Кіріспе

Германия Императорлық әскери-теңіз флотының линкоры SMS Kurfürst Friedrich Wilhelm ("Ерінің кемесі Принц-сайлаушы Фридрих Вильгельм") – Германия Императорлық әскери-теңіз флотының алғашқы мұхиттық линкорларының бірі. Кеме 17 ғасырдағы Пруссия герцогы және Бранденбург маркграфы Фридрих Вильгельмнің құрметіне аталған. Ол 1890 жылы Вильгельмшафендегі Императорлық кемежайда салынды, 1891 жылы теңізге сүңгітілді және 1893 жылы құрастырылды. "Бранденбург" класындағы линкорлар үш екі қабатты мұнарада алты ірі калибрлі зеңбірек тасыды, бұл басқа елдердің әскери-теңіз флотындағы стандартты екі мұнарадағы төрт зеңбірекпен салыстырылады. "Курфюрст Фридрих Вильгельм" 1894 жылдан 1900 жылға дейін Императорлық флоттың флагманы болды. Неміс флотындағы қызметінің барысында ол шектеулі ғана белсенді қызмет атқарды, себебі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы жағдай салыстырмалы түрде бейбіт болды. Осының салдарынан оның мансабы оқу-жаттығулар мен шетелдік порттарға жасалған сапарларға бағытталды. Бұл жаттығулар, алайда, Альфред фон Тирпицтің басшылығымен, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі екі онжылдықта неміс теңіз доктринасын дамыту үшін өте маңызды болды. Ол және оның үш әпкесі 1900-1901 жылдары Боксер көтерілісі кезінде Қытайға бір рет ірі сапар жасады. Кеме 1904-1905 жылдары күрделі модернизациядан өтті. 1910 жылы "Курфюрст Фридрих Вильгельм" Осман империясына сатылып, "Барбарос Хайреддин" деп аталды. Балқан соғыстары кезінде ол негізінен Фракиядағы Османдық құрлық әскерлеріне артиллериялық қолдау көрсетті. Ол сондай-ақ грек теңіз күштерімен екі теңіз шайқасына қатысты: 1912 жылғы желтоқсандағы Элли шайқасы және келесі айдағы Лемнос шайқасы. Екі шайқаста да Осман флоты жеңіліске ұшырады. Өте нашар күйде болғандықтан, ескі линкор Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Орталық державаларға қосылғаннан кейін жартылай қарусыздандырылды. 1915 жылғы 8 тамызда кеме Дарданелл бұғазында британдық "E9" суасты қайығымен торпедаланып батып, көптеген адам қаза тапты.

Сипаттама

Бранденбург класының төрт линкоры Императорлық теңіз флотының (Imperial Navy) алғашқы пре-дредноут линкоры болды. 1888 жылдың маусымында Вильгельм II патшаның Германия тағына отыруына дейін, неміс флоты негізінен Германияның жағалауын қорғауға бағытталған еді. 1880 жылдары Рейхсмаринеамттың (Imperial Naval Office) басшысы Лео фон Каприви жағалауды қорғауға арналған бірнеше кемеге тапсырыс берді. 1888 жылдың тамызында теңіз мәселелеріне үлкен қызығушылық танытқан кайзер Капривиді вице-адмирал (VAdm—Vice Admiral) Александр фон Монцпен алмастырып, оған 1889–1890 жылдарғы теңіз бюджетіне төрт линкорды қосуды тапсырды. Монц, өзінің алдыңғысы баса көрсеткен жағалауды қорғау стратегиясынан гөрі линкорлар флотын жақтағандықтан, Каприви кезінде бекітілген соңғы төрт жағалауды қорғау кемесінің құрылысын тоқтатты және оның орнына төрт линкорға тапсырыс берді. Олар Германияда салынған алғашқы заманауи линкорлар болғанымен, Тирпиц дәуіріндегі Ашық теңіз флотының (High Seas Fleet) алдын-ала хабарлаған, кемелерге рұқсат беру 1880-жылдардың стратегиялық және тактикалық шатасуын көрсеткен құрылыс бағдарламасының бір бөлігі ретінде жүзеге асты. Курфюрст Фридрих Вильгельмнің жалпы ұзындығы ұзын, ал торпедалық торлар қосылғаннан кейін ені ұлғайтылды, ал алдыңғы және артқы бөліктеріндегі су сызығы болды. Ол жобаланғанда салмағы болды және толық жауынгерлік жүктемеде дейін жететін. Ол екі жиынтыр 3 цилиндрлі тік үш есе кеңейтілетін бу машинасымен жабдықталған, олар әрқайсысы бір бұрандалы пропеллерді қозғалтатын. Буды он екі көлденең цилиндрлі шотландтық теңіз қазандықтары қамтамасыз етті. Кеменің қозғалтақыш жүйесінің қуаты болды және ең жоғары жылдамдығы болды. Оның ең ұзақ қашықтығы круиздік жылдамдықпен болды. Кеме экипажы 38 офицер мен 530 сарбазды құрады. Кеме өз заманы үшін ерекше болды, өйткені ол қазіргі заманғы линкорлардың төрт зеңбіректі негізгі батареясының орнына үш екі зеңбіректі мұнарада алты ауыр зеңбіректің борлық бөлігіне ие болды. Алдыңғы және артқы мұнараларда K L/40 зеңбіректері орналасқан, ал ортаңғы мұнарада қысқа L/35 ұңғылы 28 см-лік зеңбіректің жұбы орнатылған. Оның қосалқы қарулары сегіз SK L/35 және сегіз SK L/30 тез ату қаруларынан тұрады, олар казематтарда орнатылған. Курфюрст Фридрих Вильгельмнің қару-жарағы алты торпеда түтігімен толықтырылды, барлығы су үстінде айналатын монтаждалған. Курфюрст Фридрих Вильгельм никельді болаттан жасалған Крупп бронясымен қорғалған, бұл жаңа, мықты болаттың түрі. Оның негізгі белдеуінің қалыңдығы орталық цитадельде болды, ол оқ-дәрі және машиналар бөлімдерін қорғады. Палуба қалыңдығы болды. Батареяның басты барбеттері қалыңдықтағы бронямен қорғалған.

