Кіріспе
Чарльз С. Маннның 2005 жылғы деректі кітабы "1491: Колумбтан бұрынғы Америка жаңа ашылулары" – американдық автор және ғылыми жазушы Чарльз С. Маннның Колумбтан бұрынғы Америка туралы 2005 жылғы деректі кітабы. Ол 2006 жылы ғылым, инженерия немесе медицина салаларындағы тақырыптарды қоғамның түсінуіне көмектесетін ең үздік шығармашылық жұмысы үшін Ұлттық академиялардың коммуникация сыйлығына ие болды. Кітапта Батыс жарты шарындағы адамдар саны көп болған, олар ертерек келген, мәдени тұрғыдан дамыған және ғалымдар есептегеннен гөрі табиғи ортаны басқаруға және өзгертуге көбірек күш салғандығы туралы соңғы зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Автордың айтуынша, осы зерттеулерге сәйкес, алғашқы алты тәуелсіз өркениет орталығының екеуі Америка құрлығында пайда болған: біріншісі – Норте-Чико немесе Карал-Супе, қазіргі Перудің солтүстігінде; екіншісі – қазіргі Мексиканың оңтүстігіндегі формативтік мезоамерика дәуірі.
1491: New Revelations of the Americas Before Columbus is a 2005 non fiction book by American author and science writer Charles C. Mann about the pre Columbian Americas. It was the 2006 winner of the National Academies Communication Award for best creative work that helps the public's understanding of topics in science, engineering or medicine. The book presents recent research findings from different fields which suggest human populations in the Western Hemisphere—that is, the Indigenous peoples of the Americas—were more numerous, had arrived earlier, were more sophisticated culturally, and controlled and shaped the natural landscape to a greater extent than scholars had previously thought. The author notes that, according to these findings, two of the first six independent centers of civilization arose in the Americas: the first, Norte Chico or Caral Supe, in present day northern Peru; and that of Formative era Mesoamerica in what is now southern Mexico.
Кітаптың қысқаша мазмұны
Манн өзінің аргументтерін демография, климатология, эпидемиология, экономика, ботаника, генетика, бейнелерді талдау, палинология, молекулалық биология, биохимия және топырақ ғылымдары саласындағы жаңа жаңалықтарға негізделген, Колумбқа дейінгі әлем туралы қалыптасқан көзқарастарды қайта қарастыру арқылы құрайды. Келісім болмаса да, Манн дауларды мойындайды, бірақ қазіргі ғалымдардың басым бағыты мынаны қабылдау екенін айтады: (а) Америкадағы жергілікті халықтардың саны ғалымдардың бұрынғы дәстүрлі сенімдерінен жоғары болған, және "көп санаушылардың" бағалауларымен жақын. (b) Адамдар Америкаға бұрынғыдай емес, ертерек келген, Жаңа әлемге бірнеше толқындарда көшіп келген, және тек салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде Беринг мұхиты арқылы емес. Мәдениеттің даму деңгейі және адамдардың қоныстанған аймағы бұрынғы ойларға қарағанда жоғары және кеңірек болған. Еуропалықтар келген кезде Жаңа әлем жабайы дала емес, жергілікті халықтардың мыңдаған жылдар бойы өздерінің игілігі үшін, көбінесе отты пайдаланып өзгертіп келген орта болды. Осы үш негізгі тақырып (тегі/халық саны, мәдениет және орта) кітаптың үш бөлімінің негізін құрайды. Кіріспеде Манн "жергілікті американдықтар шамамен он үш мың жыл бұрын Беринг бұғазы арқылы келген, олар көбінесе шағын, оқшауланған топтарда өмір сүрген, және олардың ортаға тигізген әсері өте аз болғандықтан, мыңдаған жылдар бойы қоныстанғаннан кейін де континенттер көбінесе жабайы күйінде қалды" деген тезиске қарсы шығады.
