгір жүйесі – Рейфад Пот, Ирландиядағы ең терең күндізгі шахта – Noon's Hole, сондай-ақ жергілікті сыртқы саяхат орталықтары үшін танымал Бохо үңгірлері және жақын орналасқан Pollnagollum Coolarkan үңгірлері бар. Ó Fialáin тегі кейде Phelan деп аударылады. Бұл аймақтың ежелгі тұрғын орындары екенін неолиттік Рейфад тастарының болуы дәлелдейді, олар тас дәуірінің соңынан/ерте қола дәуірінен (шамамен 4000 жыл бұрын) қалған және ескерткіш ретінде тіркелген. 1880 жылы Эннискиллен археологы Томас Планкетт Кильнамаду ауылындағы торфты батпақтың (көмір батпағы) астынан ежелгі қоныстың қалдықтарын тапқан. 1894 жылы Томас Планкетт Мойлехид ауылында Eagle's Knoll Cairn өткелдік қабірін және Moylehid сақинасын ашқанда неолиттік қоныстардың тағы да қалдықтары табылды. Қола дәуіріне қатысты тұрғын орынды Джордж Коффи (1901) тапқан, ол қазір Дублин коллекциясында сақталып тұрған мыс пышақтың қалдықтарын қазған. Темір дәуіріне қатысты артефакттар 1953 жылы Бохоның Карн ауылында табылды, олар бірінші мыңжылдыққа жататын жардың етегіндегі ошақтың қалдықтарынан тұрады. Бұл аймақтағы даниялық шабуылшылардың болуын Боходағы Кромлеактан табылған темір найзаның ұшы дәлелдейді, ол қазір Дублиндегі Ұлттық мұражайда қойылған.

Boho (pronounced /b//oʊ/ BOH, ) is a hamlet and a civil parish covering approximately southwest of Enniskillen in County Fermanagh, Northern Ireland. It is situated within Fermanagh and Omagh district. This area contains a high density of historically significant sites stretching from the Neolithic Reyfad Stones, through the Bronze Age/Iron Age (Aghnaglack Tomb) and medieval (High Crosses) to comparatively recent historical buildings such as the Linnett Inn. Boho parish has a high biodiversity of flora and fauna due in part to the niches offered by the limestone karst substrata combined with fen meadow, upland heath and acidic bog. The three mountains found within the parish; namely Glenkeel, Knockmore and Belmore provide a landscape varying from high craggy bluffs, with views of neighbouring counties, to low, flat bogland punctuated by streams and lakes. Below this landscape are two of the three most cave rich mountains in Northern Ireland, featuring the deepest cave system in Ireland at Reyfad Pot, the deepest daylight shaft in Ireland at Noon's Hole, as well as popular caves for local outdoor adventure centre groups at the Boho Caves and the nearby Pollnagollum Coolarkan. The surname Ó Fialáin is sometimes rendered as Phelan. This area has a long history of habitation as evidenced by the Neolithic Reyfad stones, dating from the late Stone Age/early Bronze Age (nearly 4000 years ago), classified as a scheduled monument. Further remnants of Neolithic habitation were unearthed by the Enniskillen archeologist Thomas Plunkett in 1880 when he discovered an ancient settlement beneath the surface of a peat bog (the coal bog) in the townland of Kilnamadoo. More neolithic remnants were unearthed in the townland of Moylehid again by Thomas Plunkett when he discovered the Eagle's Knoll Cairn passage tomb and Moylehid ring in 1894. Evidence Bronze Age habitation was discovered by George Coffey (1901), who unearthed a copper knife, currently on display in the Dublin collection. Iron Age artifacts were discovered in the Carn townland of Boho (1953), consisting of remnants of a hearth at the foot of an escarpment dating to first millennium AD. Later evidence of Danish raiders in the area came in the form of an iron spear head, found in a Cromleac in Boho, on display at the National Museum of Ireland in Dublin.

Бохо биік кресті

Бохо зиратындағы Жоғары Крест (тор сілтемесі H1167 4621) Тоннель Солтүстік елді мекеніндегі Қасиетті Жүрек шіркеуіне (қамқоршысы Сент-Федбар немесе Сент-Фабер) қарап тұрған төбеде орналасқан. Ол 10 ғасырға дейін соққан болуы мүмкін және тозған құмтас тіректен тұрады. Кресттің қазба жұмыстары оның 1832 жылы қазіргі орнына көшірілгенін көрсетеді, сол кезде бұл жер алғаш рет Рим католиктерінің құлшылық етуі үшін қайта пайдаланылды, ал жаңа шіркеу ескі зираттың оңтүстігіне, бірақ жанында салынды. Крест тірегінің шығыс жағында Адам мен Хауа Едем бағында, бір ағаш және біріне қарайтын жыланмен бейнеленген. Жақын жердегі Фарнаконнеллдегі Ирландия шіркеуінің қазіргі кіреберіс есігі Тоннель Солтүстіктегі реформацияға дейінгі шіркеуден шыққан деп саналады.

