Тұтынушылардың үрейлі сатып алу үлгісі

Кіріспе

Көңіл көшпейтін сатып алу үлгісі

Қауіптену сатып алу (кейде паникалық сатып алу деп те жазылады; сондай-ақ паникалық түрде сатып алу деп те аталады) – тұтынушылар апат немесе апат болуы мүмкін деген болжаммен, немесе одан кейін, немесе бағаның күрт өсуіне немесе тауардың жетіспеуіне қарсы тұрып, әдеттен тыс көп мөлшерде тауар сатып алатын жағдай. Әртүрлі денсаулық сақтау дағдарыстары кезіндегі қауіптену сатып алу "(1) адамдардың денсаулық сақтау дағдарысы мен тауардың жетіспеушілігі туралы сезімі; (2) эмоционалдық қысым мен белгісіздік тудыратын белгісіз нәрседен қорқу; (3) қауіптену сатып алуды уайымды жеңілдету және дағдарысты бақылауға алу құралы ретінде қарастыратын мінез-құлқы; және (4) жеке адамның әлеуметтік желісінің ықпалын ескеретін әлеуметтік-психологиялық факторлар" сияқты факторларға байланысты. Қауіптену сатып алу – бұл үйірліктік мінез-құлқының бір түрі. Бұл тұтынушылардың мінез-құлқы теориясы үшін, сондай-ақ "мода және сән, қор нарығының қозғалысы, тез бұзылатын тауарларға шабуыл, көптеп сатып алу, қордалау және банк дүрбелеңі сияқты ұжымдық әрекеттерді" түсіндірумен айналысатын экономикалық зерттеудің кең саласы үшін қызығушылық тудырады. Қауіптену сатып алу, жетіспеушілік қаупі нақты немесе қабылданатын болса да, нақты жетіспеушілікке әкелуі мүмкін; соңғы жағдай – өзін-өзі орындайтын болжамның мысалы.

COVID-19 пандемиясы

Қауіптен сатып алу 2020 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында COVID-19 пандемиясының бастапқы кезеңінде кең тараған халықаралық құбылысқа айналды және әлем бойынша мерзімік шектеулер кезінде кішірек, жергілікті толқындар түрінде жалғасты. Дүкендер бетперделер, азық-түлік, шишаланған су, сүт, дәретхана қағазы, қолға арналған дезинфекциялық құралдар, спирт, антибактериялық сүлгілер және ауырсынды басатын дәрілерден таусылды. Осының салдарынан көптеген саудагерлер осы тауарларды шектеулі түрде сатуға көшті. eBay және Amazon сияқты онлайн-саудагерлер үшінші тараптардан сатуға қойылған кейбір тауарларды, мысалы, дәретхана қағазы, бет маскалары, макарон, консервіленген көкөністер, қолға арналған дезинфекциялық құралдар мен антибактериялық сүлгілерді бағаның күрт өсуіне байланысты алып тастады. Amazon осыған байланысты осы және басқа да тауарларды (мысалы, термометрлер мен өкпе желдеткіштерін) денсаулық сақтау қызметкерлері мен мемлекеттік органдарға сатуды шектеді. Сонымен қатар, пандемияның бастапқы кезеңінде жеке қоймаларды жалға алудың да жағдайлары тіркелді. Дәретхана қағазын көптеп сатып алу жұртшылықты қызықтырды және олардың арасында әңгіме тудырды. Австралия, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Сингапур, Гонконг және Жапония сияқты көптеген елдерде әлеуметтік желілерде дәретхана қағазы жоқ сөрелердің суреттері тарады. Австралияда екі әйел супермаркетте дәретхана қағазы үшін болған жанжал үшін айыпталып отыр. Қауіптен сатып алудың кең ауқымы сынға ұшырады, әсіресе Австралияның премьер-министрі Скотт Моррисон австралиялықтарды "мұны тоқтатуға" шақырды. Дәретхана қағазын жинаудың бұл әлеуметтік құбылысын зерттеулер әлеуметтік желілердің жаппай алаңдаушылық пен үрей тудыруда маңызды рөл атқарғанын көрсетті. Әлеуметтік желілердегі зерттеулер көптеген адамдардың дәретхана қағазын қауіптен сатып алу туралы жазған жазбаларының теріс күйлі болғанын, яғни ашу немесе наразылық білдіргенін көрсетті. Мұндай теріс жазбалардың көп болуы алаңдаушылық пен үрейді тудыратын эмоционалды фактор ретінде әрекет ете алады, дағдарыс кезінде қорқыныштың таралуына және психологиялық реакцияларға ықпал етеді. Бұл оқиға жұртшылық арасында бос сөрелер мен дәретхана қағазы үшін таласқан адамдардың суреттері мен бейнелері арқылы қар көшкініндей әсер тудырған болуы мүмкін.

Panic buying became a major international phenomenon between February and March 2020 during the early onset of the COVID 19 pandemic, and continued in smaller, more localized waves throughout during sporadic lockdowns across the world. Stores around the world were depleted of items such as face masks, food, bottled water, milk, toilet paper, hand sanitizer, rubbing alcohol, antibacterial wipes and painkillers. As a result, many retailers rationed the sale of these items. Online retailers such as eBay and Amazon began to pull certain items listed for sale by third parties such as toilet paper, face masks, pasta, canned vegetables, hand sanitizer and antibacterial wipes over price gouging concerns. As a result, Amazon restricted the sale of these items and others (such as thermometers and ventilators) to healthcare professionals and government agencies. Additionally, panic renting of self storage units took place during the onset of the pandemic. The massive buyouts of toilet paper caused bewilderment and confusion from the public. Images of empty shelves of toilet paper were shared on social media in many countries around the world, e. g. Australia, United States, the United Kingdom, Canada, Singapore, Hong Kong and Japan. In Australia, two women were charged over a physical altercation over toilet paper at a supermarket. The severity of the panic buying drew criticism; particularly from Prime Minister of Australia Scott Morrison, calling for Australians to "stop it". Research on this specific social phenomenon of toilet paper hoarding suggested that social media had played a crucial role in stimulating mass anxiety and panic. Social media research found that many people posting about toilet paper panic buying were negative, either expressing anger or frustration over the frantic situation. This high amount of negative viral posts could act as an emotional trigger of anxiety and panic, spontaneously spreading fear and fueling psychological reactions in midst of the crisis. It may have triggered a snowball effect in the public, encouraged by the images and videos of empty shelves and people fighting over toilet rolls.