Соттың жазасыз үкім шығаруы

Кіріспе

Сот үкімі жаза тағайындалмайтын босату – соттың жаза қолданбайтын үкім түрі. Толық босату – сот қылмыс жасалғанын мойындаған, бірақ айыпталушыға жаза берудің қажеті жоқ деп шешкен және істі жапқан жағдайдағы шартсыз босату. Кейбір заң жүйелерінде толық босату айыпталушының іс қағаздарында кінәлі деп танылмағанын білдіреді, тіпті айыпталушы кінәсін мойындаған жағдайда да. Шартты босату – қылмыстық соттың шешімі, онда кінәлі адам белгілі бір мерзім ішінде тағы қылмыс жасаса ғана жазаланады. Егер белгіленген мерзім өткеннен кейін қосымша қылмыс жасалмаса, айыптау айыпталушының тізімінен алынып тасталуы мүмкін.

Австралия

Австралияда қылмыскерлер сотталмай босатылуы мүмкін, мұнда жақсы мінез-құлыққа кепілдік беру (немесе басқа шарттар) қойылуы да мүмкін. Жазалау шаралары штаттан штатқа өзгеше. Ескеріңіз, күдікті кінәлі деп мойындаған жағдайда да, сотталмастан босатылуы мүмкін.

Канада

Канадада, бостандық беру – қылмыстық соттың үкімі, онда адам қылмыс жасады деп танылады, бірақ сотталмаған болып есептеледі. Бостандық беру сотталғандық деп есептелмесе де, Канада полициясының ақпараттық орталығы (CPIC) және айыптаушы полиция органы абсолютті немесе шартты бостандық туралы мәліметтерді сақтайды және белгілі бір мерзім өткен соң оларды жеке тұлғаның полициялық тізімінен алып тастайды: абсолютті бостандық үшін бір жыл, шартты бостандық үшін үш жыл. Қылмыстық кодекс бойынша, ерекше жағдайларды ескермегенде, бостандық шартты болса, үш жылдан кейін ешқандай мәлімет жарияланбайды. Сотталу болмайды, бірақ қылмыскер жазаның бір бөлігі ретінде белгілі бір шарттарды орындауға міндетті. Қылмыскерге үш жылға дейін сынақ мерзімі тағайындалады. Шартты бостандық алған адам сынақ мерзіміндегі шарттарды орындамаса немесе тағы бір қылмыстық құқық бұзушылық жасаса, сотқа қайтарылып, бостандығы жойылып, бастапқы қылмысы мен сынақ мерзімін бұзғаны үшін қылмыстық айыптама алып, жазаланады. Егер бостандық шарттары орындалса, ол абсолютті бостандыққа айналады. Сот тек ең төменгі жазасы жоқ және ең жоғары жазасы он төрт жылдан кем қылмыстар үшін ғана шартты немесе абсолютті бостандық беруге құқылы.

