Кіріспе

I Артавасдес (сондай-ақ Артавазд/Артавазд деп те жазылады) – шамамен б.з.д. 160-115 жылдар аралығында Арменияның Артаксиад патшасы болған. Ол Артаксия I-нің ұлы және мұрагері еді. Оның билеуі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол ежелгі армян халықтық әңгімелерінің нысаны болып табылады, олар кейінгі армян авторларында жазылған. Шамамен б.з.д. 120 жылы парфян патшасы Митридат II Артавасдес I-ді жеңіп, оны парфян үстемдігін мойындауға мәжбүр етті. Артавасдес парфтарға өзінің ұлы немесе жүрегі туысы Тигранды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Кирилл Тумановтың пікірінше, Артавасдес I ортағасырлық грузин жылнамаларында айтылғандай, жергілікті ақсүйектердің өтінішімен Иберия ісіне араласып, өз ұлы Артаксияны Иберия тағына отырғызып, осылайша Иберия Артаксиад әулетін құрған армян патшасымен салыстырылуы мүмкін.

Атауы

Артавасдес – ежелгі иран тіліндегі Ṛtavazdā есімінің латыншаланған түрі, авеста тіліндегі Ašavazdah есімімен толық сәйкес келеді, бұл есімнің мағынасы шамамен "ақиқат арқылы күшті/тұрақты" немесе "әділдігі берік/мәңгілік" деп түсіндіріледі. Армян тілінде бұл есім Артавазд (Արտաւազդ, сондай-ақ Артавазд деп транслитерацияланады) деп беріледі.

Билік

Артавасдес билігі туралы көп мәлімет белгілі емес. Артаксий патша қайтыс болғаннан кейін Артавасдес таққа мұрагер болып, шамамен б.з.д. 160 жылы патша атанды. Хоренацидің жазуынша, Артавасдес өзінің ағаларын Айрараттан Агиовит пен Арберанға, мұрагері Тигранды қоспағанда, қуды. Рим тарихшысы Юстинге сәйкес, б.з.д. 120 жылы парфян патшасы Митрадат II Арменияға шапқындап, Артавасдесті жеңді. Артавасдес Армения үстінен Парфияның билігін мойындауға мәжбүр болды, сондай-ақ Митрадат II-ге өзінің жүрегі жақын немересі Тигранды (келешектегі Ұлы Тигран II) кепіл ретінде берді. Сирил Тумановтың пікірінше, Артавасдес I-ді Грузин жылнамаларындағы Армения патшасымен салыстыруға болады, ол жергілікті ақсүйектердің тілегімен Иберия ісіне араласып, өзінің ұлы Артаксиасты Иберия тағына отырғызып, осылайша Ибериялық Артаксиад әулетін құрды. Грузин жылнамаларында айтылғандай, Иберияның эриставилері (князьдері) өз халқының арасында зороастризм дінін таратуға тырысқан Паранжом патшаны тақтан түсіру үшін Армения патшасынан көмек сұрады және оның орнына Фарнавазид әулетінен шыққан ханшайымға үйленген Артавасдестің ұлы Артаксиасты таққа отырғызуды қалады. Артавасдес ұлын патша етіп бекітуге келісіп, эриставилерден кепілдерді алды. Содан кейін Иберия эриставилері Паранжомға қолдау көрсетуден бас тарды, ал Артавасдес пен Артаксиас Картлиге қарай жорық жасады. Паранжомнан қол үзген эриставилер Таширде Армения армиясына қосылды. Паранжом парфтардан көмек сұрап, Таширге беттеді. Шайқас басталды, нәтижесінде Паранжом біріккен Иберия-Армения армиясынан жеңіліп, қаза тапты. Артавасдестің ұлы Иберия тағына отырды. Мовсес Хоренаци Артавасдес баласыз қайтыс болды және оның орнын ағасы Тигран басты деп жазады. Бұл Аппианның (II ғасыр) Тигран Ұлы Артавасдестің ұлы емес, оның ағасы Тигран I-нің ұлы екендігі туралы айғағымен сәйкес келеді.

