Кіріспе

Ксенартранс армадиллолар отрядына жататын сүтқоректілер түрлері. Алты жолақты армадилло (Euphractus sexcinctus), сонымен қатар сары армадилло деп те аталады, Оңтүстік Америкада таралған армадилло. Ол өзінің туысының жалғыз қазіргі кездегі өкілі, алғаш рет 1758 жылы швед зоологы Карл Линней сипаттаған. Алты жолақты армадиллоның денесінің ұзындығы, әдетте, бас және денесінің арасында болады, ал салмағы … құрайды. Қабықшасы (арқадағы қатты қабық) – ашық сарыдан қызғылт қоңырға дейін, бірдей ұзындықтағы қабыршақтармен белгіленген және ақ түсті, жұмсақ қыл тәрізді түктермен сирек жабылған. Алдыңғы аяқтарындағы бес саусағының әрқайсысы орташа дамыған тырнақтарымен жабдықталған. Алты жолақты армадиллолар тиімді қазғыштар, тіршілік ету үшін және жем іздеу үшін қуыстар жасап, оларда мекендейді. Армадиллолар еңбекқор және көбінесе жалғыз өмір сүреді. Олар барлық жемді жейді, жәндіктермен, құмырсқалармен, өліктермен және өсімдіктермен қоректенеді. Көздері нашар болғандықтан, армадиллолар жем іздеу және жыртқыштарды анықтау үшін иіс сезіміне сенеді. Ұрпақ жыл бойы туады, жүктілік мерзімі 60-64 күнге созылады, содан кейін бірден үшқа дейін бала туады. Балалары бір айда сүттен айырылады, ал жас армадиллолар тоғыз айда жетіледі. Алты жолақты армадилло саванналарда, біріншілік және екіншілік ормандарда, серрадоларда, бұталы жерлерде және жапырақты ормандарда мекендейді. Бразилия мен Оңтүстік Суринамнан солтүстік-шығысқа қарай, Боливия, Парагвай және Уругвай арқылы Оңтүстік Аргентинаға дейін кеңінен таралған. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны «тәуекел астында емес» деп санайды және оның өмір сүруіне ешқандай қауіп төне қоймайды.

Таксономия және этимология

Алты жолақты армадилло – Euphractus туысының жалғыз өкілі және Chlamyphoridae тұқымдасына жатады. Chaetophractus (күлді армадиллолар) және Zaedyus (пичи) туыстары кейде Euphractus-қа қосылған, бірақ кариотипиялық, иммунологиялық және морфологиялық талдаулар мұны жоққа шығарады. Лагоа-Санта (Минас-Жерайс, Бразилия), Буэнос-Айрес (Аргентина) және Тариха (Боливия) аймақтарында қазылған Euphractus фоссилдері плейстоцен дәуіріне дейін созылады. Дегенмен, митохондриялық ДНК зерттеуі Chlamyphorinae (әдемі армадиллолар) Tolypeutinae (ірі, үш жолақты және құйрықсыз армадиллолар) туыс тобы екенін, ал Euphractinae (күлді, алты жолақты және пичи армадиллолары) одан ертерек бөлінгенін көрсетті. Алты жолақты армадилло Euphractinae тұқымдасының өзге өкілдерінен, оған пичи және күлді армадиллолар да кіреді, тар басымен және қабыршақтағы (арқадағы қатты қабықша) алты-жеті жылжымалы жолағымен ерекшеленеді. Бұл армадиллоның басқаша атаулары – tatu peludo және tatu peba (португал тілінде) және «сары армадилло». Басқа ефрактиндер мен қызғылт әдемі армадилло сияқты, алты жолақты армадиллоның да барабан қуысы бар; құлақтары ұзын. Жоғарғы жақ сүйегінде 9 жұп тіс, ал төменгі жақ сүйегінде 10 жұп тіс бар; тістері ірі әрі берік, оларды шайнау үшін күшті бұлшық еттер көмектеседі. Арқаның бойымен кең жапырақшалардан тұратын қатар орналасқан. Ұзын құйрығы астыңғы жағынан екі-төрт жолақты тақталармен жабылған. Бұл тақталардың кейбіреулерінде иіс бездерінен шығатын сөлге арналған тесіктер бар, мұндай ерекшелік тек бірнеше ірі күлді армадиллоларда ғана кездеседі.