Малайзия

Малайзияның қылмыстық іс жүргізу кодексі сот төрешісіне қысқартылған сот отырысында егер сот айыпталуды негізсіз деп тапса, 173(g) бабына сәйкес ақтауға тең айыпталудан босатуға рұқсат береді. Ал прокурор 254-бап бойынша сотқа ақтауға тең емес босату (DNAA) туралы өтініш бере алады. Соңғы жағдайда айыпталу бойынша іс тоқтатылады, бірақ айыпталушыға болашақта сол қылмыспен қайта айыпталу мүмкіндігі сақталады. Мысалы, 2020 жылы Риза Азиз 248 миллион АҚШ долларына (1,25 миллиард теңге) тең бес ақша жылыстыру айыбынан ақтауға тең емес босатылды (DNAA), ол бұл ақшаны 1Malaysia Development Berhad мемлекеттік байлық қорынан заңсыз иемденген болатын.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда қылмыскерлер "айыпты деп танылып, босатылуы" мүмкін (қылмыстық тізімге енгізіледі, бірақ басқа жаза қарастырылмайды) немесе "айыпты деп танылмай босатылуы" мүмкін (ешқандай жаза да, қылмыстық тізімге енгізу де болмайды). Айыпталушы өзіне тағылған қылмысты мойындағанның өзінде, айыпты деп танылмай босатылуы мүмкін, әсіресе айыптылықтың салдары жасалған қылмыстан гөрі ауыр болған жағдайларда. Мысалы, егер жоғары дәрежелі бизнесмен шағын мөлшерде марихуанамен ұсталса, қылмыстың аздығы және айыпталған жағдайда туындайтын зиян оны айыпсыз босатуға себеп болуы мүмкін.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте шартты түрде босату – қылмыстық істе кінәлі деп тану жазасын жойеуші шара. Егер сот белгілеген мерзім ішінде (үш жылдан аспайтын) жаңа қылмыс жасалмаса, қылмыскер жазаланбайды. Егер осы мерзімде қылмыс жасалса, қылмыскер шартты түрде босатылған қылмыс үшін де қайта сотталуы мүмкін. 2020 жылғы Жазалау туралы заңның 82(2)-тармағы мен R v Patel [2006] EWCA Crim 2689 шешіміне сәйкес, шартты түрде босату, егер адам шартты түрде босату талаптарын бұзса және қайта сотталмаса, сотталғандыққа жатпайды. 1974 жылғы Құқық бұзушыларды оңалту туралы заң бойынша оңалту мерзімі шартты түрде босату туралы бұйрық күшіне енген күні аяқталады, ал толық босату үшін – бірден. Осыдан кейін, заң бойынша, қылмыстық іс жүргізу, жұмысқа орналасу, сақтандыру сияқты көптеген жағдайларда, қылмыс жасалмағандай қарастырылады. Толық босату – соттың ешқандай жаза шарасын қолданбауымен байланысты, жеңіл жаза түрі. Дегенмен, ерекше жағдайларда, өте ауыр қылмыс жасаған кезде, жағдайды жеңілдететін мән-жайлар бар болса, сот толық босату туралы шешім қабылдауы мүмкін (мысалы, Тирск теміржол апатындағы сигналшы, ол кінәлі деп танылған). Бұл әдетте қылмыс жасалған болуы мүмкін екенін, бірақ судьяның немесе судьялар алқасының пікірінше, жаза қолдану орынсыз болар еді дегенді білдіреді. 2015 жылы Хьюберт Чесшир хор оқушысын жыныстық тұрғыдан зәбірлегені анықталды, бірақ инсульт пен деменцияның басталуы сотты оны сотқа тартуға жарамсыз деп тануға мәжбүр етті, соның салдарынан оған толық босату берілді. 2015 жылы Чесширден марапаттарын алу туралы алғашқы өтініш қабылданбады. 2018 жылы, құрбан болғанның парламент депутатына шағымданғаннан кейін, оның көптеген марапаттарынан айырылды және марапат жүйесін қайта қарау қажеттігі туындады. Сот айыпталушыны кінәлі деп таныған жағдайда да, оған жәбірленушіге өтемақы төлеуді, қызметкерлердің шығындарын өтеуді немесе жүргізу құқығынан айыруды бұйыруға құқылы. Сот жазаны "жазалауға орынсыз" деп таныған жағдайларда ғана босату туралы шешім қабылдай алады және міндетті түрде жаза қарастырылған қылмыстарға (мысалы, қару-жараққа қатысты қылмыстар мен "үш рет қылмыс жасағандар") қатысты босату туралы шешім қабылдауға құқығы жоқ. Босату туралы заң 2020 жылғы Жазалау туралы заңның 5-бөлімінде егжей-тегжейлі сипатталған. 2008 жылы 9 734 қылмыскерге толық босату берілді (барлық жазалардың 0,7%), ал 87 722 қылмыскерге шартты түрде босату берілді (жазалардың 6%).

