Кіріспе

Румын жазушысы Владимир Колин (; Жан Колиннің псевдонимі; 1 мамыр 1921 жыл - 6 желтоқсан 1991 жыл) – румындық әңгімеші және романист. Румын әдебиетіндегі маңызды фантастика және ғылыми фантастика авторларының бірі, оның еңбегі бірнеше континентте танымал, сонымен қатар ол белгілі ақын, эссеші, аудармашы, журналист және комикс авторларының қатарында болды. 1940 жылдардың соңында Нина Кассиан әйелімен бірге «Оризонт» солшыл әдеби үйірмесіне қосылғаннан кейін Колин коммунист және социалистік реалист жазушы ретінде мансабын бастады. Румынияның коммунистік режимі кезінде оған цензура және үгіт-насихат бөлімдерінде қызмет етуі тапсырылды. 1951 жылғы «Soarele răsare în Deltă» («Дельтада күн шығады») романы жергілікті социалистік реализм мектебінің ерте үлгісі болды, бірақ Колин сол кездегі мәдени ортадан идеологиялық қателіктер деп сынға ұшырады. 1950 жылдардың ортасынан бастап Колин әдеби мансабына назар аударып, коммунистік идеологиядан бас тартты. Ол «Vamland аңыздары» (mythopoeia ro) және ертегілер жинақтары сияқты танымал туындылардың авторы болды, ал «Colecția de Povestiri Științifico Fantastice» журналы арқылы жергілікті ғылыми фантастика әдебиетінде өзін таныстырды. 1978 жылғы «Бабель» романымен аяқталған ғылыми-фантастикалық еңбектері үшін Колин үш рет Eurocon жүлдесін жеңіп алды. Ол жанрға қосқан үлесі үшін қайтыс болғаннан кейін құрметпен еске алынды, ал оның атымен аталатын жүлде румын ғылыми фантастика авторларына үнемі табыс етіледі. 1970 жылдан өмірінің соңына дейін ол Жазушылар одағының «Viața Românească» әдеби журналының редакторларының бірі болды.

Ерте өмір

Бухарест қаласында бостандыққа шыққан румындық еврейлер отбасында дүниеге келген. Ол мемлекеттік қызметкер Лазар Колин мен оның әйелі Элланың ұлы еді. Оның анасы – Румыния Коммунистік партиясының көрнекті белсендісі, кейіннен Коммунистік Румынияның саяси көшбасшыларының бірі болған Ана Паукердің қарындасы. Колин де, Кассиан да 1941 жылы сол кездегі заңсыз Коммунистік партияға қосылды, оның Коммунистік жастар (ККЖ) бөлімінің белсенділері ретінде. Кассиан 2008 жылы еске алғандай, оларды "дүниеді жақсы жаққа өзгерту" ниеті жетеледі, сонымен қатар олар антисемитизм мен фашизмді жек көретін. Колин 1943 жылы Нина Кассианға үйленді. Бес жылдан кейін олар ажырасып, Кассиан Ал. И. Штефанескуға қайта үйленді. Кейін Колин тағы да үйленді, ол – график Ро.

Коммунистік жазушы

1944 жылдың тамызында Антонескуға қарсы жасалған төңкерістен кейін және Кеңес оккупациясы басталғаннан соң Колин солшыл идеяларды жақтаушы ретінде танылды. Сол жылы, жиырма үш жасында, ол Бухаресттегі Кантемир Вода орта мектебін бітіріп, алғашқы өлеңі "Виктория" журналында жарияланды. Өлең "Манифест" ("Манифест") деп аталып, оған Штефан Колин қол қойды. "Оризонт" журналына үлес қосқан Колин, Кассиан және Соломон жазушылардың әлеуметтік күреске енуі керек деген пікірді қолдады, бұл Румынияның соғыстан кейінгі жас әдебиетіндегі басты әдеби бағыттардың бірі болды. Параллельдік түрде, ол ақындық мансабын жалғастырды: оның тұңғыш өлеңдер жинағы "27 de poeme" ("27 өлең") 1947 жылы жарық көрді. Жазушылар одағы Колиннің мәселесін қарау үшін арнайы сессия өткізді. Онда оның бірнеше әріптес жазушылары Одақ атынан сын айтты, олардың ішінде Бен Корлачиу, Петру Думитриу, Александру Яр және ро болды, көпшілігі Колиннің "формализмге" қарызды екенін айтты.

