Артавазд I: Армения тарихындағы билеуші және Парфиямен қарым-қатынас
Artavasdes I of Armenia
Артавазд I – Арменияның шамамен б.з.д. 160-115 ж.ж. билеген Артаксид әулетінен шыққан патшасы. Парфияның ықпалында болды, халықтық аңыздарда сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
I Артавасдес (сондай-ақ Артавазд/Артавазд деп те жазылады) – шамамен б.з.д. 160-115 жылдар аралығында Арменияның Артаксиад патшасы болған. Ол Артаксия I-нің ұлы және мұрагері еді. Оның билеуі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол ежелгі армян халықтық әңгімелерінің нысаны болып табылады, олар кейінгі армян авторларында жазылған. Шамамен б.з.д. 120 жылы парфян патшасы Митридат II Артавасдес I-ді жеңіп, оны парфян үстемдігін мойындауға мәжбүр етті. Артавасдес парфтарға өзінің ұлы немесе жүрегі туысы Тигранды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Кирилл Тумановтың пікірінше, Артавасдес I ортағасырлық грузин жылнамаларында айтылғандай, жергілікті ақсүйектердің өтінішімен Иберия ісіне араласып, өз ұлы Артаксияны Иберия тағына отырғызып, осылайша Иберия Артаксиад әулетін құрған армян патшасымен салыстырылуы мүмкін.
Artavasdes I (also spelled Artawazd/Artavazd) was the Artaxiad king of Armenia from approximately 160 BC to 115 BC. He was the son and successor of Artaxias I. Little is known about his reign. He is the subject of ancient Armenian folk traditions, which are recorded by later Armenian authors. In c. 120 BC, the Parthian king Mithridates II defeated Artavasdes I and made him acknowledge Parthian suzerainty. Artavasdes was forced to give the Parthians Tigranes as a hostage, who was either his son or nephew. According to Cyril Toumanoff, Artavasdes I can be identified with the Armenian king who, according to the medieval Georgian annals, interfered in Iberia at the request of local nobility and installed his son, Artaxias, on the throne of Iberia, thereby inaugurating the Iberian Artaxiad dynasty.
Атауы
Артавасдес – ежелгі иран тіліндегі Ṛtavazdā есімінің латыншаланған түрі, авеста тіліндегі Ašavazdah есімімен толық сәйкес келеді, бұл есімнің мағынасы шамамен "ақиқат арқылы күшті/тұрақты" немесе "әділдігі берік/мәңгілік" деп түсіндіріледі. Армян тілінде бұл есім Артавазд (Արտաւազդ, сондай-ақ Артавазд деп транслитерацияланады) деп беріледі.
Artavasdes is the Latinized version of the Old Iranian name Ṛtavazdā, identical to the Avestan Ašavazdah, presumably meaning "powerful/persevering through truth" or "he whose justness is constant/lasting". In Armenian, this name is rendered Artawazd (Արտաւազդ, also transliterated Artavazd).
Билік
Артавасдес билігі туралы көп мәлімет белгілі емес. Артаксий патша қайтыс болғаннан кейін Артавасдес таққа мұрагер болып, шамамен б.з.д. 160 жылы патша атанды. Хоренацидің жазуынша, Артавасдес өзінің ағаларын Айрараттан Агиовит пен Арберанға, мұрагері Тигранды қоспағанда, қуды. Рим тарихшысы Юстинге сәйкес, б.з.д. 120 жылы парфян патшасы Митрадат II Арменияға шапқындап, Артавасдесті жеңді. Артавасдес Армения үстінен Парфияның билігін мойындауға мәжбүр болды, сондай-ақ Митрадат II-ге өзінің жүрегі жақын немересі Тигранды (келешектегі Ұлы Тигран II) кепіл ретінде берді. Сирил Тумановтың пікірінше, Артавасдес I-ді Грузин жылнамаларындағы Армения патшасымен салыстыруға болады, ол жергілікті ақсүйектердің тілегімен Иберия ісіне араласып, өзінің ұлы Артаксиасты Иберия тағына отырғызып, осылайша Ибериялық Артаксиад әулетін құрды. Грузин жылнамаларында айтылғандай, Иберияның эриставилері (князьдері) өз халқының арасында зороастризм дінін таратуға тырысқан Паранжом патшаны тақтан түсіру үшін Армения патшасынан көмек сұрады және оның орнына Фарнавазид әулетінен шыққан ханшайымға үйленген Артавасдестің ұлы Артаксиасты таққа отырғызуды қалады. Артавасдес ұлын патша етіп бекітуге келісіп, эриставилерден кепілдерді алды. Содан кейін Иберия эриставилері Паранжомға қолдау көрсетуден бас тарды, ал Артавасдес пен Артаксиас Картлиге қарай жорық жасады. Паранжомнан қол үзген эриставилер Таширде Армения армиясына қосылды. Паранжом парфтардан көмек сұрап, Таширге беттеді. Шайқас басталды, нәтижесінде Паранжом біріккен Иберия-Армения армиясынан жеңіліп, қаза тапты. Артавасдестің ұлы Иберия тағына отырды. Мовсес Хоренаци Артавасдес баласыз қайтыс болды және оның орнын ағасы Тигран басты деп жазады. Бұл Аппианның (II ғасыр) Тигран Ұлы Артавасдестің ұлы емес, оның ағасы Тигран I-нің ұлы екендігі туралы айғағымен сәйкес келеді.
