Кіріспе
Абу Дис немесе Абу Деис (أبو ديس) – Батыс жағалаудағы Палестина мемлекетінің Иерусалим облысында, Иерусалиммен шектес палестиналық ауыл. 1995 жылғы Осло II келісімінен бері Абу Дис жері көбінесе "Б аймағына" кіреді, ол Израильдің әскери және Палестинаның азаматтық басқаруында болады. Палестинаның Орталық Статистика бюросының (PCBS) мәліметі бойынша, 2017 жылы Абу Дистің халқы 12 251 адамды құрады. Француз саяхатшысы Виктор Герин Абу Дисті ежелгі Бахуриммен бірдей деп санайды.
Abu Dis or Abu Deis (أبو ديس) is a Palestinian village in the West Bank, in the Jerusalem Governorate of the State of Palestine, bordering Jerusalem. Since the 1995 Oslo II Accord, Abu Dis land has been mostly part of "Area B", under Israeli military control and Palestinian civic control. According to the Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) census, Abu Dis had a population of 12,251 in 2017. The French explorer Victor Guérin thought Abu Dis was identical with ancient Bahurim,
Осман дәуірі
Абу Дис 16 ғасырда Иерусалим санджағындағы ең халқы көп ауылдардың бірі болды, онда бірнеше жүз адам тұрды. Бидай мен арпа ақшалай дақылдардың басым бөлігін құрады, бірақ олар жүзім, зәйтүн, жеміс ағаштары, бұршақ, ешкілер мен аралардан алынған өнімдермен толықтырылды. Салахиддиннің ұрпақтары ауылда тұрды және Осман империясы оларға астық кірісінің үштен бір бөлігін сеніп тапсырды. Ауылдың ересек еркектері жылдық салық ретінде 6250 акче төледі, бұл Бейт-Жала, Эйн-Карим және Дейр-Дибван сияқты санджақтағы ұқсас ауылдарға қарағанда әлдеқайда төмен көрсеткіш. Бұл Абу Дистің гөрінісі нашар екенін көрсетеді, немесе онда мұсылман емес тұрғындардың саны аз болғандықтан болуы мүмкін. 1838 жылы Абу Дис Иерусалимнің шығысында орналасқан Эль-Вадиех ауданының бір бөлігі болып табылатын мұсылман ауылы ретінде тіркелді. 1870 жылы Гюрен ауылға келгенде, жергілікті шейхке тиесілі, басқалардан үлкен және биік үйді байқады. Шамамен сол жылға арналған Осман империясының ресми ауыл тізімінде Абу Дисте 52 үй және 326 адам тұрғаны көрсетілген, бірақ халық санына тек ер адамдар кірді. Жергілікті Мақам Салах ад Дин деп аталатын ескі ауыл мешітінің жанында 1878 жылы жазылған "әдемі нәсх әрпімен" жазылған өлеңі бар мәрмәр тақташасы бар қабір бар. 1883 жылы PEF-тің Батыс Палестинаны зерттеуі оны "терең сайлармен қоршалған, жалаң жазық қыраттағы көрнекті жерде орналасқан орташа өлшемді ауыл" деп сипаттады. Су көзі – цистерналар. Батысында тас қазылған қабірлер бар. 19 ғасырдың соңында Абу Дистің шейхы Рашид Эрекат еуропалық туристер мен қажылардың Иерихонға және Иордан өзеніне сапар жасағандағы қауіпсіздігін қамтамасыз етуге уәде берді. 19 ғасырдың саяхатшысының айтуынша, "Иорданға саяхаттаудың жалғыз жолы – Абу Дистің шейхына міндетті түрде салық төлеу. Ол сізге, мүмкін өз ұлын, сәнді киім киіп, қылыш пен револьвермен қаруланған күйде жібереді". 1896 жылы Абу Дистің халқы шамамен 600 адамды құрады деп есептелді.