1895 жылға дейінгі құрылыс

Курфюрст Фридрих Вильгельм – өзінің класының төртінші және соңғы кемесі. Ол D типті линкор ретінде тапсырыс берілді және 1890 жылы Вильгельмшафендегі Кайзерлихе Верфт Вильгельмшафенде (Императорлық кеме жасау зауытында) құрылысы басталды. 1891 жылдың 30 маусымында ол кластағы алғашқы суға түсірілген кеме болды. Салтанатты шараға император Вильгельм II және оның әйелі Аугуста Виктория қатысты. 1894 жылдың 29 сәуірінде, Brandenburg бауырымен бірге, ол Германия флотына қабылданып алынды. Теңіз сынақтары кезінде кемедегі қозғалтқыш жүйесімен бірнеше мәселе туды. Сондықтан, ол машиналарды жөндеу үшін қызметтен шығарылды, содан кейін 1894 жылдың 1 қарашасында қайтадан қызметке кірістірілді. Курфюрст Фридрих Вильгельмнің құрылысы неміс теңіз флотына 11,23 миллион маркаға бағаланды. Қызметке кіріскеннен кейін Курфюрст Фридрих Вильгельм үш бауырымен бірге I ұрыс эскадрильясының I дивизиясына бекітілді. 16 қарашада Вадмирал Ханс фон Костердің басшылығымен эскадрильяның флагманы ретінде темір кемені алмастырды. Курфюрст Фридрих Вильгельм келесі алты жыл бойы флагман болып қалатын болды. I дивизияны II дивизияның төрт ескі "S" классындағы кемелері ертіп жүрді, бірақ 1901–1902 жылдары "Саксендер" жаңа "S" классымен ауыстырылды. Кеме болашақ Ашық теңіз флотының бас қолбасшылары үшін оқу алаңы болды, оның ішінде адмиралдар Рейнхард Шеер және Франц фон Хиппер, екеуі де 1897 жылы және 1898 жылдың қазанынан 1899 жылдың қыркүйегіне дейін кемеде навигациялық офицерлер ретінде қызмет етті. Қызметке кіріскеннен кейін Курфюрст Фридрих Вильгельм және эскадрильяның қалған бөлігі 1894 жылдың 3 желтоқсанында Кильдегі Кайзер Вильгельм каналының ашылу салтанатына қатысты. Содан кейін эскадрилья Балтық теңізінде қысқы жаттығу сапарына шықты; бұл неміс флотының алғашқы осындай сапары болды. Бұрынғы жылдары флоттың көп бөлігі қысқы айларда демобилизацияланатын. Бұл сапар барысында I дивизия 7–11 желтоқсан аралығында швед королі Густав Адольфтың 300 жылдығына орай Стокгольмде болды. Патша Оскар II Германия делегациясын қабылдады, оның ішінде Вильгельм II-нің інісі Генрих ханзадасы және соғыс кемесінің командирі болды. Бұдан кейін Балтық теңізінде қосымша жаттығулар өтті, содан кейін кемелер жөндеу үшін өз порттарына қайтарылды. Осы кезеңде Курфюрст Фридрих Вильгельмнің түтін құбырлары биіктігі ұзартылды. 1895 жыл Вильгельм II-нің қатысуымен Хелиголандқа және содан кейін Бремерхавенге жасалған әдеттегі сапарлармен басталды. Бұдан кейін жеке кемелер мен дивизиялық жаттығулар өтті, олар Солтүстік теңіздің солтүстігіне сапармен үзілді. Бұл сапарда Курфюрст Фридрих Вильгельмді оның бауыры ертіп жүрді; екі соғыс кемесі 16–23 наурыз аралығында Шетланд аралдарындағы Лервикке тоқтады. Бұл неміс флотының негізгі күштерінің үй суларынан алғашқы шығуы болды. Жатығудың мақсаты – кемелерді ауа райының нашар жағдайында сынақтан өткізу болды. Екеуі де жақсы өнер көрсетті. Мамыр айында батыс Балтық теңізінде тағы да флоттық маневрлер өтті, олар флоттың Оркнидегі Киркваллға сапарымен аяқталды. Эскадра маусымның басында Кайзер Вильгельм каналын ашуға дайындық жүргізіліп жатқан Кильге оралды. Киль шығанағында ашылу салтанатына шетелдік делегациялардың қатысуымен тактикалық жаттығулар өтті. 28 маусымда кемеде жарылыс болды, нәтижесінде жеті адам қаза тауып, болашақ Вадмирал Вильгельм Старк ауыр жарақат алды. Оқу-жаттығулар 1 шілдеге дейін жалғасты, содан кейін I дивизия Атлант мұхитына аттанды. Бұл операцияның саяси себептері болды; Германия тек қорғалған крейсер, жағалауды қорғау кемесі және бұрандалы фрегат сияқты кемелердің шағын контингентін Марокко жағалауындағы халықаралық теңіз демонстрациясына бір уақытта жібере алды. Сондықтан негізгі флот Испания суларына жүзу арқылы демонстрацияға моральдық қолдау көрсетуге мүмкіндік алды. Ауа райының нашарлығы Курфюрст Фридрих Вильгельм мен оның бауырларының теңізде жақсы тұрақтанғанын көрсетуге мүмкіндік берді. Флот Вигодан шығып, Ирландияның Куинстаун қаласына тоқтады. Вильгельм II өзінің SMY Hohenzollern яхтасында Кауз регатасына қатысты, ал флоттың қалған бөлігі Уайт аралында қалды. 10 тамызда флот Вильгельмшафенге оралды және сол айдың соңында күзгі маневрлерге дайындық бастады. Бірінші жаттығулар 25 тамызда Хелиголанд шығанағында басталды. Содан кейін флот Скагеррак арқылы Балтық теңізіне қарай жүзіп кетті; қатты дауылдар көптеген кемелерге елеулі зақым келтірді, ал торпедалық қайық айналып, дауылда батып кетті. Тек үш адам ғана құтқарылды. Флот қысқа уақыт Кильде болды, содан кейін Категат пен Ұлы белдеуде тікелей атыс жаттығуларын қоса, жаттығулар жалғасты. Басты маневрлер 7 қыркүйекте Кильден шығыс Балтыққа жасалған шабуылмен басталды. Келесі маневрлер Померания жағалауында және Данциг шығанағында өтті. 14 қыркүйекте Вильгельм II-нің қатысуымен Жерсхёфт жағасында флотты қарап тексеру салтанаты маневрлерді аяқтады. Курфюрст Фридрих Вильгельм 1 қазан күні кезекті жөндеуге докқа кірді. Жұмыс аяқталғанға дейін 20 қазанға дейін темір кеме уақытша флагмандықты алмастырды. Жылдың қалған бөлігі жеке кемелерді жаттығулармен өткізілді, қарашаның 5-9 күндері Гётеборгқа жасалған қысқа сапардан басқа. Курфюрст Фридрих Вильгельмге бұл сапарда үш кеме ғана еріп жүрді: темір кемелер және авизо. 9 желтоқсанда эскадрилья командирі өз туын Вюртембергке көшірді, ал Курфюрст Фридрих Вильгельм толық жөндеуге докқа кірді.