Рейфад тас

Рейфад тастары неолит дәуіріне жатады және Ньюгрейндждегілерге ұқсас тостаған және шеңбер белгілерімен ойылған. Тастар Солтүстік Ирландияның Қоршаған орта агенттігімен (SM 210:13) қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелген. Тастар Боходағы Қасиетті Жүрек шіркеуінен шамамен 500 метр қашықтықтағы далада орналасқан. Кіруге рұқсат алу қажет.

Түскі үңгір

Noon's Hole Бохоның орталығынан шамамен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. 72 метр тереңдігімен, бұл шұңқыр Ирландиядағы ең терең күндізгі шахта болып табылады.

Ағанаглак қабірі

Бұл неолиттік екі палаталы қабірді профессор Оливер Дэвис (1938 ж.) тапқан.

Бохо су тасқыны

Бұл Бельмор орманындағы Поллнаголлум үңгірінің кіреберісінде орналасқан.

Бохо үңгірлері

Бохо үңгірлері Солтүстік Ирландиядағы ең ұзын жетінші үңгір жүйесі болып табылады және ASSI мәртебесі берілген. Олар Солтүстік Ирландиядағы бірлесіп басқарылатын лабиринт түріндегі үңгірдің жалғыз мысалы.

Бохо Ирландияның шіркеуі

1777 жылы Фарнаконелл ауылында салынған. Дөңгелек терезелері бар шағын үш бөлімді мұнаралы және залдық шіркеу. Шіркеу 1830 жылы қайта жаңартылып, кіреберіс доғасындағы ортағасырлық шіркеу элементтерін сақтайды. (Grid Ref: N54.35475 W007.81112)

Нокнахуншинде Масса бағы туралы жазбалар бар; бұл, мүмкін, жергілікті жерде Масса тасы деп белгілі бір орынға сілтеме жасауы мүмкін. Бұл минералдар қыс айларында малға қосымша беріледі. Бохода егіс көлемі шектеулі, көбінесе жеке тұтыну үшін пайдаланылады. Ауыл шаруашылығынан түсетін табыс төмен болғандықтан, аймақта толық уақытты шаруалар аз, көптеген адамдар бірнеше мамандыққа ие. Бұл төмен қарқынды ауыл шаруашылығының артықшылығы – Бохо ұлттық деңгейде азайып бара жатқан қоршаған ортаға маңызды түрлердің жоғары деңгейде сақталуына мүмкіндік береді. Бұл түрлер әдетте шөптесін батпақтарда, түрлі шөптесін шалғындықтарда, жайылымдарда және жартылай табиғи орталарда кездеседі. Боходағы кейбір жерлер Экологиялық сезімтал аймақ (ESA) бағдарламасы бойынша басқарылады, ал экологиялық тұрғыдан маңызды аймақтар Арнайы ғылыми қызығушылық тудыратын аймақтар (ASSI) немесе Арнайы қорғау аймақтары (SAC) ретінде белгіленеді. Шаруалар төмен қарқынды шаруашылық жүргізгені үшін, яғни шөп пен жабайы шөптер тұқымданғаннан кейін шалғынды орып алғаны үшін ESA төлемдерін алады (ESA бағдарламасы). Мал (сиырлар) дәстүрлі түрде қыс айларында 1980 жылдардың басына дейін сеномен қоректендірілген, бірақ қазіргі заманғы силостау әдістері оның жоғары тағамдық құндылығына байланысты бұл әдісті ығыстырды.

Геологиялық және гидрологиялық орта

Богода үш тау шыңы бар, атап айтқанда Белмор, Таллибрак (Гленкилді және Нокморды қамтиды).