Британдық мандат дәуірі
1922 жылы Палестинадағы британдық мандат билігі жүргізген халық санағында Абу Диздің халқы 1029 адамды құрады, олардың барлығы мұсылман. 1931 жылғы халық санағында халық саны 272 үйде 1297 адамға жетті, олар да барлығы мұсылман. 1945 жылғы статистика бойынша Абу Дистің халқы 1940 мұсылманды құрады, олардың жері 27 896 дунамды құрады, бұл ресми жер және халықты санау деректеріне сәйкес келеді. Оның 4981 дунамы дәнді дақылдарға, ал 158 дунамы құрылыс (қалалық) жерлерге жұмсалды. 1922 мен 1947 жылдар аралығында Абу Диз халқы 110%-ға өсті. 1927 жылғы Иерихон жер сілкінісінен қала көп зардап шекті. Барлық үйлер зардап шекті, барлық су қоймалары жарылды. Абу Диз сумен қамтамасыз ету үшін жаңбыр суын жинауға арналған цистерналарға тәуелді болғандықтан, бұл үлкен қиындықтар тудырды. Ал, жарты шақырымдай қашықтықта орналасқан Әл-Езария (Бетания) аз ғана зақым көрді.
Иордания дәуірі
БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 194-ші қаулысына сәйкес, Абу Дис Иерусалимнің Corpus separatum аймағының ең шығыс бөлігі болуға тиіс еді. Бірақ 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан соң және 1949 жылғы келісім шартынан кейін Абу Дис Иорданияның басқаруына көшті. 1950 жылы Иордания оны аннексиялады. 1961 жылы Абу Дистің халқы 3631 адамды құрады.
1967 бүгінгі күн
1967 жылғы алты күндік соғыстан бері Абу Дис Израиль оккупациясы астында. 1967 жылғы халық санағында оның халқы 2640 адамды құрады. 1995 жылғы келісімдерден кейін Абу Дис жерінің 85,2 пайызы толық Израиль бақылауындағы С аймағы деп белгіленді, ал қалған 14,8 пайызы Б аймағы болып табылады, яғни азаматтық мәселелер Палестина Ұлттық Әкімдігінің, ал қауіпсіздік мәселелері Израиль Қорғаныс Күштерінің бақылауында. Израиль екі ізраилдік поселенің құрылысы үшін Абу Дистен жерлерді тартып алды: Маале Адуммим үшін 1031 дунм, ал Мизпе Йедуде (Жаңа Кедар) үшін 348 дунм. Палестина Әкімдігінің Иерусалим мәселелеріне жауапты кеңселерінің көп бөлігі осы қалада орналасқан. 2000 жылы Абу Дисте Палестина Заң шығару Кеңесін орналастыруға арналған Парламент ғимаратының құрылысы басталды, бірақ жоба аяқталған жоқ. Израиль бұл жерді палестиналықтардың талап еткен астанасы – Шығыс Иерусалимнің орны ретінде қарастыруды ұсынды. Израиль Абу Дисте салған бөлу қабырғасы осы жерге бірнеше метр қашықтықта өтеді.
Денсаулық
Абу-Дисте ауруханалар болмағандықтан, тұрғындар көбінесе медициналық көмек алу үшін көршілес елді мекендерге баруға мәжбүр. Ең жақын аурухана Иерихо қаласынан отыз шақырым қашықтықта орналасқан. Әл-Мақасид қайырымдылық қоғамы Абу-Дистің жалғыз медициналық орталығын басқарады, онда жедел жәрдем машинасы, сондай-ақ мамандандырылған медициналық қызметкерлер мен қызметтер жоқ. 2011 жылы Абу-Дисте үш зауыт болды: біреуі кірпіш, екіншісі бетон, ал үшіншісі темекі өндірді. Бұдан өзге, Абу-Дисте 119 азық-түлік дүкені мен 40 сауда және қызмет көрсету нысаны болды. Израиль палестиналықтарға берілетін су көлемін қысқарғанын мойындады, бірақ Батыс жағалаудағы су тарату инфрақұрылымын жаңартуға Израиль үкіметіне рұқсат бермегендіктен, бұл тапшылыққа Палестина Су басқармасы кінәлі екенін айтады. Палестина Су басқармасы мұндай инфрақұрылымның тек Израиль елді мекендеріне пайда әкелетінін мәлімдейді.