Соңғы жылдар

Ғылыми фантастикадағы еңбегі үшін Колин өмірінде үш рет Eurocon сыйлығын алды (бұл румын жазушысының ешқайсысы теңестіре алмаған жетістік). 1976 жылы Eurocon-да 19 сыйлықтың бірімен қатар, ол «Бабел» романы үшін «Үздік роман» сыйлығын және өмір бойына әдеби жетістіктері үшін сыйлықты (1989) жеңіп алды. «Бабел» 1978 жылы Жазушылар одағының Бухарест бөлімшесі тағайындаған сыйлықтың иегері болды. Оның мәтіні Верннің румын тіліндегі сөздердің бастапқы жазылуын сақтап қалғанымен ерекшеленеді, ал кейінгі аудармалар олардың болжамды түпнұсқаларын анықтауға тырысты. Осы әдеби туындылардың бірі Румынияның алғашқы бесжылдық жоспары аясындағы коммунизацияны мадақтады: «Cîntec pentru primul plan economic» («Бірінші экономикалық жоспарға арналған ән») деп аталатын бұл шығарма сол тақырыптағы үгіт-насихат туындыларының бірі болды (Мария Бануш, Дан Дешлю және басқалардың еңбектері де осы жинаққа енді). Алайда Василеску Колиннің стилін де сынға алды, оның «негізгі идеясын, яғни сақтандыру мәселесін тереңдетуге» жетпегенін, ал коммунист кейіпкерлерінің жүргізген тергеулері «керексіз» көрінетінін айтты. Дунай дельтасына арналған «Soarele răsare în Deltă» романы, үлгілі балықшы Артиомды басты кейіпкер етіп алды, Колиннің әдеби еңбектерінің артықшылықтары туралы пікірталасты одан әрі күшейтті. «Contimporanul» басылымының Сами Дамиан жазушының «Дельта аймағында пайда болған жаңа, дамыған құбылыстардың күрделілігін маңызды тұрғыдан бейнелей алмағанын» және оған «жаңа шындық туралы терең білім жетіспегенін, оны бұрмалап, жалған көрсеткенін» айтты. Колинге жасалған бұл сын-ескертпелер, әртүрлі романдардың «идеологиялық деңгейінің» төмендігі туралы үлкен мақаланың бір бөлігі болды, онда Дамиан Петру Думитриу мен Ион Кэлугэрудің туындыларын қарсы қойды. «Viața Românească» басылымына жазған сыншы Евгений Кампус Дамианның пікірлеріне қарсы шығып, «Soarele răsare în Deltă» романындағы «пайдаланушыны» «көккеңілділік», «қатыгездік» және «адамгершіліксіздік» сипаттарымен бейнелегені үшін мақтады. Ол сондай-ақ «Колин жалпы алғанда, клишелерден аулақ болғанын» атап өтті, бірақ романның оқиғалық желісінің әлсіздігіне (оны «қисық өзенмен» салыстырып) және «концептуалды кемшілікке» сын айтты, ол, оның пікірінше, «ескіге» бейімділікті тудырды. Бұл бағалауды жергілікті әдеби журнал «Iașul Nou» қолдады, ол романды шынайы туынды деп есептесе де («Владимир Колин, біздің ойымызша, Дельтаның нағыз ұлы»), ұқсас сын-ескертпелер келтірді. «Soarele răsare în Deltă» ромасын талқылау үшін Жазушылар одағының арнайы отырысы өткен кезде Колиннің мәселесі Коммунистік партияның органы «Scînteia» тарапынан талданды. Ресми сыншы Сержиу Фаркашан, кейіннен көркем әдебиет авторы ретінде танымал болған, 1952 жылдың мамыр айында «Scînteia» газетінде жарияланған мақаласында басқа комментаторлардың жомарттығына қарсы шықты. Мақалада Кампустың романға берген бағасы «бұрынғы буржуазиялық баспаханалардың кітап жарнамаларымен» салыстырылды. Ол Владимир Колиннің жазушы ретінде «халықтан алшақтағанын» мәлімдеді. Коммунистік партияның Агитпроп дирекциясы шығарған есепте, негізінен Коммунистік партия бөлімшесі қатысқан Жазушылар одағының пікірталасы былайша қорытындыланды: «Колин партия мүшелері тарапынан оның «Soarele răsare în Deltă» романындағы ауыр қателіктері үшін сынға түсті». 1953 жылғы мақаласында Кампус Колиннің ромасын қайта қарады, оны «идеологиялық тұрғыдан қателесетін, шындықты бұрмалайтын туындылар» қатарына енгізді (осы санатқа Эусебиу Камилар мен Бен Корлачиудің кітаптары да кірді).