1896-1900 жылдар

1896 жылғы жағдай алдыңғы жылмен салыстырғанда көп жағынан ұқсас болды. 1896 жылдың 10 наурызында Костер Курфюрст Фридрих Вильгельм кемесінде тағы да туын көтерді. Сәуір айында жеке кемелерге жаттығулар жүргізілді, ал сәуірдің соңы мен мамырдың басында Солтүстік теңізде эскадрильялар жаттығулары өтті. Бұл сапарға Нидерландының Влиссинген және Ньюведип порттарына тоқтау кірді. Мамырдың соңынан шілде айының соңына дейін өткен қосымша маневрлер эскадрильяны Солтүстік теңіздің солтүстігіне, көбінесе Норвегия суларына алып барды. Кемелер 11-18 мамыр аралығында Бергенге барды. Маневрлер кезінде Вильгельм II және қытайлық вице-король Ли Хунцзян Киль маңында флоттың қарауына куә болды. 9 тамызда оқу флоты жыл сайынғы күзгі флоттық жаттығулар үшін Вильгельмсхавенде жиналды. Маневрлер аяқталғаннан кейін Курфюрст Фридрих Вильгельм қайтадан жөндеуге кірісті, ал ол қызметтен тыс қалғанда Костер 16 қыркүйектен 3 қазанға дейін Саксен кемесіне туын ауыстырды. Костер 1897 жылдың 15 желтоқсанынан 1 наурызына дейін Саксен кемесінде тағы да туын көтерді. Курфюрст Фридрих Вильгельм және флоттың қалған бөлігі 1897 жылдың бірінші жартысында жеке және бөлімшелік жаттығулардың қалыпты тәртібімен жұмыс істеді. Жыл басында теңіз командасы I дивизияны, оның ішінде Курфюрст Фридрих Вильгельмді Марокко жағалауында тағы бір теңіз демонстрациясына жіберуді жоспарлады, бірақ екі неміс азаматының өлтірілуіне наразылық білдіру үшін одан гөрі кішкентай жарықшалы фрегаттар жіберілді. Әдеттегі тәртіп тамыздың басында Вильгельм II және Августа Кронштадттағы Ресей императорлық сарайына барған кезде бұзылды; I эскадрильяның екі дивизиясы да Кайзерді сүйемелдеуге жіберілді. Олар 15 тамызда Данцигтегі Нойфьервассерге оралды, онда флоттың қалған бөлігі оларға жыл сайынғы күзгі маневрлерге қосылды. Бұл жаттығулар рейхсмаринеаттың жаңа мемлекеттік хатшысы, контр-адмирал Альфред фон Тирпиц және I эскадрильяның жаңа командирі, вице-адмирал Август фон Томсеннің тактикалық ойлауын көрсетті. Бұл жаңа тактика, әсіресе ұзақ қашықтықта, дәлдікке баса назар аударды, бірақ түзу қатардағы қажеттілік тактикада үлкен қатаңдыққа әкелді. Томсеннің атуға баса назар аударуы Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс артиллериясының жоғары дәлдігінің негізін қалады. Жаттығулар 22 қыркүйекте Вильгельмсхавенде аяқталды. Желтоқсанның басында I дивизия Категат пен Скагерракта маневрлер өткізді, бірақ офицерлер мен сарбаздардың жетіспеушілігіне байланысты олар қысқартылды. 1898 жылы флоттың жеке және флоттық жаттығуларынан басқа, Британ аралдарына сапар да болды. Кемелер Куинстаунда, Гринокта және Киркволда тоқтады. Флот 14 тамызда Кильде жыл сайынғы күзгі жаттығулар үшін жиналды. Маневрлерге Мекленбург жағалауын блокадалау және Данциг шығанағында "Шығыс флотымен" шайқас кірді. Кеме Кильге қайтып бара жатқанда, қатты дауыл флотқа соқты, көптеген кемелерге елеулі зақым келтіріп, торпедалық қайық батып кетті. Содан кейін флот Кайзер Вильгельм каналын кесіп өтіп, Солтүстік теңізде маневрлерді жалғастырды. Жаттығу 17 қыркүйекте Вильгельмсхавенде аяқталды. Желтоқсан айында I дивизия Эккернфьорде шығанағында артиллериялық және торпедалық жаттығулар өткізді, содан кейін Категат пен Скагерракта дивизиялық жаттығулар өтті. Осы маневрлер кезінде дивизия 9-13 желтоқсан аралығында Швецияның Кунгсбакка қаласына барды. Кильге оралғаннан кейін I дивизияның кемелері қысқы жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін кемежайға кірді. 1899 жылдың 5 сәуірінде кеме Бірінші Шлезвиг соғысы кезінде Эккернфьорде шайқасының 50 жылдығын атап өту салтанатына қатысты. Мамыр айында I және II дивизиялар Балтық теңізіндегі резервтік дивизиямен бірге Атлантикаға үлкен круизге шықты. Саяхатта I дивизия Доверде тоқтады, ал II дивизия Фалмутқа көмір қорын толтыру үшін барды. Содан кейін I дивизия 8 мамырда Фалмутқа II дивизияға қосылды, содан кейін екі бөлімше Бискай шығанағына қарай жолға шығып, 12 мамырда Лиссабонда келді. Сол жерде олар сегіз линкор мен төрт бронекруизерден тұратын британдық флотқа кездесті. Португалия королі Карлос I Курфюрст Фридрих Вильгельмге Германияның флагманын тексеруге келді. Содан кейін неміс флоты Германияға қарай жөнелді, 24 мамырда Доверде тоқтады. Олар Виктория патшайымының 80 жылдығын атап өту үшін өткізілген теңіз парадына қатысты. Флот 31 мамырда Кильге оралды. Шілде айында флот Солтүстік теңізде эскадрильялық маневрлер өткізді, оған X корпусының әскерлерімен жағалау қорғанысы жаттығулары да кірді. 16 тамызда флот Данцигте тағы да жыл сайынғы күзгі маневрлер үшін жиналды. Жаттығулар Балтық теңізінде басталды, ал 30 тамызда флот Категат пен Скагеррактан өтіп, неміс шығанағындағы қосымша маневрлер үшін Солтүстік теңізге шықты, ол 7 қыркүйекке дейін жалғасты. Маневрлердің үшінші кезеңі 8-26 қыркүйек аралығында Категат пен Ұлы белдеуде өтті, осы кезде маневрлер аяқталды және флот жылдық техникалық қызмет көрсету үшін портқа кірді. 1900 жыл әдеттегідей жеке және дивизиялық жаттығулармен басталды. Наурыздың екінші жартысында эскадрильялар Кильде кездесті, содан кейін сәуірде торпедалық және артиллериялық жаттығулар және шығыс Балтыққа сапар болды. 7-26 мамыр аралығында флот Солтүстік теңіздің солтүстігіне үлкен оқу круизіне шықты, оған 12-15 мамыр аралығында Шетландқа және 18-22 мамыр аралығында Бергенге тоқтау кірді. 8 шілдеде I дивизияның кемелері II дивизияға қайтадан берілді, ал флот флагманының рөлі жақында құрастырылған линкорға берілді.