Мовс Хоренацидің Армения тарихы

Армян тарихшысы Мовсес Хоренаци (V ғасыр немесе одан кейінгі) Артавасдестің өмірі туралы мәлімет береді, оны армян эпостары мен халық ауыз әдебиетінен алған. Вахан Куркджиан Артавасдестің өмірі туралы ақпараттың "толығымен аңыз" екенін жазады, ал тарихшы Хакоб Манандиан Хоренацидің тарихында халық ауыз әдебиеті көздерінде сақталған ертедегі Артаксиад патшалары туралы маңызды тарихи ақпарат бар екенін атап көрсетеді. Армен Петросян мен Джеймс Р. Расселл Хоренацидің Артавасдес I кейінгі Артаксиад патшасы Артавасдес II-ге ұқсас немесе онымен біріктірілген болуы мүмкін деп ұсынады. Хоренаци Артавас I-нің Артаксий мен оның алан әйелі Сатениктің бес ұлының ең үлкені болғанын жазады. Артавасдес батыл, бірақ қызғанышпен, қатыгездікпен, өзімшілдікпен және билікке құмарлықпен сипатталады. Ол есейгенде әкесі оны Арменияның шығыс аймақтарын басқаруға бекітіп, спарпет қызметіне тағайындады.

Муратсалықтармен қақтығыс

Артавасдес ақсүйек Аргам Муратсян мен Сатенік арасындағы қарым-қатынасты білді. Бұл жайтты білген соң, ол Аргамның өзіне қарсы құйрықтап, патшалықты басып алуды жоспарлап отырғанын патша Артаксияға жеткізді. Артаксия Артавасдеске Аргамның екінші дәрежелі лауазымын беруге келісті. Кейін олар Аргамның тойына барды, онда Артавасдес құйрық бар екендігіне күдікпен қарап, Аргаммен дауласа бастады. Дүрлік-шарлықтың арасында патша Артаксия Артаксатаға қайтып оралды және өзінің екінші ұлы Мажанды әскермен бірге көптеген Муратсяндарды қырғынға салуға, Аргамның сарайын өртеп, Аргамның бір қалыңдықтарының бірі – Мандуды әкелуге жіберді. Екі жыл өткен соң Артаксия Аргамға мүлкін беруге бұйрық берді. Артавасдес одан әрі Накшуананы және Аракстың оңтүстігіндегі барлық бекіністер мен ауылдарды жаулап алды. Ол Аргамның сарайын тартып алып, оны Артавазд сарайы деп атады. Бұған шыдамаған Аргамның бір ұлы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Артавасдес оны басып тастап, Муратсян әулетінің барлық белгілі адамдарын өлтірді.

Смбаттың келуі

Каспий көтерілісін басудан кейін Смбат Багратуниге Артаксий Гогхтннің патшалық үлесі мен Угхт бұлақтарын сыйлады. Бұл Артавасдесті қызғанышқа толы етті және ол Смбатқа қарсы құлық құра бастады. Патша Артаксий бұл құлықты естіп, қатты алаңдады. Ал Смбат әскердегі лауазымын тастап, Тморикке зейнетке шықты. Смбаттың кеткенімен, Артавасдес бүкіл әскерге басшылық етуге ие болды. Смбатқа жасалған зұлымдықтардың өшін алу үшін Мажан Артавасдес пен оның інісі Тигранның елден қуылуын және патшалықты Артаксийдің басқа ұлы Зариадреске тапсыруды сұрады. Патша Артаксий бұл өтінішті қабылдамады, сонда Мажан Тигранға қарсы құлық құрып, оны өлтіруге әрекеттенді. Бірақ, бұл құлық Тигран мен Артавасдеске мәлім болды, олар аң ауы кезінде Мажанды өлтіріп, Багаван жеріне көмді.