Фантазиядағы дебют

Колиннің Румынияда бастаушы болған қазіргі заманғы фантастика жанрына көшуі, режимнің идеологиялық үгітін тарату үшін ғылыми фантастика әдебиетін пайдаланған дәуірге орай келді. Сол кезде Владимир Колин фэнтези жанрының "халықтың қолындағы қару" ретінде қолданылуы тиіс екенін айтып, даулы мәлімдемелер жасады. Одан кейін жарық көрген "Легенделе țării lui Vam" неолит дәуірінде Қара теңіз аймағында болған жойылған өркениет туралы мифтер жинағы болып табылады. Солтүстік Добруджадағы археологиялық қазбалардың аудармасы ретінде ұсынылған, Ормагтың тұзағына ілігіп, тізбекке байланған Вам мен оның сүйіктісі Уна, өз ұрпақтарына құдайлардың қатыгездігіне пассивті қарсылықпен тойтарыс беруге және адамдар есінде өлмес болуға шабыт сыйлайды.

Ғылыми фантастикадағы тұңғышы

Колиннің ғылыми фантастика прозасы тақырыпқа лирикалық көзқараспен және Карел Чапек, Х.П. Лавкрафт және А. Меритттің ықпалымен ерекшеленеді, әңгімелеу стилі классикалық жолмен дамыған. Сол сияқты, Иованэль 1960 жылдан кейін румындық ғылыми фантастика әдебиетінің идеологиялық шектеулерден азаттығын, алдымен "аман қалғандардың" еңбегімен ұсынылғанын айтады. Олардың мансабының басындағы кезеңдер режиммен «жеткілікті келісімдерге» ұшыраған, бірақ кейінірек жанрға қосқан үлестері көбінесе ерекше болды. Оның пікірінше, бұл критерий Колинге, Рогозға, Фарчашанға, Камил Бачуға және белгілі бір дәрежеде Овид Крохмальнисянуға (өмірінің соңында түрлі ғылыми фантастикалық әңгімелер жазған) қатысты. Никоттың сөзіне сәйкес, Колин, кеңестік ағайындылар Аркадий мен Борис Стругацкий және поляк Станислав Лем сияқты, «таланттарын толыққанды пайдалана алмаған авторларды» «бір партияның ықпалынан» қорғауға мүкіндік алды, ол оларды «көбінесе басып тастауға» тырысты. Джерард Клейннің «Соғыс Лордтары» стилінен шабыттанған «Бабил» романы, туған жерінде жарық көргеннен кейін, француз, ағылшын, неміс, орыс және болгар тілдеріне аударылды. Владимир Колиннің халықаралық сыйлығының иегерлерінің арасында Владимир Тисманяну, Андрей Кодреску, Николае Манолеску және Шербан Фоарца бар. 2000 жылы Ион Хобана мен Жерар Клейн ғылыми фантастика әдебиетіндегі жетістіктері үшін Владимир Колин сыйлығын тағайындады. Әртүрлі шектеулерге байланысты, сыйлықтар құрылғаннан кейін бес жыл бойы тапсырылмады және олар бұрынғы иегерлеріне берілмейді. Көптеген авторлар Колиннің еңбегінен шабыт алды. 1976 жылғы «Верде Айкса» романында Арам Колиннің «Броска» тақырыбын кеңейтті. Михай Иованэль, алайда, «жанкүйерлер қауымынан тыс» Колиннің туындылары Румынияда «көбінесе ұмытылған» күйде қала береді деп санайды. «Legendele țării lui Vam» комиксі ретінде француз журналы «Métal Hurlant» арқылы қайта басылды, суретшісі хорват Игорь Кордей болды және Франция мен Испанияда таратылды.