(a) Population levels of indigenous peoples in the Americas were probably higher than had been traditionally believed among scientists and closer to the numbers estimated by "high counters". (b) Humans probably arrived in the Americas earlier than traditionally thought, over the course of multiple waves of migration to the New World and not solely by the Bering land bridge over a relatively short period of time. The level of cultural advancement and the settlement range of humans was higher and broader than previously imagined. The New World was not a wilderness at the time of European contact, but an environment which Indigenous peoples had been altering for thousands of years for their benefit, mostly with fire. These three main foci (origins/population, culture, and environment) form the basis for the three parts of the book. In the introduction, Mann challenges the thesis that Native Americans "came across the Bering Strait about thirteen thousand years ago, that they lived for the most part in small, isolated groups, and that they had so little impact on their environment that even after millennia of habitation the continents remained mostly wilderness."
Бірінші бөлім: Қашаннан пайда болған сандар
Манн алдымен 17 ғасырдағы Жаңа Англияны қарастырады. Ол еуропалық технологиялардың американдықтардан жоғары екендігі туралы кең таралған пікірмен келіспейді, мысал ретінде қаруды келтіреді. Американдықтар оларды "құбыжықтардың шуы" деп санады және оларды жебеден атқызу қиын деп түсінді. Оңтүстік колонияның белгілі колонисті Джон Смит "қорқынышты шындық" деп, қарудың "жебедей алысқа ұша алмайтынын" айтты. Мокасиндер еуропалықтардың етікшелерінен ыңғайлы және берік болды, сол дәуірде көпшілік оларды осы себепті ұнатты, себебі олардың төсегі соғысқа үнсіз жақындауға мүмкіндік берді. Үндістердің каноэлары еуропалықтардың кішкентай қайықтарынан жылдам және маневрлі болды. Манн Инка империясының құлауын зерттейді және оның халқын Франсиско Писарро сияқты конкистадорлардың армияларымен салыстыруға тырысады. Ол көптеген жаңадан келген жұқпалы аурулардың қаншалықты қауіпті екенін және олардың американдықтардың азаюына еуропалықтардың соғыстарынан немесе басқа да әрекеттерінен гөрі әлдеқайда үлкен рөл атқарғанын талқылайды. Ол еуропалықтардың жылқыны пайдаланудан күткендей көп пайда таппағанын, мысалы, Инка елді мекендерінің сатылы жолдары көбінесе жылқылар үшін өтпейтін болғандықтан, Инкалар испан басқыншыларын тоқтату үшін жылқыға қарсы жаңалықтарды толыққанды пайдаланбағанын атап өтеді. Инка империясы құлады, себебі еуропалықтар күшпен келген кезде шешек және басқа да эпидемиялар қалаларды шарпып, жоғары өлім-жұлымға алып келді, бұл негізінен жергілікті тұрғындардың еуразиялық ауруларға иммунитеті болмауына байланысты болды. Тарихшылар арасында Колумбтан бұрынғы халықтың санын бағалаудағы "Жоғары санаушылар" мен "Төмен санаушылардың" қарама-қарсы көзқарастары талқыланады. Алғашқылардың ішінде антрополог Генри Ф. Добинс Колумбтан бұрынғы американдықтардың санын шамамен 100 миллионға бағаласа, "Жоғары санаушылардың" сыншыларына Дэвид Хениге кіреді, ол "Ештен келген сандар" (1998) кітабын жазды.
Екінші бөлік: өте ескі сүйектер
Манн адам қалдықтарының шығу тегі мен мерзімін, олар Американың алғашқы қоныстану кезеңінің куәлігін беруі мүмкін екенін талқылайды. Нью-Мексикодағы Кловис мәдениеті көміртектік талдау қолданылып бағаланған алғашқы мәдениеттердің бірі болды. Бастапқыда бұл мәдениет 13,500 және 12,900 жыл бұрын, Сібірден Беринг мұхиты арқылы көшіп келген халықтардан кейін пайда болған деп саналды. Алайда, соңғы дәлелдер палеоиндейлердің Америкада одан да ертерек болғанын көрсетеді. Бұл бөлімнің тағы бір маңызды тақырыбы – егіншілік. Манн Анд және Мезоамерика мәдениеттерін зерттейді. Жүгерінің теосинт сияқты ішімдікке жарамсыз өсімдіктерден дамуы маңызды болды, себебі ол өнімнің артылуына, халық санының өсуіне және күрделі мәдениеттердің қалыптасуына жағдай жасады. Бұл ольмектер сияқты өркениеттердің өркендеуіне ықпал етті. Манн мезоамерикалықтардың басқа мәдениеттерден жаңалықтарды "қарыз алуға" немесе қабылдауға мүмкіндігі болмағанын атап көрсетеді, себебі олар Еуразия мәдениеттерімен салыстырғанда географиялық тұрғыдан оқшауланған. Еуразиядағы кең және ашық аумақ кең ауқымды сауда мен соғыстарға әкелді, бұл мәдени жаңалықтардың көршілес өркениеттер арасында жылдам таралуына көмектесті. Америкадағы мәдениеттер көршілерінен біршама оқшау болды. Олар дөңгелекті ойлап таппады және ірі малдары болған жоқ.
