Кіріспе

Мезоамерикада өзін-өзі кесудің рәсімдік тәжірибесі. Қан жіберу – ежелгі Мезоамерикалық қоғамдарда, әсіресе майяларда, маңызды идеологиялық және мәдени қызметтер атқарған, адам денесін кесу немесе тесу рәсімі. Билеуші элиталар орындағанда, қан жіберу амалы әлеуметтік-мәдени және саяси құрылымды сақтауда шешуші рөл атқарды. Мезоамерикалық сенімдермен байланысты, қан жіберу билеуші әулеттің әлеуметтік-саяси мәртебесін бекіту құралы ретінде қолданылды және оның орындалуы белгілі бір қоғамның немесе елді мекеннің гүлдeуі үшін маңызды деп есептелді.

Сипаттама

Қанды шығару – әдетте тілді тесіп, дененің жұмсақ бөлігінен қанды шашырату немесе оны аматқа жинап, сосын өртеп жіберу арқылы жасалған. Құрбандық қанды өртеу, оның түтінге айналып құдайларға жеткізілуін символдаған. Тесу үшін обсидиан призмалық пышақтар, шағаланың тікендері немесе акуланың тістері пайдаланылған. Кейбір жағдайларда тілді тікенді арқанмен немесе обсидиан сынықтарымен сырғытып өткізген. Археологиялық қазбалар барысында нефрит немесе тас тістер мен тікендер табылды. Осы нефриттік бұйымдардың кейбіреулерінің ұштары дөңгелек болғанымен, алғашқы кесуден кейін қолданылған болуы мүмкін, немесе қанды шығару рәсімінде пайдаланбаған, таза ритуалдық заттар болған деуге болады. Денеде қанды шығару орны жиі күтілетін нәтижемен немесе сәйкес символдық мағынамен байланысты болған. Мысалы, жыныс мүшелерінен, әсіресе еркек жыныс мүшелерінен қан алу, адамның өнімділігін арттыру немесе бейнелеу үшін жасалған.

Әдет-ғұрып

Көрсетілген қан төгу рәсімдерін әдетте элиталар, елді мекендердің басшылары және діни тұлғалар (мысалы, баяндар) көпшіқтың көре алатын жағдайларда орындаған. Рәсімдер пирамидалардың жоталарында немесе кең және ашық алаңдармен немесе аулалармен байланысты биік платформаларда өткізілген (онда көпшілік жиналып, қан төгуді тамашалай алатын). Мұның мақсаты, өзін-өзі құрбан ететін адамның қасиетті әлеммен байланысын көрсету болды, сондай-ақ бұл олардың жоғары әлеуметтік, саяси және/немесе идеологиялық мәртебесін бекіту арқылы саяси билікті сақтаудың бір жолы еді. Әдетте, бұл рәсімді билеуші еркектер орындаса да, белгілі әйелдердің де осыны жасағаны мәлім. Эль-Перудегі әйелдің қабірінде ("Патшайымның қабірі" деп аталады), көптеген қабірлік заттардың ішінде оның жыныс аймағымен байланысты салтанатты шағала омыртқасы табылды. Мезоамериканың ең танымал линтельдерінің бірі – Яхчилан линтелі 24 (оң жақта) – Xoc ханымның тілін тікенді арқанмен кесіп өткізіп жатқанын көрсетеді. Оның алдында оның күйеуі және Яхчиланның билеушісі, Қалқандық Ягуар, тұтқа ұстап тұр.