Not much is known about Artavasdes's reign. After the death of King Artaxias, Artavasdes inherited the throne and became king in approximately 160 BC. Khorenatsi writes that Artavasdes expelled his brothers from the royal province of Ayrarat to Aghiovit and Arberan, except for his heir Tigranes. According to the Roman historian Justin, in 120 BC, the Parthian king Mithradates II invaded Armenia and defeated Artavasdes. Artavasdes was forced to recognize Parthian suzerainty over Armenia, as well as give Mithradates II his nephew, Tigranes (the future Tigranes II the Great), as a hostage. According to Cyril Toumanoff, Artavasdes I can likely be identified with the Armenian king mentioned in The Georgian Chronicles who interfered in Iberia at the request of the local nobility and installed his son, Artaxias, on the throne of Iberia, thereby inaugurating the Iberian Artaxiad dynasty. According to The Georgian Chronicles the eristavis (princes) of Iberia requested the aid of the Armenian king to dethrone King Paranjom, who was attempting to spread the Zoroastrian faith among his people, and in his place enthrone Artavasdes's son Artaxias, who was married to a Pharnavazid princess. Artavasdes agreed to enthrone his son as king and received hostages from the eristavis. The eristavis of Iberia then renounced their support for Parnajom and Artavasdes and Artaxias advanced towards Kartli. The eristavis who broke off from Parnajom joined the Armenian army at Tashir. Parnajom called for aid from the Parthians and marched down to Tashir. A battle broke out and Parnajom was defeated and killed by the joint Iberian Armenian army. Artavasdes's son was then placed on the Iberian throne. Movses Khorenatsi writes that Artavasdes died having no children and was succeeded by his brother Tigranes. This corresponds with Appian's (2nd century) assertion that Tigranes the Great was not the son of Artavasdes, but rather the son of Tigranes I, Artavasdes's brother and successor.
Мовс Хоренацидің Армения тарихы
Армян тарихшысы Мовсес Хоренаци (V ғасыр немесе одан кейінгі) Артавасдестің өмірі туралы мәлімет береді, оны армян эпостары мен халық ауыз әдебиетінен алған. Вахан Куркджиан Артавасдестің өмірі туралы ақпараттың "толығымен аңыз" екенін жазады, ал тарихшы Хакоб Манандиан Хоренацидің тарихында халық ауыз әдебиеті көздерінде сақталған ертедегі Артаксиад патшалары туралы маңызды тарихи ақпарат бар екенін атап көрсетеді. Армен Петросян мен Джеймс Р. Расселл Хоренацидің Артавасдес I кейінгі Артаксиад патшасы Артавасдес II-ге ұқсас немесе онымен біріктірілген болуы мүмкін деп ұсынады. Хоренаци Артавас I-нің Артаксий мен оның алан әйелі Сатениктің бес ұлының ең үлкені болғанын жазады. Артавасдес батыл, бірақ қызғанышпен, қатыгездікпен, өзімшілдікпен және билікке құмарлықпен сипатталады. Ол есейгенде әкесі оны Арменияның шығыс аймақтарын басқаруға бекітіп, спарпет қызметіне тағайындады.