Электр энергиясы
Иерусалим электр компаниясы 1978 жылдан бері Абу-Дистің негізгі қуат көзі болып табылады, бірақ ол барлық тұрғын үйлерге жетпейді. Абу-Дисте телекоммуникациялық технология шамамен 90% үй шаруашылығында қолжетімді. Құрылысы аяқталғаннан кейін, бөгет Абу-Дисті солтүстік, батыс және шығыс жақтан шектеуі тиіс. Бөгеттің солтүстік бөлігі Батыс жағалаудың солтүстік және оңтүстік бөліктерін бөліп тастайды. Қабырғаның шығыс бөлігі Абу-Дистің қалалық орталық бөлігін ауылдық аумақтарынан бөліп, қаланың 28 332 дунм жалпы жер көлемінен 6000 дунм егістік жерді ажыратуға әкеп соқтырады. Батыс қабырғасының салдарынан Абу-Дистің Айяд отбасының меншігіндегі Клиф қонақ үйі Израиль соттарындағы заңдық даудың ортасы болды. 1950 жылдары салынған қонақ үйдің экспроприациясын тоқтату үшін иелері сотқа шағымданып, талап арыз берді. Бұл іс Израильдің өзінің аумағындағы мүлікті экспроприациялауға рұқсат беретін, Израиль жау деп санайтын елде тұратын адамға тиесілі мүлікті иеленуге мүмкіндік беретін "Жоқ адамның мүлкі туралы" заңның қолданылуымен байланысты. 2010 жылдың ақпан айындағы Жоғары сот шешімі Палестина аумақтарының тұрғындарына тиесілі Шығыс Иерусалимдегі мүлікке бұл заң қолданыла ма, жоқ па, деген мәселені әлі де шеше алмады. Норвегия үкіметі Айяд отбасына қолдау көрсетті. 2012 жылы Норвегияда қонақ үй иесі Әли Аяд және оның норвегиялық әйелі туралы кітап жарық көрді.
Құрылысы мен басқаруы
Абу Дис қалдықтарын көму орны 1981 жылы Израиль әскері Абу Дистен аумақ алып қойғанда ашылған полигон. 1998 жылы Ma'ale Adumim компаниясы осы полигонды басқаруға жауапкершілік алды. Компания Батыс Жағалаудағы Израильдік Маале Адумим елді мекенінің билігінде. Компания басқарудағы кемшіліктерге кінәлі деп айыпталды, сыншылар полигондағы қалдықтарды заңсыз өртеу, кіруге жеткіліксіз кедергілер және нашар күтімдегі, жеткіліксіз инфрақұрылымды атап көрсетті.
Құқықтық дау
Қалдықтарды сақтау орынының құрылуына қатысты дау-дамай туды, себебі сыншылар Әбу Дистің жерін тартып алу Халықаралық гуманитарлық құқық пен Осло келісімдерін бұзады деп мәлімдеді, бұл басып алынған халықтың жеке меншігін негізсіз иемденуді білдіреді. Израильдің Жоғарғы Соты бұл қалдықтарды сақтау орыны палестиналықтарға пайда келтіргендіктен, жерді иемдену заңды прецеденттер есебінен қабылданды деп мәлімдеді. Израильдің жауабы пікірталасқа толы әңгімелерді одан әрі күшейтті, себебі палестиналықтар қалдықтар орыны палестиналық территорияны азайту және израильдік қалдықтарды жою мақсатымен салынған деп санайды, сондықтан палестиналықтардың жерін тартып алу басып алынған халықтың мүддесі үшін жасалған шара болып табылмайды. Сонымен қатар, палестиналықтар Израильді шиеленіс күшейген кезде тікелей және орынды пайдалану үшін жоғары салықтар қою арқылы қалдықтар орынына қол жеткізуді шектеуде айыптайды. Бұл орынның қоршаған ортаға тигізген зиянының заңдылығына қатысты да алаңдаушылықтар туды. Қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлерге аумақтағы жағымсыз иіс, қалдықтарды өртеу кезінде шығатын улы газдар, судың ластануы және ауыл тұрғындарының ешкілеріне шабуыл жасайтын бақсыздардың көбеюі жатады.
Кинодағы рөлдері
"Омар" фильмінің кейбір түсірілімдері Абу-Дисте өтті, мысалы, Омар сүйіктісіне бара жатқанда Израильдің Батыс жағалауындағы қабырғаны еңсерген алғашқы сахна.