Үшінші бөлім: Суреттері бар пейзаж
Үшінші бөлімде Манн синтез жасауға тырысады. Ол майяларға назар аударды, олардың күрт құлдырауы халық өсімімен салыстырыларлықтай жылдам болған сияқты. Сильван Морли көптеген американдық мәдениеттерде кездесетін үлгі – майя өркениетінің кенеттен жойылуы туралы канондық теорияны былай баяндады: «Майялар құлдырады, өйткені олар қоршаған ортаның мүмкіндіктерін асырып жіберді. Олар өздерінің ресурстық базасын толығымен сарқып, аштық пен сушылықтан өле бастады және өз қалаларынан «жаппай» қашып кетті, оларды экологиялық мақтан тұтудың қауіп-қатері туралы үнсіз ескерту ретінде қалдырды». Манн американдық жергілікті халықтар өздерінің жерлерін өзгерткенін көрсететін дәлелдердің артуын талқылайды. Көптеген американдық жергілікті халықтар өздерінің ортасын отпен қалыптастырды, орманды кесу және өртеу әдістерін қолданып, егін өсіру үшін жайылымдар жасады және аңдардың көп болуын ынталандырды. Американдық жергілікті халықтар аз мал өсірді және өсімдіктерді еуропалықтардан өзгеше өсірді, бірақ бәрібір өте қарқынды түрде өсірді. Оңтүстік Америкадағы ежелгі мәдениеттер күрделі суару жүйелерін салғаны, егін өндіру үшін тік тауларды террасалап, елді мекендерін қорғаныспен қорғағаны анықталды. Автор еуропалықтардың жергілікті халықтар туралы шектеулі және көбінесе нәсілшіл көзқарастары, сондай-ақ жергілікті халықтар арасында ортақ тілдің болмауы еуропалықтардың американдықтардың жерлерін қалай басқаратынын түсінбеуіне әкелгенін айтады. Кейбір тарихшылар «мәдениеттің экологиялық шектеу заңы» (Бетти Дж. Меггерс) сияқты қорытындыларға келді; яғни, американдықтардың кесу және өртеуден бұрынғы әрекеттері жұмыс істеді, өйткені еуропалықтар келгенге дейін кең аумақта сау орман болған сияқты. Маннның пікірінше, экологиялық тұрғыдан алғанда, американдықтар «көптеген басқа түрлердің тіршілігі мен көбеюіне әсер ететін» түйін түрлер болған. Еуропалықтар Америкадағы жергілікті халықтарды ығыстыру үшін көптеп келген кезде, бұрынғы үстем мәдениеттердің көпшілігі, негізінен, аурулар арқылы жойылды. Нәтижесінде қоғамның кеңінен бұзылуы және қоршаған ортаны бақылаудың жоғалуы болды. Қоршаған ортаға әсер етудің төмендеуі және ресурстар үшін бәсекелестік американ бизоны және жолаушы құс сияқты түрлердің популяциясының өсуіне әкелген болар еді. Өрт сөндіру тоқтатылғандықтан, орман кеңейіп, тығыз болар еді. Кристофер Колумб ашқан әлем ол келгеннен кейін бірден өзгеріске ұшырады, сондықтан Колумб «оны таза күйде көрген соңғылардың бірі болды». Манн болашақты жазу үшін өткенге көңіл бөлу керек деген қорытындыға келеді. «Американдық жергілікті халықтар континентті өздері қалағандай басқарды. Қазіргі заманғы мемлекеттер де солай істеуі керек. Егер олар осы жердің мүмкіндігінше көп бөлігін 1491 жылғы күйіне қайтаруды қаласа, онда олар әлемдегі ең үлкен бақтарды құруы керек болады».