The Armenian historian Movses Khorenatsi (5th century or later) gives information about Artavasdes's life, which he drew from Armenian epics and folklore. Vahan Kurkjian writes that the information on Artavasdes's life is "wholly legendary," while historian Hakob Manandian notes that Khorenatsi's history contains some important historical information about the early Artaxiad kings preserved in folkloric sources. Armen Petrosyan and James R. Russell suggest that Khorenatsi's Artavasdes I is modeled on or conflated with the later Artaxiad king Artavasdes II. Khorenatsi writes that Artavasdes I was the oldest son of five of Artaxias I and his Alan wife Satenik. Artavasdes is described as brave, but jealous, cruel, selfish, and power hungry. When he came of age, his father made him responsible for governing the eastern regions of Armenia and appointed him sparapet.
Муратсалықтармен қақтығыс
Артавасдес ақсүйек Аргам Муратсян мен Сатенік арасындағы қарым-қатынасты білді. Бұл жайтты білген соң, ол Аргамның өзіне қарсы құйрықтап, патшалықты басып алуды жоспарлап отырғанын патша Артаксияға жеткізді. Артаксия Артавасдеске Аргамның екінші дәрежелі лауазымын беруге келісті. Кейін олар Аргамның тойына барды, онда Артавасдес құйрық бар екендігіне күдікпен қарап, Аргаммен дауласа бастады. Дүрлік-шарлықтың арасында патша Артаксия Артаксатаға қайтып оралды және өзінің екінші ұлы Мажанды әскермен бірге көптеген Муратсяндарды қырғынға салуға, Аргамның сарайын өртеп, Аргамның бір қалыңдықтарының бірі – Мандуды әкелуге жіберді. Екі жыл өткен соң Артаксия Аргамға мүлкін беруге бұйрық берді. Артавасдес одан әрі Накшуананы және Аракстың оңтүстігіндегі барлық бекіністер мен ауылдарды жаулап алды. Ол Аргамның сарайын тартып алып, оны Артавазд сарайы деп атады. Бұған шыдамаған Аргамның бір ұлы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Артавасдес оны басып тастап, Муратсян әулетінің барлық белгілі адамдарын өлтірді.
Artavasdes found out about an affair between the noble Argam Muratsean and Satenik. Upon finding out, he convinced King Artaxias that Argam was plotting against him and planned to take over the kingdom. Artaxias granted Artavasdes Argam's second rank role. They later went to a banquet held by Argam and, on the pretext of a suspicion of a plot, Artavasdes began to quarrel with Argam. Amongst the confusion, King Artaxias returned to Artaxata and sent back his other son Mazhan with an army to slaughter many of the Muratseans, burn down Argam's palace, and to bring Mandu, one of Argam's concubines. Two years later, Artaxias ordered Argam to give up his possessions. Unsatisfied, Artavasdes also seized Naxuana and all the fortresses and villages south of the Araxes. He appropriated Argam's palace and renamed it to Artavazd's Palace. Unable to bear this, one of Argam's son instigated a rebellion, which was put down by Artavasdes, who slaughtered all the eminent men of the Muratsean family.
Смбаттың келуі
Каспий көтерілісін басудан кейін Смбат Багратуниге Артаксий Гогхтннің патшалық үлесі мен Угхт бұлақтарын сыйлады. Бұл Артавасдесті қызғанышқа толы етті және ол Смбатқа қарсы құлық құра бастады. Патша Артаксий бұл құлықты естіп, қатты алаңдады. Ал Смбат әскердегі лауазымын тастап, Тморикке зейнетке шықты. Смбаттың кеткенімен, Артавасдес бүкіл әскерге басшылық етуге ие болды. Смбатқа жасалған зұлымдықтардың өшін алу үшін Мажан Артавасдес пен оның інісі Тигранның елден қуылуын және патшалықты Артаксийдің басқа ұлы Зариадреске тапсыруды сұрады. Патша Артаксий бұл өтінішті қабылдамады, сонда Мажан Тигранға қарсы құлық құрып, оны өлтіруге әрекеттенді. Бірақ, бұл құлық Тигран мен Артавасдеске мәлім болды, олар аң ауы кезінде Мажанды өлтіріп, Багаван жеріне көмді.
