Кіріспе
Әлеуметтік теория
Әлеуметтік үштік – бұл 20-шы ғасырдың басында Рудольф Штайнердің еңбегінен пайда болған әлеуметтік теория. Маңыздысы – қоғамның үш саласы – саяси, экономикалық және мәдени салалар арасындағы ерекшелік. Идея мынада: экономика, мәдениет және саясат бір-бірінен салыстырмалы түрде тәуелсіз болғанда, олар бір-бірін тексеріп, теңдестіріп, түзету арқылы қоғамның денсаулығы мен прогресіне әкеледі. Бұл экономиканы "laissez faire" деп шатастыруға болмайды. Штайнердің алаңдаушылығы бизнестің заңдар мен ережелерді сатып ала алмайтыны, ал үкіметтердің экономиканы реттеуі және жұмысшыларды әділ түрде қорғауы, бизнеске қатысу арқылы сыбайлас жемқорлыққа ұшырамауы болды. "Өмірдің бір саласы тек сол саланың ішінде туындайтын мүдделерді шақырады. Экономикалық саладан тек экономикалық мүдделерді дамытуға болады. Егер сіз осы саладан заңдық үкімдер шығаруға шақырылсаңыз, олар жасырын экономикалық мүдделерден басқа ештеңе болмайды". Әлеуметтік үштік мыналарды дамытуға бағытталған:
саяси өмірде теңдік пен демократия,
мәдени өмірде (өнер, ғылым, дін, білім, БАҚ) еркіндік, және
еркін келісімшарттық экономикалық өмірде мәжбүрлеусіз ынтымақтастық. 1917 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Штайнер алғаш рет өзі жиі "әлеуметтік организмнің үштік болуы" деп атаған идеясын ұсынды. Содан кейін 1919 жылы, соғыс аяқталғаннан кейінгі неміс революциясы кезінде Штайнер бірнеше әріптестерінен үштік әлеуметтік идеялар үшін жария науқанды жүргізуді сұрады және осы науқанды жүргізді. 1922 жылы ол үштік перспективадан экономика туралы лекциялар сериясын оқыды. Штайнер бұл үш әлеуметтік саланың кооперативтік тәуелсіздігін жеке кәсіпорындардағы салыстырмалы түрде біртіндеп, шағын масштабтағы өзгерістер арқылы, сондай-ақ бүкіл экономикалық аймақтардағы немесе тіпті бүкіл қоғамдардағы салыстырмалы түрде жылдам орташа және ірі масштабтағы өзгерістер арқылы қол жеткізуге болады деп сақты. Штайнер үлкен масштабтағы өзгерістерді тек қоғамдағы көпшіліктің еркімен, яғни демократиялық жолмен қабылдаса ғана жүзеге асыруға болатынын мәлімдеді. Штайнер барлық идеологияны қабылдамады, оны адамдардың ішкі өміріне шектеу және жүктеу деп сипаттады. Оның орнына Штайнер экономикада (оның қауымдастықтар деп атауы арқылы, сондай-ақ кейде басқарушы иелік ететін бизнес және мүдделі тараптар капитализмі деп аталатын), саясатта (тікелей демократияның көбірек қатысу формалары арқылы) және мәдениетте (оқытушылардың және басқа да мәдени қызметкерлердің автономиясы арқылы) адамдар өздері шығармашылықпен әрекет ете алатын жағдайларды жасауға тырысты. "Барлық идеалдық бағдарламаларды, барлық рецепттерді жоққа шығару керек, барлық нәрсе жеке қабілеттің тікелей күшіне берілуі керек". Штайнер үш саланың мыңдаған жылдар бойы тәуелсіздікке қарай өсіп, қоғамның барлық аспектілерін басқарған ежелгі теократиялардан дамып келгенін сипаттады; содан кейін біртіндеп саяси және құқықтық өмірді (Ежелгі Грекия мен Римде басталады), содан кейін таза экономикалық өмірді (Өнеркәсіптік революцияда басталады) бөліп шығарды. Штайнер бұл үрдісті қазіргі заманда үш саланың тәуелсіздігіне қарай дамитынын көрді. Алайда, қазір қоғам бұл эволюцияны саналы түрде қабылдауы керек. Штайнер үш саланың бірі басқаларына үстемдік етуге тырысқанда, бұл әлеуметтік тұрғыдан зиянды екенін айтты. Мысалы:
"Теократия" мәдени күш экономика мен саясатқа үстемдік еткен кезде пайда болады;
Ережесіз және әлеуметтік жауапкершіліктен тыс капитализм экономикалық мүдделердің саясат пен мәдениетке үстемдік етуіне мүмкіндік береді; және