Карст ерекшеліктері

Бохо аймағында үш негізгі үңгір/карст жүйесі бар, атап айтқанда Бохо үңгірлері, Рейфад–Гленкель және Noon's Hole–Arch үңгір жүйесі, тиісінше Белмор, Туллибрак және Нокмор тауларының астында орналасқан. Бұл үңгірлердің көпшілігін жергілікті халық алғаш рет зерттеген, бірақ аймақтағы кез келген үңгірлерді алғашқы егжей-тегжейлі зерттеу және картографиялауды 1895 жылы Эдуард Альфред Мартель (француз спелеологиясының әкесі) және табиғатты зерттеуші Лайстер Джеймсон атты екі үңгірші жүргізді. Белмордың астындағы ең танымал үңгірлердің ішінде Бохо үңгірлері, Агнахлак үңгірі, Агнахлак көтерілісі, Полбег, Полкеран және Полнаголум Куларкан бар. Таллибрак аймағында Брад құрғақ аңғары, Каррикбег (Банти Пот), Әнші үңгірі, Айви ойығы, Кішкентай Рейфад, Мад Пот, Мерфи ойығы, Оуэйгласс үңгірлері, Полбег, Полмор, Полнакром, Полтуллибрак, Рэтл ойығы, Рейфад Пот және Сельтанакул шұңқылары орналасқан. Сондай-ақ, Рейфад/Каррикбег су жинау аймағына құйылатын және Каррикбег қайта пайда болуымен байланысты бес ірі өзен бар. Ескі еншілік шекаралармен байланысты тағы екі көл бар, олар Карран және Росс көлдері. Лауг Наклойдуфф (қара шұңқыр көлі немесе қазу деген мағынаны білдіреді) көлемі шамамен бірдей жер беті ауданына ие. Солтүстікке қарай Нокмор тауында "әріптермен жазылған үңгірлер" бар сары құмтас жартастар орналасқан. Бұл үш үңгірдің екеуі жасалғандай көрінеді, олардың қабырғаларында кресттер мен төртбұрыштардың ішіндегі жұлдыз тәрізді пішіндерден тұратын огам стиліндегі жазулар бар.

2009 жылғы қарашадағы су тасқыны

Бохо аймағы да су тасқынына жиі ұшырайды. Соңғы оқиғалардың бірі 2009 жылдың қараша айында болды. Лоу Эрне көліндегі су деңгейі тіркелгеннен бергі рекордтық деңгейге жеткен кезде, аймақтан өтетін Силлес өзені арнасынан асып, бірнеше күнге көлік қозғалысын тоқтатты. Су тасқыны Корр көпірі, Дрюмарау, Мукенга, Карран көлі, Самсонга және Муллигарри елді мекендеріне әсер етті. Жүргізушілер су тасқынынан өтуге қиналғандықтан Киллихомон бастауыш мектебі уақытша жабылуға мәжбүр болды.

Флора

Жергілікті геологиялық құрылымы мен төмен қарқынды шаруашылық жүргізілуінің нәтижесінде Бохо аймағында гүлдік өсімдіктердің мекендеу орындарының биологиялық әртүрлілігі өте жоғары, бұл Солтүстік Ирландияның басқа аймақтарында кездеспейді. Бұл туралы ерекше ғылыми маңызы бар аймақтардың, уақытша ASSI (pASSI), кандидат ерекше сақтау аймақтарының (cSAC) және ұсынылған Табиғи Сұлулық Аймақтарының (pAONB) саны куәлік етеді. Олар ашық сулы көлдерден бастап, биік кальцийлі шалғындар мен таулы батпақтарға дейін алуан түрлі. Фен-боло – Бохоның ерекше мекендеу типі, ол жергілікті жерде батпақты шалғын деп сипатталатын ылғалды далалардан тұрады. Оның ерекше белгілері – «шайтанның тікені», батпақты қайың, саздар және кейде торментил, қызғылт түсті шұңғыл шөптері мен жусандар (Juncaceae). Солтүстік Ирландияда осы типтегі жерлердің жалпы жер көлеміне шаққанда 0,4% ғана құрайды және соңғы он жылда 18%-ға төмендеді, бұл негізінен Фермана аймағындағы 21%-дық азаюмен байланысты. Таулы аймақтардағы құрғақ мекендерге кальцийлі шалғындар жатады, олар Солтүстік Ирландияда өте сирек кездеседі және жалпы жер көлемінің 0,1%-ын ғана құрайды. 1990 мен 2000 жылдар аралығында он жыл ішінде олардың көлемі 7%-ға азайды. Осы типтегі мекенде әк тастың қалың қабаттары жиі кездеседі, бұл түрлердің одан да көптеген түрлерінің өсуіне жағдай жасайды. Солтүстік Ирландиядағы әктас шалғындары Бохо-Кнокмор аймағынан Куилкаг тау паркіне дейінгі Ферманаг округіне ғана тән. Бұл мекендеу және оған байланысты карсттық құрылымдардың экологиялық маңызы соншалықты зор, Марбель Арк аймағы Еуропалық Геопарктер Желісінің, Ұлттық Геопарктердің әлемдік желісінің және әлемдегі алғашқы Халықаралық Геопарктің құрамына енгізілді, бұл Бохо ландшафтына халықаралық маңыз қосты. Бохода осы типтегі жерлер көбінесе жергілікті стильде салынған әктастан құралған құрғақ тас қабырғалармен байланысты, олар биологиялық әртүрліліктің маңызды көзі болып табылады. Бохода үлкен батпақ аумақтары бар, олардың ерекше белгілері – қоңыраулы шөп, қиылысқан шөп және линг (жалпы шөп). Сонымен қатар, күнқорер (ет жейтін) және батпақты асфодельдер де кездеседі. Бохоның орман алқаптары плантациялық және жартылай табиғи жапырақты орман алқаптарынан (негізінен күл және қарақұмықтан) тұрады. Осы бай экологиялық ресурстармен қатар, Бохо кішкентай егістік алқаптарымен де танымал, олар көптеген тікбағы мен құрғақ тас қабырғаларды қамтамасыз етеді. Ауданда кішкентай ақ орхидея (Pseudorchis albida), сондай-ақ ақ тау орхидеясы, ирланд флорасының американдық элементіне жататын көк көзді шөп (Sisyrinchium bermudiana) – Еуразияның басқа бөліктерінде кездеспейтін, бірақ Солтүстік Америкада өсетін, жасыл гүлді гелеборин (Epipactis phyllanthes), Корнуолл шөбі (Erica vagans), Бохо маңында өсетін, сары құстың ұясы (Monotropa hypopitys) және басқа да ерекше түрлер кездеседі. Ауданда шведтік қапшық тұқымы (Calypogeia suecica) – 1961 жылы Бохо маңындағы Агахуринде соңғы рет табылған бриофит, ара орхидеясы (Ophrys apifera), тау авені (Dryas octopetala), батпақты гелеборин (Epipactis palustris) және Бохо үңгірлеріне жақын орналасқан құстың ұясы орхидеясы (Neottia nidus avis) сияқты түрлер де кездеседі.