After quelling the Caspian uprising, Smbat Bagratuni was awarded by Artaxias the royal portion of Goghtn and the springs of Ught. This caused Artavasdes to become jealous and started plotting against Smbat. King Artaxias eventually caught wind of this plot and was greatly disturbed. Meanwhile, Smbat left his position in the army and retired in Tmorik. With Smbat's absence, Artavasdes was granted command over the entire army. Seeking justice for the wrongdoings caused against Smbat, Mazhan requested that Artavasdes and his brother Tigranes be exiled and that the kingdom instead be entrusted to Artaxias's other son Zariadres. After King Artaxias denied this request, Mazhan began plotting against Tigranes. However, the plot was made known to Tigranes and Artavasdes, and during a hunting trip, killed Mazhan and buried him at Bagavan.
Селевкидтердің шабуылы
165/4 ж. б.з.д. Антиох IV Эпифан Арменияға шабуыл жасап, патша Артаксийді тұтқынға алып, Тигран әскерін Басенге кері шегіндірді. Ибериялықтар осы мүмкіндікті пайдаланып, солтүстіктен шабуыл жасады. Артавасдес пен Смбат Тигранға қосылуға асықты, ал Зариадрес Иберия шабуылына қарсы тұру үшін солтүстікке бет алды. Селевкид әскері жеңіліп, ішкі дау-дамайлар салдарынан елдеріне қайтуға мәжбүр болды. Бірақ, Зариадрес шайқаста жеңілгеннен кейін Ибериялықтарға тұтқынға түсті. Үш жыл өткен соң, Смбат, Артавасдес және Тигран өз әскерлерін Триалетиге жеткізіп, Ибериялықтармен келіссөздер жүргізіп, Зариадресті қайтарып алып, Ибериялықтармен одақ құрды, сондай-ақ Жавахк және Ардахан аймақтарын оларға берді. Артаксия патша 161/0 ж. б.з.д. Арменияға оралды, бірақ ауырып, 160 ж. б.з.д. Бакуракертте қайтыс болды.
In 165/4 BC, Antiochus IV Epiphanes invaded Armenia, capturing King Artaxias and pushing Tigranes's army to Basen. The Iberians, using this opportunity, invaded from the north. Artavasdes and Smbat hastened and joined Tigranes, while Zariadres headed north to counter the Iberian invasion. The Seleucid army was defeated and forced to return home due to internal troubles. However, Zariadres was captured by the Iberians after losing a battle. Three years later, Smbat, Artavasdes, and Tigranes brought their armies to Trialeti, but negotiated with the Iberians, managing to return Zariadres and achieve an alliance with the Iberians, while ceding the regions of Javakhk and Ardahan. King Artaxias returned to Armenia in 161/0 BC, but fell ill and died in Bakurakert in 160 BC.
Өлімге қатысты халық дәстүрі
Хоренаци Артавасдес өлімі туралы халықтық әңгімені баяндайды және оны Гогхтанның әншілеріне жатқызады. Армения дәстүріне сәйкес, Артаксия I-нің қайтысына орай елде көптеген құрбандық шаруалары жасалды. Артавасдес өлген әкесіне: «Сен барлық жерді өзіңмен бірге алып кеткен соң, осы қираған жерлерді билеуімнің қандай мәні бар?» – деп шағымданды. Артаксия қабірден ұлын былай деп қарғыды: «Егер сен асыл Масиске аң аулауға барсаң, рухтар [к’айк’] сені ұстап, асыл Масиске алып кетеді; онда қаласың және енді күн көре алмайсың». Хоренаци өз заманында армян ақсақалдары Артавасдес үңгірде тұтқынға алынғаны туралы айтатынын жазды, екі иттің оның тізбектерін үздіксіз шайнауы арқасында оның иесі босап, әлемді жояды деп сенді. Алайда, оның тізбектері ұстаздардың балғамен соққан дыбысымен нығаяды. Сондықтан ұстаздар жексенбі күндері үш-төрт рет балғамен соғып, қайталайтын. V ғасырдың армян авторы, Колбтың Езникі, армяндықтардың Артавазд зұлым рухтармен тұтқынға алынғанына сенгенін жазды. Езник айтуынша, яһудилер өздерінің патшасы Дәуіттің келуін күткендей, армяндар да Артавасдес қайтып келіп әлемді билейтініне сенген. Хоренаци халықтық әңгімелерді реалистік тұрғыдан қарастырып, Артавасдес патша болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Арарат тауының жанында аң аулауға шығып, «бас айналудан шатасып», жылқысынан құлап, үлкен шұңқырға түсіп жоғалып кеткенін айтады. Оның