Мемлекеттік социализм саяси мақсаттар мәдениет пен экономикалық өмірге үстемдік етеді. Нақтырақ мысал: Артур Салтер, 1-ші барон Салтер үкіметтер "бәсекелестік индустрияға дискрециялық, әсіресе артықшылықтар берген кезде" жиі сәтсіздікке ұшырайтынын айтады. Мақсат – бұл тәуелсіздіктің осы үш саланың өзара теңгерімде болуы, салауатты мәдени тепе-теңдікті қамтамасыз ету. 1919 жылдан бері "үштік әлеуметтік тәртіпті" ілгерілету үшін көптеген нақты реформалар ұсынылды. Кейбір кооперативтік кәсіпорындар мен ұйымдар, көбінесе Еуропада, жергілікті құрылымдарды ескере отырып, үш саланың арасындағы теңгерімді жүзеге асыруға тырысты. Бұл орайда Вальдорф мектептері ерекше атауға лайық. Сондай-ақ, әлеуметтік жауапкершілікке ие банктер мен қорлар құрылды. Бернард Ливегуд әлеуметтік үштікке қатысты көптеген аспектілерді ұйымдастыру дамуына енгізді.
freedom in cultural life (art, science, religion, education, the media), and
uncoerced cooperation in a freely contractual economic life. In 1917, during the First World War, Steiner first proposed what he often called the "threefoldment of the social organism." Then in 1919, during the German Revolution following the end of the war, Steiner was asked by several colleagues to lead and did lead a public campaign for threefold social ideas. In 1922, he gave a series of lectures on economics from the threefoldment perspective. Steiner suggested the cooperative independence of these three societal realms could be achieved both through relatively gradual, small scale changes in individual enterprises, as well as by relatively rapid medium and large scale changes in whole economic regions or even in whole societies. Steiner insisted that large scale changes could only be implemented if accepted by the will of the majority in society, i. e., democratically. Steiner rejected all ideology, characterizing it as a restriction and imposition on what lives in people. Instead, Steiner sought to create conditions whereby people themselves could act creatively within the economy (through what he called associations, as well as through what today is sometimes called steward owned business and stakeholder capitalism), within politics (through more participatory forms of direct democracy), and within culture (through the autonomy of teachers and other cultural workers). "All ideal programs are to be dismissed, all prescriptions are to be dismissed, everything is placed into the immediate impulse of the individual ability." Steiner described how the three spheres had been growing independent over thousands of years, evolving from ancient theocracies which governed all aspects of society; then, gradually separating out the purely political and legal life (beginning in Ancient Greece and Rome); then again, the purely economic life (beginning with the Industrial Revolution). Steiner saw this trend as evolving towards greater independence of the three spheres in modern times. However now this evolution must be taken up with conscious intention by society. Steiner held it socially destructive when one of the three spheres tries to dominate the others. For example:
"Theocracy" occurs when a cultural impulse dominates economy and politics;
Unregulated and socially irresponsible capitalism allows economic interests to dominate politics and culture; and
State socialism means political agendas dominate culture and economic life. A more specific example: Arthur Salter, 1st Baron Salter suggests governments frequently fail when they begin to give "discretionary, particularly preferential privileges to competitive industry [hence fascism]." The goal is for this independence to arise in such a way these three realms mutually balance each other, providing healthy cultural equilibrium. Many concrete reform proposals to advance a "threefold social order" at various scales have been advanced since 1919. Some intentionally cooperative businesses and organizations, mostly in Europe, have attempted to realize a balance between the three spheres, given existing local structures. Waldorf schools deserve special mention in this regard. Another application has been the creation of various socially responsible banks and foundations. Bernard Lievegoed incorporated significant aspects of social threefolding in his work on organizational development.