"the Maya collapsed because they overshot the carrying capacity of their environment. They exhausted their resource base, began to die of starvation and thirst, and fled their cities 'en masse', leaving them as silent warnings of the perils of ecological hubris." Mann discusses the growing evidence that shows Native Americans did indeed transform their lands. Most Native Americans shaped their environment with fire, using slash and burn techniques to clear forests and create grasslands for cultivation and to encourage the abundance of game animals. Native Americans domesticated fewer animals and cultivated plant life differently from their European counterparts, but did so quite intensively nonetheless. Ancient cultures in South America have been found to have constructed elaborate irrigation systems, terraced steep mountains to produce crops, and defensively protected their settlements. The author suggests that Europeans' limited and often racist views about indigenous peoples, in addition to the lack of a common language among the indigenous peoples, often resulted in the failure of Europeans to recognize how Native Americans managed their lands. Some historians have drawn conclusions such as the "law of environmental limitation of culture" (Betty J. Meggers); that is, Native Americans' practices before slash and burn worked because vast expanses of healthy forest appeared to have existed before Europeans arrived. Mann argues that in the ecological sense Native Americans were in fact a keystone species, one that "affects the survival and abundance of many other species". By the time Europeans arrived in numbers to supplant the indigenous populations in the Americas, the previous dominant cultures had already been nearly eliminated, mostly by disease. There was extensive disruption of societies and loss of environmental control as a result. Decreased environmental influence and resource competition would have led to population explosions in species such as the American bison and the passenger pigeon. Because fire clearing had ceased, forests would have expanded and become denser. The world discovered by Christopher Columbus began to change immediately after his arrival, such that Columbus "was also one of the last to see it in pure form". Mann concludes that we must look to the past to write the future. "Native Americans ran the continent as they saw fit. Modern nations must do the same. If they want to return as much of the landscape as possible to its state in 1491, they will have to create the world's largest gardens."
Қабылдау
2005 жылы "Нью-Йорк таймс" газетінде жарияланған мақалада кітаптың тәсілі "ғылымның ең үздік дәстүрінде, дәлелдерді сараптап, асығыс қорытындыларға жезбей, баршаға – сарапшылар мен хоббишілерге, үндістер мен оларды жаулағандардың айтқандарын әділ бағалайды. Ол көбінесе өте тартымды" деп баяндалған.
Басылымдар
1491: Колумбтан бұрынғы Американың жаңа ашылулары. Knopf, 2005 Ежелгі американдықтар: Жаңа әлем тарихын қайта жазу. Ұлыбританиядағы алғашқы басылым. 2005 жылы Granta Books баспасында жарық көрді. 1491: Колумбтан бұрынғы Америка. Еуропалық басылым. Еуропалық Granta Books баспасында 2006 жылдың 6 қарашасында жарық көрді. 1491: Колумбтан бұрынғы Американың жаңа ашылулары. Екінші басылым. Vintage, 2011 1491: Колумбтан бұрынғы Американың жаңа тарихы (испан тіліндегі басылым). Seven Stories Press, 2013.
1491: Una nueva historia de las Américas antes de Colón (Spanish language edition). Seven Stories Press, 2013.
Жалғасы
2011 жылы Манн "1493: Колумб жасаған жаңа әлемді ашу" атты жалғасын жариялады. Ол Американы еуропалықтардың отарлауының салдарына арналған, бұл тақырып 1972 жылы Альфред Кросбидің "Колумбиялық алмасу" еңбегінде көтерілген болатын. Бұл еңбек еуропалықтардың Америкамен қарым-қатынасынан кейін өсімдіктер, жануарлар, аурулар және технологиялардың алмасуын зерттеді. Манн бұл кітап жарық көргеннен бері 40 жыл ішінде пайда болған көптеген жаңа зерттеулерді қосты.
Бейімделу
2017 жылы Animiki See Digital Production, Inc. және Arrow Productions компаниялары «1491: Колумбқа дейінгі Американың жасырын тарихы» деген сегіз бөлімді деректі мини-сериалын шығарды.