пікірінше, ең сенімді нұсқа – «оның туғаннан бастап өліміне дейін ақыл-есі дұрыс болмаған». Степан Малхасянцтың пікірінше, осы халықтық әңгімелерде және Хоренацидің еңбегінде Артавасдестің тарихи тұлғасы көптеген мәдениеттерде кең таралған, тауға мәңгілікке тұтқынға алынған тұлғаның фольклорлық бейнесімен біріктірілген. Сондай-ақ, Артавасдес тауға тұтқынға алынғаны туралы әңгіме Марк Антонийдің Мысырға тұтқынға алған кейінгі Артаксид патшасы Артавасд II туралы халық естелігін көрсетеді деп болжанады. Бұл әңгіме Арменияның ұлттық эпосының кейіпкері Кішкентай Мхердің оқиғасымен де ортақ белгілерге ие, ол әкесінің қарғысынан кейін тауға тұтқынға түседі. Ирандық құдай Митра, армяндар Михр деп құдай санаған, ежелгі армяндар әлемнің өмір сүруіне қауіп төнгенде жамандықты жеңу үшін пайда болады деп сенген.
Khorenatsi relates a folk tradition about Artavasdes's death which he attributes to the minstrels of Goghtn. Many sacrifices were made in the country on the occasion of Artaxias I's death, in accordance with Armenian custom. Artavasdes complained to his dead father: "Since you went and took all the land with you, / to what purpose shall I reign over these ruins?" Artaxias cursed his son from the grave with the following words: "If you go hunting up on Noble Masis, / the spirits [k’ajk’] will seize you and take you up to Noble Masis; / there you will remain and no more see the light." Khorenatsi writes that Armenian elders in his time would tell the tale that Artavasdes was imprisoned in a cave, with two dogs constantly gnawing at his chains so that their master would be freed and destroy the world. However, his chains are strengthened by the sound of blacksmiths' hammering. For this reason, blacksmiths would strike their anvils three or four times on Sundays. The 5th century Armenian author Eznik of Kolb writes that superstitious Armenians believed that Artavazd was imprisoned by evil demons. According to Eznik, just as the Jews expected the coming of their king David, so did Armenians believe that Artavasdes will return and rule the world. Khorenatsi's realistic interpretation of the folk traditions is that just a few days after becoming king, Artavasdes went on a hunting trip near Mount Ararat and, "confused by some giddiness," he turned on his horse and fell into a large pit and disappeared. He adds that the version that seems most likely to him is that "from his birth he [Artavasdes] was merely mad until he died thereof." In Stepan Malkhasyants's view, in these folk traditions and Khorenatsi's work the historical figure of Artavasdes is merged with the folkloric trope common among many cultures of a figure imprisoned for eternity in a mountain. It has also been suggested that the tradition of Artavasdes imprisoned in the mountain reflects the popular memory of Artavasdes II, the later Artaxiad king who was taken prisoner by Mark Antony to Egypt. The tradition also shares features with the story of Little Mher, one of the heroes of the Armenian national epic Daredevils of Sassoun, who is imprisoned in a mountain because of his father's curse. Parallels have also been drawn with the Iranian deity Mithra, worshipped by Armenians as Mihr, who the ancient Armenians believed would emerge when the world's existence is threatened in order to defeat evil.
Ақша шығару
Артавас I-ге қатысты тек екі түрлі монета белгілі, екеуі де грек тілінде жазылған. Осы монеталардың алдыңғы жағында Артавасд әрмендік тиарасын киген күйінде бейнеленген. Монеталардың артқы жағында қанатын жайып тұрған Афина мен қалқан немесе тау үстіндегі бүркіт суреттелген.
Only two types of coins have been attributed to Artavasdes I, both written in Greek. The obverse of these coins depict Artavasdes wearing an Armenian tiara. The reverses of the coins either depict Athena standing with a spear and shield, or an eagle atop a mountain.