Боксшылар көтерілісі

Курфюрст Фридрих Вильгельм өзінің алғашқы ірі операциясын 1900 жылы, Боксерлік көтеріліс кезінде Қытайға I дивизия жіберілгенде көрді. Қытайлық ұлтшылдар Пекиндегі шетелдік елшіліктерді қоршап алып, неміс министрін өлтірді. Сол кезде Шығыс Азия эскадрильясы қорғалған крейсерлерден – Кайзерин Августа, , кіші крейсерлер , және канонерлік қайықтар мен , тұратын. Бірақ кайзер Боксерлерді жеңу үшін құрылған Сегіз Ұлт Альянсын нығайту үшін экспедициялық күш қажет деп шешті. Экспедициялық күш Курфюрст Фридрих Вильгельм мен оның үш қарындасынан, алты крейсерден, 10 жүк кемесінен, үш торпедалық қайықтан және генерал-фельдмаршал Альфред фон Вальдерзее басқаруымен алты теңізшілер полкінен құралды. Курфюрст Фридрих Вильгельм 6 шілдеде командалық міндетін алған KAdm Ричард фон Гейслердің флагманы ретінде қызмет етті. 7 шілдеде Гейслер өз кемелерінің операцияға дайын екенін хабарлады, және олар екі күннен кейін кетіп қалды. Төрт линкор мен авизо Каизер Вильгельм каналы арқылы өтіп, Вильгельмшафенде тоқтады, экспедициялық күштің қалған бөлігімен кездесті. 11 шілдеде күш Қытайға қарай Жейд шығанағынан шықты. Олар 17-18 шілдеде Гибралтарда көмірге тоқтады және 26-27 шілдеде Суэц каналы арқылы өтті. Қызыл теңіздегі Перимде көмірдің көбісі алынды, ал 2 тамызда флот Үнді мұхитына кірді. 10 тамызда кемелер Сейлонның Коломбо қаласына жетіп, 14 тамызда Малакка бұғазынан өтті. Олар 18 тамызда Сингапурға келді, бес күннен кейін шығып, 28 тамызда Гонконгқа жетті. Екі күннен кейін экспедициялық күш Шанхайдан өзеннің төменгі жағында орналасқан Вусонгта тоқтады. Сол жерден Верт Таку форттарынан тыс жердегі неміс экспедициялық корпусының қонуын қамтамасыз ету үшін жіберілді, ал Курфюрст Фридрих Вильгельм және оның басқа екі апалы-сіңлілі кемесі Янцзы өзенінің блокадасына қосылды, онда екі линкорлық, үш крейсерлік, төрт канонерлік қайық және бір эсминецтен тұратын британдық контингент те болды. Өзеннің жоғарғы жағында орналасқан шағын қытай флоты ағылшын-неміс флотының күшін ескере отырып, өз кемелерін шайқасқа дайындамады. Неміс флоты келген кезде Пекин қоршауы Боксерлермен күресу үшін құрылған Сегіз Ұлт Альянсының басқа мүшелері бұзған болатын. Қыркүйек айының басында Курфюрст Фридрих Вильгельм және қалған неміс флоты Сары теңізге көшірілді, онда Сегіз Ұлт Альянсының барлық құрлық әскерлеріне қолбасшылық берген Вальдерзее Солтүстік Қытайдың порттарына қарсы күшейтілген шабуылдарды жоспарлады. 3-4 қыркүйекте Шығыс Азия эскадрильясының флагманы Шанхайгуан және Циньхуандао порттарын барлады. Содан кейін Курфюрст Фридрих Вильгельм Шанхайгуанға барып, 100 адамнан тұратын десант жасағын жағаға жіберді, ал оның торпеда экипажы қытайлық мина өрістерін тазартты. Содан кейін ол Вусонгқа оралды, ал Шығыс Азия эскадрильясының кемелері екі порттан да тыс қалды. Жағдай тынышталғаннан кейін, Курфюрст Фридрих Вильгельм мен оның апалы-сіңлілері 1901 жылдың басында Гонконгқа немесе Нагасакиге, Жапонияға күрделі жөндеуге жіберілді; Курфюрст Фридрих Вильгельм 4-23 қаңтарда Нагасакиге барды. Наурыз айында экспедициялық флот Циндаода атыс және тактикалық жаттығулар үшін жиналды. 26 мамырда неміс бас қолбасшылығы экспедициялық күшті Германияға қайтарып алды. Флот Шанхайда жабдықтарды алып, 1 маусымда Қытай суларынан кетті. Флот 10-15 маусымда Сингапурда тоқтап, 22-26 маусымда Коломбоға барар алдында көмірге тоқтады. Монсонға қарсы жүзу флотын Сейшел аралдарындағы Маэде тоқтап, көмірді көбірек алуға мәжбүр етті. Содан кейін флот Аден мен Порт-Саидтан көмір алу үшін бір күнге тоқтады. 1 тамызда олар Кадиске жетіп, содан кейін I дивизиямен кездесіп, Германияға бірге қайтып барды. Олар Хелиголандқа жеткеннен кейін бөлініп кетті, ал 11 тамызда Джейд жолға жеткеннен кейін экспедициялық күштің кемелеріне қазір Әскери-теңіз флотының бас инспекторы болған Костер келді. Келесі күні Гейслер Курфюрст Фридрих Вильгельмде өз туын түсірді және экспедициялық флот таратылды. Ақырында бұл операция Германия үкіметін 100 миллионнан астам маркаға шықты.