Селевкидтердің шабуылы

165/4 ж. б.з.д. Антиох IV Эпифан Арменияға шабуыл жасап, патша Артаксийді тұтқынға алып, Тигран әскерін Басенге кері шегіндірді. Ибериялықтар осы мүмкіндікті пайдаланып, солтүстіктен шабуыл жасады. Артавасдес пен Смбат Тигранға қосылуға асықты, ал Зариадрес Иберия шабуылына қарсы тұру үшін солтүстікке бет алды. Селевкид әскері жеңіліп, ішкі дау-дамайлар салдарынан елдеріне қайтуға мәжбүр болды. Бірақ, Зариадрес шайқаста жеңілгеннен кейін Ибериялықтарға тұтқынға түсті. Үш жыл өткен соң, Смбат, Артавасдес және Тигран өз әскерлерін Триалетиге жеткізіп, Ибериялықтармен келіссөздер жүргізіп, Зариадресті қайтарып алып, Ибериялықтармен одақ құрды, сондай-ақ Жавахк және Ардахан аймақтарын оларға берді. Артаксия патша 161/0 ж. б.з.д. Арменияға оралды, бірақ ауырып, 160 ж. б.з.д. Бакуракертте қайтыс болды.

Өлімге қатысты халық дәстүрі

Хоренаци Артавасдес өлімі туралы халықтық әңгімені баяндайды және оны Гогхтанның әншілеріне жатқызады. Армения дәстүріне сәйкес, Артаксия I-нің қайтысына орай елде көптеген құрбандық шаруалары жасалды. Артавасдес өлген әкесіне: «Сен барлық жерді өзіңмен бірге алып кеткен соң, осы қираған жерлерді билеуімнің қандай мәні бар?» – деп шағымданды. Артаксия қабірден ұлын былай деп қарғыды: «Егер сен асыл Масиске аң аулауға барсаң, рухтар [к’айк’] сені ұстап, асыл Масиске алып кетеді; онда қаласың және енді күн көре алмайсың». Хоренаци өз заманында армян ақсақалдары Артавасдес үңгірде тұтқынға алынғаны туралы айтатынын жазды, екі иттің оның тізбектерін үздіксіз шайнауы арқасында оның иесі босап, әлемді жояды деп сенді. Алайда, оның тізбектері ұстаздардың балғамен соққан дыбысымен нығаяды. Сондықтан ұстаздар жексенбі күндері үш-төрт рет балғамен соғып, қайталайтын. V ғасырдың армян авторы, Колбтың Езникі, армяндықтардың Артавазд зұлым рухтармен тұтқынға алынғанына сенгенін жазды. Езник айтуынша, яһудилер өздерінің патшасы Дәуіттің келуін күткендей, армяндар да Артавасдес қайтып келіп әлемді билейтініне сенген. Хоренаци халықтық әңгімелерді реалистік тұрғыдан қарастырып, Артавасдес патша болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Арарат тауының жанында аң аулауға шығып, «бас айналудан шатасып», жылқысынан құлап, үлкен шұңқырға түсіп жоғалып кеткенін айтады. Оның пікірінше, ең сенімді нұсқа – «оның туғаннан бастап өліміне дейін ақыл-есі дұрыс болмаған». Степан Малхасянцтың пікірінше, осы халықтық әңгімелерде және Хоренацидің еңбегінде Артавасдестің тарихи тұлғасы көптеген мәдениеттерде кең таралған, тауға мәңгілікке тұтқынға алынған тұлғаның фольклорлық бейнесімен біріктірілген. Сондай-ақ, Артавасдес тауға тұтқынға алынғаны туралы әңгіме Марк Антонийдің Мысырға тұтқынға алған кейінгі Артаксид патшасы Артавасд II туралы халық естелігін көрсетеді деп болжанады. Бұл әңгіме Арменияның ұлттық эпосының кейіпкері Кішкентай Мхердің оқиғасымен де ортақ белгілерге ие, ол әкесінің қарғысынан кейін тауға тұтқынға түседі. Ирандық құдай Митра, армяндар Михр деп құдай санаған, ежелгі армяндар әлемнің өмір сүруіне қауіп төнгенде жамандықты жеңу үшін пайда болады деп сенген.

Ақша шығару

Артавас I-ге қатысты тек екі түрлі монета белгілі, екеуі де грек тілінде жазылған. Осы монеталардың алдыңғы жағында Артавасд әрмендік тиарасын киген күйінде бейнеленген. Монеталардың артқы жағында қанатын жайып тұрған Афина мен қалқан немесе тау үстіндегі бүркіт суреттелген.