In England and Wales, a conditional discharge is a sentence vitiating the finding of guilt in which the offender receives no punishment if in a period set by the court (not more than three years), no further offence is committed. If an offence is committed in that time, the offender may also be re sentenced for the offence for which a conditional discharge was given. Pursuant to section 82(2) of the Sentencing Act 2020 and R v Patel [2006] EWCA Crim 2689 the conditional discharge does not constitute a conviction unless the individual breaches the conditional discharge and is resentenced. The end of the rehabilitation period under the Rehabilitation of Offenders Act 1974 is the day when the conditional discharge order ends, or immediately for an absolute discharge. Then, the offence is treated in law for most purposes (such as in court proceedings, employment, and insurance) as if the offender had not committed it. An absolute discharge is a lesser sentence imposed by a court in which no penalty is imposed at all. Exceptionally, however, a court occasionally grants an absolute discharge for a very serious offence when presented with extenuating circumstances (the signalman in the Thirsk rail crash, who was found guilty of manslaughter, is an example). That usually signifies that while a crime may technically have been committed, the imposition of any punishment would, in the opinion of the judge or magistrates, be inappropriate. In 2015, Hubert Chesshyre was found to have sexually abused a choirboy, but a stroke and the onset of dementia made the court find that he was deemed unfit to plead and he was granted an absolute discharge. An initial request in 2015 to have Chesshyre stripped of his honours was denied. In 2018, after an appeal to the victim's Member of Parliament he was stripped of most of his honours and a review into the honours system has been called for. A court passing a discharge may still order the defendant to pay compensation to a victim, pay a contribution towards the prosecution's costs, or be disqualified from driving. A court may grant a discharge only if it is "inexpedient to inflict punishment" and may not do so where a mandatory sentence applies, including certain firearms offences and "three strikes" offenders. The law on discharges is set out in Part 5 of the Sentencing Act 2020. In 2008, 9,734 offenders were given absolute discharges (0.7% of sentences) and 87,722 offenders were given conditional discharges (6% of sentences).

Шотландия

Шотландия заңдарында Англия мен Уэльстегідей шартты босату болмайды, бірақ ескерту сотталғандығы туралы жазбамен бірге ұқсас нәтиже береді, бірақ жаза тағайындалмайды. Дегенмен, 1995 жылғы Қылмыстық іс жүргізу (Шотландия) заңының 246-бабында жаза заңмен белгіленген жағдайларды қоспағанда (мысалы, кісі өлтіру), мынадай жағдайларда қарастырылады:

Айыптау туралы істерде, егер сотқа қылмыстың сипаты мен кінәлінің мінез-құлқысын ескере отырып, жаза салу орынсыз болып көрінсе және сынақ мерзімі тағайындау да тиімсіз болса, сот оны жазалаудың орнына толық босату туралы шешім қабылдай алады. Шағын құқық бұзушылықтар ісінде, егер сот адамның қылмыс жасағанына көз жеткізсе, және қылмыстың сипаты мен кінәлінің мінез-құлқысын ескере отырып, жаза салу орынсыз болып көрінсе және сынақ мерзімі тағайындау да тиімсіз болса, сот айыптауды бастамай-ақ толық босату туралы қаулы шығара алады. 247-бапта одан әрі толық босатуды, оны шығарған іс жүргізудің және оны басқа қылмыс бойынша келесі іс жүргізуде бұрынғы сотталғандық ретінде көрсету мақсатынан басқа, ешқандай мақсатта сотталғандық деп санамау керек екендігі көзделген, және кез келген жағдайда сотталған адамдарға кез келген шектеулерді немесе мүгедектіктерді жүктейтін немесе оларды жүктеуді рұқсат ететін немесе талап ететін кез келген заңның мақсаты үшін ескерілмейді. Алайда, сот бұрынғы толық босатуларды бұрынғы сотталғандықтарды қарағандай қарастыра алады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ заңдарында абсолютті немесе шартты босату деген түсінік жоқ. Дегенмен, АҚШ-тың әртүрлі юрисдикцияларында осыған ұқсас жағдайлар кездеседі. Ең тікелей аналогы – шартты мерзімге соттау немесе «өткізілген уақытқа» сотталу, яғни сот шешімі шыққанға дейін ұсталған кезең. Көптеген, тіпті көпшілік штаттарда күдікті өтініш бере алатын сот шешімінің баламалы түрлері бар. Мұндай шаралар көбінесе қылмыс емес құқық бұзушылықтарға қатысты алғаш рет қылмыс жасаған адамдарға қолжетімді, және штатқа байланысты, кейбір айыптау түрлерінен тыс қалуы мүмкін. Мұндай мүмкіндіктерге көбінесе кінәлі екенін мойындау және одан кейін арнайы бақылау мерзімі жатады, оны сәтті аяқтаған жағдайда іс бойынша ашық мәліметтер жабылады және кінәлі адамның қылмыстық іс тізімінен алынып тасталады.