As a consequence of the local geology and low intensity farming practices, the Boho area has a high biodiversity of floral habitat types that is almost unparalleled in the whole of Northern Ireland as evidenced by the number of Areas of Special Scientific Interest, provisional ASSI's (pASSI), candidate Special Areas of Conservation (cSAC) and proposed Areas of Outstanding Natural Beauty (pAONB). These range from open freshwater lakes to high calcareous grasslands and upland bogs. Fen meadow is a classic Boho habitat type, consisting of wet fields locally described as a bog meadow, typified by the species devil's bit scabious, bog thistle, sedges and occasionally tormentil, purple moor grass and rushes (Juncaceae). In Northern Ireland, this type of terrain only covers 0.4% of the total land area and has decreased by 18% over the last ten years mainly due to the 21% decrease in Fermanagh coverage. In more upland areas, drier habitats include calcareous grassland, which is very rare in a Northern Ireland context covering only 0.1% of the total land area, and which in only ten years, between 1990 and 2000, underwent a 7% decrease in coverage. Within this type of habitat, limestone pavement can also often be found, which can promote an even greater diversity of species. Limestone grassland habitat in Northern Ireland is exclusive to County Fermanagh from the Boho–Knockmore region to Cuilcagh Mountain Park, this habitat and its associated karst features are so environmentally important that the latter Marble Arch region was designated part of the European Geoparks Network, the Global Network of National Geoparks and the world's first International Geopark, consequently adding international significance to the Boho landscape. In Boho, this type of land is often associated with dry stone walls, built from limestone, which are constructed in a peculiarly local style and are equally important source of biodiversity. There are large areas of bog in Boho, typified by species such as bell heather, cross leaved heath and ling (common heather). Additionally species such as sundew (which are carnivorous) and bog asphodels can be found. The woodlands of Boho consist of a mixture of plantation woodlands and semi natural broadleaf woodlands (mainly ash and hazel). As well as these rich ecological resources, Boho is well known for its small field sizes, which provide many field boundaries of hedges and dry stone walls. small white orchid (Pseudorchis albida), also known as the white mountain orchid, blue eyed grass (Sisyrinchium bermudiana), which belongs to the American element of the Irish flora i. e. those plants being absent from any other part of Eurasia but exist in North America, green flowered helleborine (Epipactis phyllanthes), Cornish heath (Erica vagans), which is found near Boho, yellow bird's nest (Monotropa hypopitys),. Other notable species to be found in the area include Swedish pouchwort (Calypogeia suecica), a bryophyte last found in Aghahoorin near Boho in 1961, bee orchid, (Ophrys apifera), mountain avens (Dryas octopetala), marsh helleborine, (Epipactis palustris) and bird's nest orchid (Neottia nidus avis) located in proximity to Boho Caves.