Экология және мінез-құлық

Әр түрлі зерттеулер алты жолақты армадиллоның әртүрлі белсенділік үлгілерін тіркеді – кейбіреулер оны күндізгі жануар (күндіз белсенді) деп санайды. Бұл еңбекқор жануар; басқа армадиллолардан өзгеше, ол қауіпті сезгенде қашып кетеді және ұстағанда тістейді. Олардың қуыстары жерге терең бойлап өтеді және азық табуға көмектеседі. Әдетте, қуыстар тереңдеген сайын армадиллоның айналып тұруына жететіндей кеңейеді. Жерді қазғанда топырақты бір жаққа итеріп тастайтын тышқандардан айырмашылығы, алты жолақты армадилло алдыңғы аяқтарымен қазып, артқы аяқтарымен топырақты артына лақтырады. Амадиллолар өз қуыстарының сыртында дәрет тастайды. Бразилиядағы бір шаруашылықта жүргізілген зерттеуде, олардың тамағында өсімдіктердің көп болуы анықталды. Шабаққа алынған армадиллолар ірі егеуқұйрықтарды аулайтыны байқалды.

Көбею

Тұтқында көбейту мінез-құлқы байқалды. Бала туу жыл бойы жүзеге асырылады. 60-64 күнге созылатын жүктілік кезеңінен кейін, бірден үшқа дейін бала туады. Әр жаңа туған баланың салмағы ..., түксіз және жұмсақ панцирі бар; ол жұмсақ дыбыстар шығара алады. Жүкті аналық бала тумас бұрын ұя салады; мазалауға тырысса, анасы агрессивті реакция жасай алады және балаларын жылжытады. Туғанда жабық болатын көздері 22-25 күнде ашылады. Емшектен айыру бір айда жүзеге асырылады, ал жас дарақтар тоғыз айда жетіледі. Бір армадильоге жуық 18 жыл өмір сүрді.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Алты жолақты армадилло саванналарда, бірінші және екінші деңгейлі орманды аймақтарда, серрадоларда, бұталы жерлерде және жапырақты орманды жерлерде мекендейді. Ол түрлі ортаға бейімделе алады; тіпті ауыл шаруашылығы жерлерінде де кездеседі және теңіз деңгейінен жоғары биіктікте тіркелген. Бразилияның оңтүстік-шығысында жүргізілген зерттеу бойынша, халық тығыздығы гектарына 0,14 жекелемеден құрайды. Сол зерттеу алты жолақты армадиллоның сол аймақтағы оңтүстік жалаңаш құйрықты армадилломен орын алмастыруы және орын алмастырылуы мүмкін екенін көрсетті; бұл олардың бірге тіршілік етуіне көмектеседі деп есептеледі. Алты жолақты армадилло Оңтүстік Америкада кеңінен таралған, солтүстік-шығыста Бразилия мен Оңтүстік Суринамнан бастап, Боливия, Парагвай және Уругвай арқылы оңтүстік-шығыста Аргентинаның солтүстігіне дейін қоныстанған. Перуде болуы күмәнді. Оның етінің жағымсыз дәмі бар деген сенім болғанымен, кейбір аймақтарда адамдар оның етін жек көреді, себебі бұл жануар "шүмектелген адам денелерімен" қоректенеді деп санайды. 2011 жылы Параибада (Бразилия) жүргізілген зерттеуде алты және тоғыз жолақты армадиллолардың еттері салыстырылды; жергілікті тұрғындардың көпшілігі тоғыз жолақты армадиллоның еті дәмдірек деп тапты. Жергілікті тұрғындар алты жолақты армадиллоның етін тұтынуды жарақаттар мен гепатит сияқты белгілі бір денсаулық проблемалары бар адамдар үшін қауіпсіз деп санамады, бұл тыйым, мүмкін, армадиллоның тамақтануына байланысты туған. Алты жолақты армадиллолар жиі егістікке шабуыл жасап, нәзік жапырақтармен қоректенеді; фермерлер осы жануарларды бақылауға алу үшін жүгерімен жемделген тұзақтарды қолданады.