Кіріспе

"Инструментальді" және "бағалы рационалдылық" – ғалымдардың адамдардың мінез-құлқын оңтайландыру мақсатымен әрекет етудің екі жолын анықтау үшін қолданатын философиялық терминдер. Инструментальді рационалдылық мақсатқа тиімді жетуге мүмкіндік беретін құралдарды таниды. Бағалы рационалдылық өзінің мәнінде дұрыс, заңды мақсаттарды таниды. Бұл екі ойлау тәсілі көрінеу бөлек жұмыс істейді. Тиімді құралдар индуктивті жолмен бас, ми немесе санада танылады. Ал заңды мақсаттар жүрек, сезім немесе жан арқылы дедуктивті жолмен сезіледі. Инструментальді рационалдылық ғылыми және технологиялық фактілер мен теориялар сияқты интеллектуалды құралдарды жеке, құндылықтан тыс құралдар ретінде ұсынады. Бағалы рационалдылық моральдық бағалаулар сияқты заңды ережелерді ұсынады, олар эмоционалды қанағаттандыруға мүмкіндік беретін, фактілерге қатысы жоқ мақсаттар болып көрінеді. Әрбір қоғам өзін-өзі сақтап тұру үшін инструментальді құралдарды бағалы рационалды мақсаттармен үйлестіреді. Олардың бірігіп жұмыс істеуі адамды рационалды етеді. Әлеуметтанушы Макс Вебер адамдардың осы қабілеттерін пайдаланатынын байқап, оларға осы атауларды берді, ол атаулар ғалымдар жаңа терминдер ойлап табуға тырысқандарына қарамастан, қалыптасып қалды. Оның бастапқы анықтамалары одан кейін адамдардың шартты түрде тиімді құралдарды шартсыз дұрыс мақсаттармен үйлестіре алады деген сеніміне күмәнді қарағанын көрсететін түсініктемесі келтірілген. Бұл мақалада бес ғалымның пікірлерін баяндау арқылы инструментальді және бағалы рационалдылық арасындағы өзара әсер етудің парадоксы көрсетілген. Макс Хоркхаймер инструментальді ақыл-ойымен қанаушылықты байланыстырды. Әлемдік деңгейде бағалы рационалдылықтың сарапшылары ретінде танылған Гарвард профессоры Джон Роулз және Роберт Нозик үлестіру әділдігінің өзара қарама-қайшы теорияларын жасады. Екеуі де жалпыға бірдей заңды деп мойындалған жоқ, бірақ олардың екеуі де рационалды деп қорғалады. Эмори университетінің профессоры Джеймс Гуинлок және Гарвард профессоры Амартия Сен Роулз бен Нозик шартсыз құнды мақсаттар шартты түрде жұмыс істей алады деп сенгенде қателік жасады деп мәлімдеді. Осы келіспеушілікке қарамастан, ғалымдар қауымы рационалдылықтың өзін-өзі бұзу парадоксын қабылдауға мәжбүр.

Макс Хоркхаймер

"Инструменталдық сананың сыны" және "Құралдар мен мақсаттар" еңбектерінде философ Макс Хоркхаймер капитализмнің қанаушы индустриялық мәдениетінде инструменталдық сананың маңызды рөл атқаратынын айтты.

Джон Роулз

Философ Джон Роулз Вебердің екі түрлі рационалдығын қабылдады. Ол құндылықты рационалды түрде түсіндірді, адамдарға тұрақты, моральдық компас бере алатын әлеуметтік іс-әрекеттің шартты түрде әділ үлгілерін анықтау үшін. 1971 жылы жарық көрген «Әділет теориясы» және 2002 жылы жарық көрген «Әділет әділдік ретінде» атты екі еңбегінде ол өзінің ішкі заңдылығымен және құралдық тиімділігімен бағаланатын мұндай үлгіні анықтағанын мәлімдеді. Роулз Вебердің терминологиясын қолданбаған, бірақ Вебердің айырмашылығын жасады. Ол әлеуметтік іс-әрекетті «институттар» деп атады, осылайша әлеуметтік мінез-құлқының рационалды үлгілерін анықтады. Ол инструменталды рационалдылықты «рационалды» деп атады, бұл институттардың шартты түрде жұмыс істейтінін білдіреді. Ал құндылық рационалдылығын «ақылға қонымды» деп атады, бұл институттардың шартсыз заңды деп саналатынын білдіреді. Роулз адамдардың мүдделері мен моральдық бағаларының қақтығысатынын мойындады. Бірақ ол жеке мүдделері мен жағдайларынан айырылған, гипотетикалық бастапқы жағдайдағы топтарды көзге елестетті, олардың әділ институттарын рационалды түрде бағалайды, оларға ерікті түрде бағынуға лайық. Нозиктің негізгі құқығы – әділ жалақы алу принципі. Вебердің терминологиясына аударғанда, Нозик принциптерді – шартты мақсаттарды шартты құралдармен байланыстыратын жалпылама ұсыныстарды – қалай жұмыс істейтінін, шартты түрде тиімді, бірақ қажеттіліктерді шартсыз қанағаттандыратын құралдарды анықтайтынын түсіндіруді ұсынды. Бұл байланыстар инструменталды және құндылық рационалдылығы арасындағы айырмашылықты жояды. Негізгі принциптер де «жұмыс істейді». Принциптер «жұмыс істейді», өйткені олар өздерінің мақсаттарына жетуде заңдылыққа ие болатын әрекеттерді үйлестіреді. Адамдар өздеріне тиімді деп табатын принциптерді қолдануға және сәйкес әрекет етуге ерікті. Бірінші тарауда жеке адамдардың топтық мінез-құлқын үйлестіру үшін принциптерді қолданатын төрт жолы түсіндірілді. Содан кейін Нозик инструменталды рационалдылықтың – ақырында Вебердің терминін қолданып – өздігінен жұмыс істейтін және әділ институттарды құруға жеткіліксіз екенін түсіндірді. Тек құндылық рационалдылығы ғана пайдалылықты жалпы мақсат ретінде анықтай алады. Ол Вебердің критерийлерін «шешімнің инструменталды рационалдылығы» және «сенімнің құндылық рационалдылығы» деп қайта атады. Рационалистер Вебердің құндылық рационалдылығын қалайды. Олар мағыналы сенімдер мен мінез-құлқы туралы дереу білуге арналған адамның дедуктивті қабілетін қабылдайды – фактілерден тәуелсіз адамның мақсаттары. Эмпириктер, керісінше, Вебердің инструменталды рационалдылығын қалайды. Олар адамның индуктивті қабілетін бағалайды, қарапайым фактілердің құндылықтан тәуелсіз құрал ретінде қалай жұмыс істейтінін мойындайды. Гуинлок Дьюидің осы дәстүрлі бөліністің екі полюсін де қабылдамауының себептерін түсіндірді. Ол Дьюидің прагматизм туралы мақаласынан Дьюидің Раулз «институттар» және Нозик «принциптер» деп атаған құндылық рационалдығының нысандарын «жалпы идеялармен» алмастырғанын көрсету үшін цитата келтірді – құралдарды шартты мақсаттармен сериялық және өзара тәуелсіз байланыстыратын интеллектуалды құрал. Құндылық рационалдығына сенім – шартсыз шын және әділ білім – шартты инструменталды рационалдылықты бұлай да ластауды тоқтатпайды.