Микробиота

Бохоның сілтілік/радиондық ортасымен тығыз байланысты микробиота немесе микроскопиялық организмдерге Streptomyces sp. myrophorea бактериясы, McG1 изоляты жатады. Бұл Streptomyces түрі 1803 жылы Бохоның христиандық приходтық дін қызметкері Джеймс МакГирр заманында қолданылған жергілікті топырақтан алынған ескі емдік құралдан оқшауланды. Антибактериялық сынақтарда бұл Streptomyces көптеген көп дәріге төзімді патогендердің, оның ішінде карбапенемге төзімді Acinetobacter baumannii, ванкомицинге төзімді Enterococcus faecium және метициллинге төзімді Staphylococcus aureus (MRSA) өсуін тежейтіні дәлелденді.

Фауна

Бохо аймағындағы жабайы жануарларға ирланд қояны, жабайы ешкілер, түлкілер, бадджерлер, қызыл белгілер, егеуқұйрықтар, тышқандар, және шыршалы мысықтар (мартендер) кіреді. Солтүстік Ирландияның қорғалатын түрлерінің бірі – 1895 жылғы шілдеде Бохо үңгірлеріндегі балаларға арналған ұясында (жатақжайда) байқалған Добентонның жарғанаты (Myotis daubentoni). Бохода құс түрлері де кең таралған. 1998 жылы Бохоның кездейсоқ трансекцісында 26 көбейтін түр тіркелді, ал 1999 жылы – 27 түр. Палеонтологиялық тұрғыдан алғанда, аймақтан ирланд бұғысының (Cervus elaphus) толық қаңқасы табылып, қазір Дублиндегі Ұлттық мұражайда сақталуда.

Халық аңыздары

Бохо аймағынан тараған көптеген әңгімелер феялар, феялық бұталар, баншилер, жұтқыншақтар (тозаулар) және ежелгі тастар туралы айтады. Көбінесе айтылатын әңгімелердің бірінде музыкаға ерекше қабілеті бар алмастырылған бала немесе фея туралы сөз болады. Әңгіменің авторы (немесе айтушысы) феяның музыкалық аспаптарда, әсіресе скрипкада немесе сыбызғыда ерекше шеберлік танытатынын айтады. Ол осы қабілетін осыншалық деңгейге жеткізеді ki, оның музыкасын тыңдаған әркім әуеленеді (грек мифологиясындағы сиреналар сияқты). Әңгімеші феяның сырт келбеті туралы айта келіп, оны "ит құдығынан" тыс жердегі екі қарт ағайынмен бірге көргенін, ал ол "қарт, кішкентай маймылға" ұқсағанын баяндайды. Әңгімеші оның жасын шамамен 10-11 жас деп есептейді, бірақ ол әлі де жүре алмай, тек "секіріп" жүргенін айтады. Оның сыбызғыдағы шеберлігі теңдесіз еді, ол ұзақ жылдардан бері ұмытылған әуендерді орындауға ерекше құштарлық танытқан. Кенеттен ол жоғалып кетті, енді әңгімеші оны ешқашан естімеді. Боходағы Барон О’Феланс сарайына қарғыс тастаған Әулие Фебор немесе Әулие Фабер туралы да халық арасында әңгімелер бар, нәтижесінде сарай жерге батып кеткен, бірақ бұл сарайдың аймақта қай жерде орналасқаны туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Атақты тұрғындар

Джеймс Гэмбл, кейіннен американдық эмигрант және Procter & Gamble компаниясының құрылтайшысы, 1803 жылы Бохо шлюбінде дүниеге келді.

Әлемдегі бохолар

Бохо деген атты әлем бойынша басқа да жерлер бөліседі, оларға Сомалидегі Бари қаласындағы Бохо (Форт Бохо деп те аталады), Сомалидегі Рас Бохо, Сомалидегі Уади Бохо, Филиппиндегі Лейте аймағындағы Бохо және Австралиядағы Бохо кіреді.

Бохо мұрасы кітабы

2004 жылы «Бохо мұрасы» ұйымын құрған жергілікті тарихшылар тобы 2009 жылдың 17 сәуірінде аймақ тарихына арналған кітап жариялады. Кітапта 250-ден астам бет және Бохоға қатысты 500-ге жуық сурет бар. Кітаптың атауы – «Бохо мұрасы: Тарих пен аңыздың қазынасы». Бұл кітапты шектеулі уақыт ішінде «Линнет» тавернасының жанындағы «Линнет» дүкенінен сатып алуға болады.