Идеологиялық мәндері

Барлық мезоамерикалық мәдениеттерде құрбандық, қандай болмасын, терең символикалық және жоғары дәрежеде рәсімдік іс-әрекет болды, оның діни және саяси маңызы зор еді. Құрбандықтардың түрлі-түрлері әртүрлі әлеуметтік-мәдени жағдайларда және әртүрлі іс-әрекеттермен байланысты орындалды, күнделікті қарапайым істерден бастап, элиталар мен билеуші тектің әлеуметтік құрылымды сақтау мақсатында жасағандарына дейін. Бұл әлеуметтік құрылым билеушілердің құдайларға қан құрбандықтары арқылы олардың билігін көрсетуімен сақталды. Құрбандықтардың мәні құдайлық энергияны жаңару және соның арқылы өмірді жалғастыру болып табылады. Оның қанды шығару арқылы мұны істеу қабілеті майя сенім жүйесінде кең таралған екі байланысты ұғымға негізделген. Біріншісі – құдайлар өз денелерінің бір бөлігін құрбан етіп, адамзатқа өмір сыйлады деген сенім. Екіншісі – майя мифологиясының негізгі фокусы адам қаны болды, ол майялар үшін өмірді білдірді. Олардың сенімдері бойынша, адам қанының бір бөлігі құдайлардың қанынан тұрады, олар адам өмірін жарату үшін өздерінің құдайлық қанын құрбан еткен. Осылайша, әлемдегі тәртіпті үнемі сақтау үшін майялар қанды құдайларға қайтару қажет деп сенді. Билеушілер өз қанын құдайларға сыйға беріп, оларға өмір сыйлағандары үшін қуаттандырды.

Мезоамерикалық мәдениеттердегі қан төгу бейнелері

Кейінгі мәдениеттерден өзгеше, олмек өнерінде қан құюдың нақты бейнесі жоқ. Дегенмен, оның іс-әрекетіне нақты дәлел ретінде шағана мен керамикалық өнімдердегі шағана тікендері мен акула тістерінің көшірмелері, сондай-ақ ескерткіштер мен стелалардағы, иконографиядағы осындай құралдардың бейнелері бар. Эпи-Ольмек мәдениетінің Ла Мохарра стеласы 1, шамамен 155 жылға дейін сақталған, билеушінің жыныстық мүшесі мен жамбасын тесіп қан құю рәсімі, сондай-ақ билеушінің жекжаттысының құрбандыққа шалынуы туралы айтады. Қан құю Майя өміріне сіңіп кеткен. Патшалар барлық маңызды саяси оқиғаларда қан құйды. Ғимараттарды пайдалану, жерлеу, неке және туу рәсімдерінің барлығы қан құюды қажет етті. Яхчилан Линтел 24 және 25 көрсеткендей, ал 17 және 15 Линтелдерінде қайталанғандай, Майя мәдениетінде қан құю – аян іздеудің де бір жолы болды, онда ораза, қан жоғалту және, мүмкін, есірткілердің әсерінен ата-бабалардың немесе құдайлардың көріністері пайда болатын. Майялармен бір замандас болған, Ел Тажин қаласындағы Классикалық дәуірдегі Оңтүстік алаңның оңтүстік-орталық панелінде жаңбыр құдайының жыныстық мүшесін тесуі көрсетілген, одан ағылған қан алкогольдік рәсімдік сусын – пульке ыдысын толтырып, жаңартады.

Еуропаның алғашқы реакциясы

1521 жылы испандықтар ацтектерді жаулап алғаннан кейін, көптеген испандық миссионер-этнографтар келіп, майя және науатль тілінде сөйлейтін халықтар арасында осы рәсімдердің егжей-тегжейлі және көбінесе жағымсыз сипаттамаларын жазды. Испаниялықтардың көпшілігі осы рәсімдердің діни мағынасын түсінгенімен, мұндай бейілділік христиан дініне жедел көшу қажеттігін растайды деп ойлады. Көптегендер жыныс мүшелерінен қан алуды сүндеттеумен шатастырды, себебі олар үндістерді Израильдің жоғалған тайпаларының ұрпақтары деп санайтын. Осы айырмашылықты алғаш танығандардың бірі Диего де Ланда болды, ол 1566 жылғы қолжазбасында былай жазды: "Кейде олар өз қанын құрбан ететін, құлақтарының айналасын жолақтармен кесіп, белгі ретінде іліп тастайтын. Басқа уақытта олар екі жақ беттерін немесе төменгі ерінін тесіп, кейде денелерінің әртүрлі бөліктеріне кесіктер жасап, тілдерін кесіп, одан сабақтар өткізіп, қатты ауырсынуға себеп болар еді. Тағы да олар пенистің артық бөлігін кесіп, етін екі салбыраған құлақ сияқты қалдыратын. Осы әдет Индияның бас тарихшысын [engaño] олар сүндеттейді деп жаңылыстырды". Дегенмен, ацтектер мен майялар сүндеттеуді жасаған деген жаңылыс пікір бүгінге дейін сақталып келеді.