19011910 жыл

Курфюрст Фридрих Вильгельм Қытайға экспедициядан оралғаннан кейін Кильге барды, онда 14 тамызда адмирал Фишель кемеде өз туын көтерді. Ол I эскадрильяға жыл сайынғы күзгі маневрлерге екінші командалық флагман ретінде тағайындалды. Бұл жаттығулар Курфюрст Фридрих Вильгельмге келген Ресейдің Николай II сапарымен үзілді. Маневрден кейін Фишельдің орнын 24 қазанда КАДМ Курт фон Притвиц унд Гафрон басты. 1901 жылдың соңында флот Норвегияға круизге шықты, оның барысында Курфюрст Фридрих Вильгельм Ослода тоқтады. Желтоқсан, қаңтар, ақпан айларында кеме күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін құрғақ докқа қойылды. 1902 жылғы оқу үлгісі алдыңғы жылдардағыдан өзгеріссіз қалды; I эскадрилья 25 сәуірде басталған ірі оқу круизіне шықты. Бастапқыда эскадрон Норвегия суларына қарай жүзіп, содан кейін Шотландияның солтүстік шетіне айналып, Ирландия суларына тоқтады. Кемелер 28 мамырда Кильге оралды. Ол жыл сайынғы күзгі маневрлерге қатысып, кейін жаңа линкордың екінші командалық флагман ретінде орнын иеленіп, қызметтен шығарылды. Бранденбург класының төрт линкоры күрделі қайта құру үшін қызметтен шығарылды. Курфюрст Фридрих Вильгельмге арналған жұмыс Вильгельмшафендегі Кайзерлихе Верфт кеме жасау зауытында жүргізілді. Бұл жұмыстарға кеменің көмір сақтау қабілетін арттыру және 10,5 см-лік екі зеңбірегін қосу кірді. Бастапқыда жоспарда ортадағы 28 см-лік мұнараны орташа калибрлі зеңбірек батареясымен ауыстыру көзделген болатын, бірақ бұл өте қымбат болып шықты. Курфюрст Фридрих Вильгельм 1905 жылы 14 желтоқсанда қайта жаңартылды. 1906 жылы 1 қаңтарда ол II эскадрильяға тағайындалды және алдымен КАДМ Хеннинг фон Холцендорфтың флагманы, содан кейін КАДМ Адольф Пашеннің күзгі маневрлері кезінде қызмет етті. Флот жеке және бөлімшелік жаттығуларды әдеттегідей жүргізді, оны тек шілде айының ортасынан тамыздың басына дейін Норвегияға круиз тоқтатты. Жыл сайынғы күзгі маневрлер әдеттегідей өтті. Курфюрст Фридрих Вильгельм жаңадан құрылған Ашық теңіз флотының I эскадрильясында екінші командалық флагман ретінде қызмет етті, бірақ 1906 оқу жылының соңында ол белсенді қызметтен шығарылды және оның орнын жаңа линкор алды. 1907 жылдың 1 қазанынан бастап Курфюрст Фридрих Вильгельм 1907 жылдың басында жаңа экипаждарды даярлау үшін құрылған Солтүстік теңіздегі резервтік эскадрильяға тағайындалды. Оның үш бауырласы осы бөлімге қосылды; олардың міндеттері әдетте Солтүстік теңізде жаттығу круиздерінен тұратын. 5-25 сәуір аралығында оқу эскадрильясының флагманы Винетамен бірге жұмыс істеді. Қыркүйекте резервтік эскадрилья күзгі маневрлерге кемелерді қосты; Курфюрст Фридрих Вильгельм жағалауды қорғау кемелері және , мина салушы крейсерлер және , және ескі avisos , Pfeil және эскадрилья Куксхафенде ұйымдастырылды және 8 қыркүйекте Германия шығанағында Ашық теңіз флотына қосылды. Олар Хелиголанд машықтарының негізгі сериясына қатысты, және эскадрилья маневрлер аяқталғаннан кейін 12 қыркүйекте таратылды. Жыл сайынғы қысқы жөндеуді аяқтағаннан кейін, Курфюрст Фридрих Вильгельм 1909 жылдың қаңтарында Резервтік эскадрильяға оралды. 27 наурыздан бастап, ол тағы да оқу эскадрильясымен жұмыс істеді, оның флагманы қазір бронекер болды. 30 наурыз мен 24 сәуір аралығында ол Балтық теңізінің орталығында және Руген айналасындағы суларда серуендеді. Ол және қалған резервтік эскадрилья тамыз айында күзгі маневрлерге қосылды және шайқас кемесі Курфюрст Фридрих Вильгельмді резервтік эскадрильяның флагманы ретінде алмастырды. Курфюрст Фридрих Вильгельм кейін Резервтік эскадрильяның VII дивизиясына ауыстырылды. Ол 1910 жылдың басында осы ретті жалғастырды; ол 4-29 сәуір аралығында оқу эскадрильясымен жұмыс істеді және Скагерракта және батыс Балтық теңізінде жүзді. Кеме күзгі маневрлерге қатысатын болды, бірақ әскери жаттығулар басталар алдында Вайсенбург пен Курфюрст Фридрих Вильгельм Осман империясына сатылды.

