Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрлері

Солтүстік мурики (Brachyteles hypoxanthus) – мурикинің екі түрінің бірі. Оларды жүнді жәндік маймылдар деп те атайды, себебі олардың жүнді терісі және жәндік маймылдарға тән ұзын, жабыса алатын құйрығы бар. Мурикилер – Жаңа әлемдегі ең ірі маймылдар. Олардың ұзындығы 1 метрге дейін жетеді және салмағы да соған сай келеді. Бұл үлкен ателидтерге көмектесетін эволюциялық ерекшеліктер – иіс сияқты ұзын, икемді саусақтар және кең қозғалыс диапазонына мүмкіндік беретін иық. Бұл маймылдар көбінесе ағаштарда өмір сүруге бейімделгендіктен, су ішу үшін, топырақ жеу үшін немесе түскен піскен жемістерді алу үшін жерге де түседі. Оңтүстік мурикилерде тіс қанатының ұзындығында жыныстық диморфизм байқалатын болса, солтүстік мурикилерде мұндай ерекшелік жоқ. Тағы бір айырмашылық – солтүстік мурикилердегі қалдық бас бармақтар сақталған, ал олардың туыс түрлерінде мүлдем жоқ.

Диета

Солтүстік мурики жеміс-жидектермен және жапырақтармен қоректенеді, бірақ олар қосымша тағамдық қажеттіліктерін толықтыру үшін тұқымдарға, гүлдерге, нектарға, қабыққа, бұтақтарға, сабақтарға, жүзімдерге және топыраққа да тәуелді. Солтүстік мурикилер Margaritaria nobilis, Andira түрлерінің, Anadenanthera түрлерінің, Plathymenia foliolosa, Palicourea tetraphylla, Psychotria wamingii, Genipa americana және Carpotroche brasiliensis жемістерін, сондай-ақ Mabea fistulifera тұқымдарын жейді. Бұл B. hypoxanthus тобының азық іздеу кезіндегі қозғалысына әсер етеді, себебі үлкен отбасылық топтар жеткілікті азық көздерін табу үшін одан да алысқа саяхаттауы керек. Мурикилер азық іздегенде тік нишаларды да пайдаланады, олар орманның барлық деңгейлеріне – еденнен бастап қанатының биіктігіне дейін жете алады. Мурики топтарының қоныстану аймақтары үсті-үстіне келеді, сондықтан туыс емес мурики топтары осы нишалық деңгейлерді пайдаланып, бір-бірінен аулақ болып, азық іздеуден немесе кездесуден жалтарды.

Әлеуметтік құрылым

Солтүстік мурикилер теңдікке негіделген, бөлініп-бірігуге бейімделген қоғамда өмір сүреді. Еркек мурикилер өз туған топтарында әлеуметтік топтар құратыны анықталған, бұл топтар ересек еркектер мен жас еркектер арасында айырмашылықтарға ие. Еркектер топтар арасында ынтымақтастық байланыстар құруға бейім, нәтижесінде басқа приматтарға қарағанда топ ішіндегі қақтығыстар азаяды. Бұл бейімділіктер жұптасу маусымында айқын көрінеді, себебі жұптасу мүмкіндігі үшін таласатын еркектер арасында немесе өз аумағын қорғағанда немесе саяхаттағанда басқа мурики топтарымен қарым-қатынаста агрессияның жоқтығына немесе азаюына себеп болады. Еркек мурикилер нәрестелермен іс-қимыл жасамайды. Егер олардың арасында іс-қимыл болса, оны бастаушы нәресте болады. Мурикилердің әлеуметтік топтарына әйелдер басымдық жасайды, ал еркектер ересек болғанға дейін аналарымен тығыз байланыста болады. Ересек еркектер аналары арқылы ғана көптеген әйелдерге қол жеткізе алады.

Жұптасу және көбею

Солтүстік мурикидің көбею циклі олардың өмір өрекетіндегі маусымдық өзгерістерге байланысты. Балапандар көбінесе құрғақ маусымда туады, осылайша жаңбырлы маусымда жеміс-жидек көп болған кезде, ана сүтінен айырғанда, калорияға толы тағамдарға қол жеткізе алады. Солтүстік мурикилердің жүктілік мерзімі 7 айдан сәл асады. Туғаннан кейін шамамен бір апта ішінде жыныстық мүшелерінің пішіні мен орналасуына қарай, олардың жынысын анықтауға болады. Солтүстік мурикидің орташа өмір сүру ұзақтығы туралы нақты зерттеулер жоқ, бірақ 30 жасқа жеткен жеке тұлғалар тіркелген.

Қорғау және жағдайы

IUCN қауіп төндіретін түрлердің қызыл тізіміне сәйкес, B. hypoxanthus – әлемдегі ең қауіпті жағдайдағы приматтардың бірі. Солтүстік мурикидің генетикалық әртүрлілігі де өте төмен және оны жеткілікті зерттемегендіктен, оны сақтау қиындықтар тудырады. Жаңа жаңалықтар мен басқа ормандардағы зерттеулердің нәтижесінде 2005 жылы солтүстік мурикилердің табиғаттағы саны шамамен 500-ден 1000-ға дейін артты. Топтық агрессия да сирек кездеседі. Аталықтардың ұрпақтарын өрбіткізуі аналықтарынан және бірге тұратын туысқан әйелдерінен алатын аналық күтімге байланысты. Бұл әжелер гипотезасын қолдайды.