Тарихи шығу тегі
Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Штайнер қазіргі қоғамдық құрылымдар мен саяси байланыстардағы қауіпті шиеленістер туралы жиі айта бастады. Ол дәстүрлі әлеуметтік формалардың құлдырауы алда екенін, қоғамның барлық саласы бұрынғы дәстүрлер мен институттарға сүйенудің орнына саналы түрде жаңадан құрылуы керек екенін айтты. Соғыстан кейін ол дені сау әлеуметтік және саяси құрылымды құрудың бірегей мүмкіндігін көріп, соғыстан кейінгі Германиядағы көптеген тыңдаушылар алдында өзінің әлеуметтік идеялары туралы лекциялар оқыды. Сол кездегі көрнекті мәдени және саяси лидерлер осы идеяларды қабылдады, бірақ Германияның сол кездегі қайта құрылу процесіне әсер ете алмады. RSF Social Finance АҚШ-тағы ең ірі тәуелсіз органикалық өнімдерді таратқан компаниялардың бірі үшін басқарушылық меншік құрылымын құруға да маңызды үлес қосты.
Сес Лейенхорсттың сөзінше, "Штайнер капитализм мен социализмтің екі шектігінен қашқан жаңа саяси және әлеуметтік философияның тұжырымдамасын ұсынды". Штайнер итальян фашизміне де әсер етті, ол "оның нәсілдік және демократияға қарсы догмаларын" пайдаланды. Фашист министрлер Джованни Антонио Колонна ди Сезаро ("Антропософ герцог" атымен танымал; ол Бенито Муссолини үкіметінде болғаннан кейін антифашист болды) және Этторе Мартиноли Рудольф Штайнерге деген симпатияларын ашық білдірді.
Мәдениетті экономикалық қолдау
Әлеуметтік үштік идеяның басты қағидасы – экономикалық сала мемлекеттен тәуелсіз мәдени және білім беру мекемелерін қолдауға қаражат бөлгені жөн. Кәсіпорындар шығармашылық пен шабыт арқылы табысқа жеткенде, ал қоғамның мәдениеті осы шығармашылық пен шабыттың маңызды көзі болғандықтан, бизнестің табысының бір бөлігін тәуелсіз мәдени жобаларға қайтару, одан әрі шығармашылықты дамытуға себін тигізетін бастапқы капитал ретінде танылуы мүмкін. Осы көзқарас бойынша, салықтар кейде бизнестің табысын күштеп басқа бағытқа бұрудың денсаулыққа зиянды түрі болып табылады. Салықтар мемлекет тарапынан бақыланатындықтан, салық есебінен қолдау көрсетілген мәдени жобалар тәуелсіздігін сақтап, үкімет бақылауына түседі. Штайнер білім берудегі еркіндік пен таңдау құқығына сенді, және оның бір идеалы – экономикалық сектор ақыры барлық отбасыларға өз балалары үшін түрлі тәуелсіз, мемлекеттік емес мектептерді таңдауға (және ашуға) мүмкіндік беретін стипендиялық қорлар құруы мүмкін еді.
Білім берудің мемлекет пен экономикаға қатынасы
Штайнер үшін мәдени саланың саяси және экономикалық салалардан бөлінуі, білім берудің барлық балаларға, отбасылардың төлеу мүмкіндігіне қарамастан қолжетімді болуын білдірді. Сондай-ақ, балабақшадан жоғары мектепке дейін білім беру жеке және мемлекеттік стипендиялар арқылы қамтамасыз етілуі керек, осы стипендияларды отбасылар өздері таңдаған мектепке жұмсай алатын болды. Штайнер білім беру бостандығын жақтады, бірақ икемділігімен көзге түсті және мектептерге қатысты минималды заңдық шектеулердің (мысалы, денсаулық сақтау және қауіпсіздік заңдары) қажетті және дұрыс екенін түсінді.
Саясаткерлер үш әлеуметтік бағыт бойынша жұмыс істейді
"Дұрыс тіршілік ету" сыйлығының иегері Никанор Перлас 2009 жылы Филиппин президенттігіне кандидат екенін жариялады. Перлас әлеуметтік үштік туралы көптеп жазған. Көптеген реформалық қозғалыстардың басшылары мен мүшелері әлеуметтік үштік немесе Рудольф Штайнер туралы естімеген болуы мүмкін, бірақ олардың бірі оның үш аспектісін беймәлім түрде ілгерілетеді. Мысалы, қозғалыстар: 1) үкіметтің ашықтығын арттыру арқылы саясаттағы ақшаның ықпалын азайтуға, 2) кооперативтік және әлеуметтік жауапкершілік капитализмінің түрлерін дамытуға және 3) барлық отбасыларға, оның ішінде мүсікіндерге де, білім алудағы еркіндік пен балалары үшін тәуелсіз, мемлекеттік емес мектептерді таңдау құқығын беруге ұмтылады.