Осман әміршілігінің қызметінде

1909 жылдың соңында Осман империясының Германия әскери атташесі Осман Әскери-теңіз күштерімен грек теңіз күштерінің кеңеюіне қарсы тұру үшін неміс соғыс кемелерін Османға сату мүмкіндігі туралы әңгімелесуді бастады. Ұзақ келіссөздерден кейін, оның ішінде Осман империясының бір немесе бірнеше жаңа крейсерлерді сатып алу әрекеттері, , және , немістер «Бранденбург» класындағы төрт кемені 10 миллион маркаға сатуды ұсынды. Османдықтар курфюрст Фридрих Вильгельм мен Вайсенбургті сатып алуды шешті, өйткені олар кластың ең жетілген кемелері болды. Екі соғыс кемесі 16 ғасырдың танымал Осман әскербасылары Хайреддин Барбаросса мен Тургут Рейстің есімдерімен аталып, 1910 жылдың 1 қыркүйегінде қолданысқа берілді. Неміс экипаждары кемелерді Германиядан сатып алынған төрт жаңа эсминецпен бірге Константинопольге жеткізді. Алайда Осман Әскери-теңіз күштері Барбарос Хайреддин мен Тургут Рейсті жабдықтауда үлкен қиындықтарға тап болды; кемелерге экипаж жинау үшін қалған флоттан жаттықтырылған сарбаздарды тартуға тура келді. Екі кеме де Осман қызметіне кіргеннен кейін конденсаторлардың жұмысында ақаулар пайда болды, бұл олардың жылдамдығын төмендетті. Бір жыл өткен соң, 1911 жылдың қыркүйегінде Италия Осман империясына соғыс жариялады. Екі соғыс кемесі мен ежелгі орталық батареялық темір кеме «Месудие» (1870-ші жылдардың ортасында салынған) шілде айынан бері жазғы оқу круизінде болғандықтан, қақтығысқа дайын болды. 1 қазанда соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай Барбарос Хайреддин мен Осман флотының қалған бөлігі Бейрут портына тоқтады. Келесі күні флот итальяндық флотқа қарсы күресуге дайындық үшін жөндеуге Константинопольге бағытталды. Дегенмен, Осман флотының көп бөлігі, соның ішінде Барбарос Хайреддин, соғыс бойына портта қалды. Соғыс аяқталған кезде Барбарос Хайреддин мен оның серігі өте нашар күйде болды. Олардың қашықтық өлшегіштері мен бас қаруларына арналған оқ-дәрі көтеру құралдары алынып тасталды, телефондары жұмыс істемеді, ал сорғыларының құбырлары қатты тот басқан. Көптеген су өткізбейтін есіктер жабылмады, ал конденсаторлардың жұмысы да қиын болды.

Балқан соғыстары

Бірінші Балқан соғысы 1912 жылғы қазан айында Италиямен болған соғыс Осман империясының әлсіздігін көрсеткеннен кейін Балқан одағы Осман империясына шабуыл жасағанда басталды. Барбарос Хайреддиннің жағдайы, Осман флотының көптеген кемелері сияқты, айтарлықтай нашарлаған еді. Соғыс барысында Барбарос Хайреддин Осман флотының басқа да ірі кемелерімен бірге артиллериялық оқулар өткізді, әскер конвойларын сүйемелдеді және жағалаудағы нысандарды бомбалады. 17 қазанда Барбарос Хайреддин мен Тургут Рейс Игнадаға бағыт алды. Екі күннен кейін екі линкор Варна маңындағы болгар артиллериялық позицияларын бомбалады. 30 қазанда Барбарос Хайреддин османдық "Nümune i Hamiyet" эсминецімен бірге портты блокадалау үшін Варнаға қайта оралды. 17 қарашада Барбарос Хайреддин мен Месудие, жағалаудағы артиллериялық бақылаушылардың көмегімен I корпусқа қолдау көрсету мақсатында болгар позицияларын бомбалады. Линкорлардың артиллериясы нашар болғанымен, ол Чаталджада бекінген Осман армиясының рухын көтеріп, оларға моральдық қолдау көрсетті. 15-20 қараша аралығында кеме өз бауырласы және бірнеше басқа әскери кемелермен бірге Бююкчекмеджеде орналасқан еді, бірақ олар кішкентай болгар флотына қарсы ешқандай әрекет жасаған жоқ. 1912 жылғы желтоқсанда Осман флоты бронедивизияға қайта ұйымдастырылды, оның құрамына Барбарос Хайреддин флагман ретінде, екі эсминец дивизиясы және тәуелсіз операцияларға арналған кемелерден тұратын төртінші дивизия кірді. Келесі екі айда бронедивизия Дарданеллдің грек теңіз блокадасын бұзуға тырысты, нәтижесінде екі ірі теңіз шайқасы болды.

Элли шайқасы

1912 жылы 16 желтоқсанда Ели шайқасында Осман империясы Имбросқа шабуыл жасауға тырысты. Османдық флот сағат 9:30-да Дарданеллден шықты, кіші кемелер боғаздың аузында қалды, ал соғыс кемелері жағалау бойымен солтүстікке қарай жүзіп кетті. Лемнос аралынан келген грек флотилиясы, оның ішінде броньды крейсер «Георгиос Авероф» және үш эсминец, османдық соғыс кемелерінің ілгерілеуін тоқтату үшін бағытын солтүстік-шығысқа бұрды. Османдық кемелер гректерге сағат 9:40-та шабуыл жасады. Бес минуттан кейін «Георгиос Авероф» османдық флоттың екінші жағына өтіп, османдықтарды екі жақтан да отқа ұшыратып, қиын жағдайға түсірді. Сағат 9:50-де грек флотының күшті қысымымен османдық кемелер 16 градусқа бұрылып, бағыттарын өзгертті және Дарданеллге қарай қауіпсіздікке бет алды. Бұрылыс дұрыс жасалмады, кемелер формациядан шығып, бір-бірінің атыс өрісін кесті. Сағат 10:17-ге қарай екі тарап та атысты тоқтатты және османдық флот Дарданеллге шегінді. Кемелер сағат 13:00-ге дейін портқа жетіп, жараланғандарды «Решит Паша» госпитальдық кемесіне ауыстырды. Шайқас гректердің жеңісімен аяқталды, себебі османдық флот блокадада қалды. Шайқас барысында «Барбарос Хайреддин» екі рет зардап шекті. Бірінші снаряд артқы палубаға тиіп, зақымды жою тобынан бес адамды қаза қылды. Екінші снаряд артқы мұнараны жабыстырып, оны қолданудан шығарды. Бұл оқтан шашыраған сынықтар бірнеше қазандықты зақымдап, көмір бункерлерінің бірінде өрт тудырды. 1913 жылғы 4 қаңтарда Османдық теңіз күштері мен армиясы гректерден қайтарып алу үшін Боцка Адаға (Тенедос) десант түсіруге тырысты. «Барбарос Хайреддин» және флоттың қалған бөлігі операцияны қолдады, бірақ грек флотының пайда болуы османдықтарды операцияны тоқтатуға мәжбүр етті. Гректер де шегінді, екі тарап та кетіп бара жатқанда бірнеше османдық крейсерлер оқ ашты, бірақ ешқандай зақым келтірілмеді. Сағат 15:30-да «Барбарос Хайреддин» Дарданеллдің қауіпсіздігіне қарай Чанаккалеге оралды. 10 қаңтарда флот Дарданеллден тыс жерде күзеттік іс-шаралар жүргізді. Олар бірнеше грек эсминецтеріне кездесіп, оларды шегінуге мәжбүр етті, бірақ грек кемелеріне ешқандай зақым келтірмеді.

Лемнос шайқасы

Лемнос шайқасы Осман империясының жылдам «Георгиос Аверофты» Дарданеллден алшақтату жоспарының нәтижесі болды. Қорғалған крейсер «Осман крейсері Хамидие» грек блокадасын еңсеріп, Эгей теңізіне шығып, грек крейсерін қуып жетуге тырысты. Крейсердің төндірген қаупіне қарамастан, грек командирі «Георгиос Аверофты» бөлуден бас тартты. Бірақ қаңтардың ортасында Османдықтар «Георгиос Аверофтың» грек флотында қалғанын білді, сондықтан Осман флотының командирі Рамиз Нуман Бей гректерге шабуыл жасауға шешім қабылдады. «Барбарос Хайреддин», «Тургут Рейс» және Осман флотының басқа бөлімдері 18 қаңтар күні таңғы сағат 8:20-де Дарданеллден шығып, Лемнос аралына қарай бет алды. «Барбарос Хайреддин» жетекшілік етіп, екі жағында торпедалық катерлердің эскадронымен жылдамдықпен сапарлады. «Георгиос Авероф», үш «Гидра» класты броненосецтерімен және бес эсминецімен Осман флотын Лемносқа жақын жерде тоқтатып қалды. 10:55-те Осман крейсері «Мецидие» гректерді байқап, олармен қақтығысу үшін оңтүстікке бұрылды. 11:55 шамасында Осман флоты от ашып, екі сағатқа созылған ұзақ қашықтықтағы артиллериялық дуэль басталды. Олар отын грек «Георгиос Аверофқа» шоғырландырды, ол 12:00-де жауап берді. 12:50-де гректер Осман флотының «Т» формасын кесіп өтуге тырысты, бірақ «Барбарос Хайреддин» грек маневрін тоқтату үшін солтүстікке бұрылды. Осман командирі 12:55-те ауыр зақым алғаннан кейін «Месудиеді» бөліп алды. Шамамен сол уақытта снаряд «Барбарос Хайреддиннің» ортаңғы мұнарасына тиіп, барлық экипажды өлтірді. Кейін кеме бірнеше рет зақымдалды, бұл зақымдар салыстырмалы түрде аз болғанымен, қазандық бөлмелеріне түтін сіңіп, кеменің жылдамдығы төмендеді. Нәтижесінде «Тургут Рейс» эскадронды басқаруды өз қолына алды, ал Бей шайқастан бас тартуға шешім қабылдады. Шайқастың соңында «Георгиос Авероф» қашып бара жатқан Осман кемелеріне бірнеше рет оқ тигізді. 14:00-де Осман соғыс кемелері жағалауға жетіп, жағалау артиллериясымен қорғалды, бұл гректерді кері шегінуге мәжбүр етті және шайқас аяқталды. Шайқас барысында «Барбарос Хайреддин» мен оның туысы атыстан зақымданып, екеуі де өртке ұшырады. «Барбарос Хайреддин» мен «Тургут Рейс» арасындағы кемелер шамамен 800 оқ атты, көбінесе олардың бас қаруларының оқ-дәрілері, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады.

Кейінгі операциялар

1913 жылы 8 ақпанда Осман флоты Шаркойға десант шабуылын қолдады. Барбарос Хайреддин мен Тургут Рейс бірнеше крейсерлермен бірге сағат 5:50-де зәкір тастап, аралға шамамен 9:00-де жетті. Осман флоты жағалаудан шамамен бір километр қашықтықта артиллериялық қолдау көрсетті. Кемелер Осман әскері жағалауға түскеннен кейін сол жақ фланга қолдау көрсетті. Болгар әскері күшті қарсылық көрсетті, нәтижесінде Осман әскері кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ Барбарос Хайреддин мен қалған флоттың атыс қолдауының арқасында кері шегіну сәтті аяқталды. Шайқас барысында Барбарос Хайреддин кемесі "SK L/35" зеңбірегінен 250 оқ, ал "SK L/30" зеңбірегінен 180 снаряд атты. 1913 жылдың наурыз айында кеме Болгар әскерінің қайтадан шабуылдауына ұшыраған Чаталджа гарнизонына қолдау көрсету үшін Қара теңізге қайта оралды. 26 наурызда Барбарос Хайреддин мен Тургут Рейстің атқан снарядтары Болгар 1-ші жаяу әскер дивизиясының 2-ші бригадасының шабуылын тоқтатуға көмектесті. 30 наурызда Осман әскерінің сол қанаты кері шегінген болгарларды қуу үшін бет алды. Олардың шабуылына далалық артиллерия және Барбарос Хайреддиннің ауыр зеңбіректері қолдау көрсетті; шабуыл Осман әскеріне түнгі уақытқа дейін белгілі бір аумақты жеңіп алды. Жауап ретінде болгарлар 1-ші бригаданы алға жылжытты, ол Осман әскерінің шабуылын бастапқы орнына қайтарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың жазында Еуропада Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, бірақ Осман империясы бастапқыда бейтарап қалды. 1914 жылдың 3 тамызында Барбарос Хайреддин Константинопольде жөндеу жұмыстарын бастады. Неміс инженерлері оны және басқа да Осман әскери кемелерін кемежайда тексерді және олардың өте нашар күйде екенін анықтады. Шиеленістің салдарынан жөндеу жұмыстарын жүргізу мүмкін болмады, тек оқ-дәрі, көмір және басқа да жабдықтар тиелді. Қараша айының басында Осман Әскери-теңіз күштеріне берілген неміс шайқас крейсері «Гобеннің» әрекеттері Ресей, Франция және Ұлыбританияның соғыс жариялауына себеп болды. 1914-1915 жылдары кеменің бір бөлігі алынып, Дарданеллді қорғайтын жағалау артиллериясы ретінде пайдаланылды. Осы уақыт аралығында ол өзінің сіңлісі «Тургут Рейспен» бірге Нара теңіз базасында жүзбелі артиллериялық батарея ретінде қолданылды. Бастапқыда кемелерді қозғалмайтын күйде қалдырды, бірақ британдық теңіз асты қайықтарының қаупі күшейгенде, олардың қазандықтарында бу сақталып, жылдам қимылдауға мүмкіндік берді. Барбарос Хайреддин 1915 жылдың 11 наурызында Константинопольге оралды, Осман жоғары командасы екі кеменің де әрдайым қажет емес екенін шешті. Келесі бірнеше ай бойы екі кеме Константинопольге кезекпен сапарлады. 25 сәуірде екі соғыс кемесі Галлиполи операциясының бірінші күні британдықтардың жағаға түсуін бомбалады. Он төрт оқ атылғаннан кейін, он бесінші оқ орталық мұнарадағы оң қаруда жарылып, оны жойды. Маусым айының басында «Тургут Рейстің» қаруларының бірінде оқ жарылғаннан кейін екі кеме де қайтарылды. 7 тамызда британдықтар Сувла шығанағына қосымша әскерлерді түсірді, бұл жоғары команданы Барбарос Хайреддинді сол жердегі Осман қорғанысын қолдау үшін жіберуге итермеледі. Сонымен қатар, ол Галлиполидегі шайқаста соғысқан Бесінші армияны қайта жабдықтау үшін көп мөлшерде оқ-дәрімен жабдықталды. Келесі күні, ол аймаққа тек бір торпедалық қайықпен бара жатқанда, Мармара теңізіндегі Болайыр маңында британдық теңіз асты қайығымен кездесті. Теңіз асты қайық Барбарос Хайреддинді бір торпедамен ұрып, жеті минуттан кейін кеме суға батып кетті, бірақ бірнеше минут бойы су бетінде қалды, содан кейін толқындардың астына кетті. Кемеде 21 офицер мен 237 сарбаз қаза тапты. Қалған экипаж оның эскорты және аймақта патрульдеуші екінші торпедалық қайықтармен құтқарылды.